Biện pháp rèn luyện và phát huy năng lực tưởng tượng cho học sinh trong dạy học đọc hiểu văn bản “tràng giang”, “đây thôn vĩ dạ”

HỒ CHÍ MINH Nguyễn Thị Cúc BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN VÀ PHÁT HUY NĂNG LỰC TƯỞNG TƯỢNG CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN “TRÀNG GIANG”, “ĐÂY THÔN VĨ DẠ” LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Cúc

BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN VÀ PHÁT HUY NĂNG LỰC TƯỞNG TƯỢNG CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN

“TRÀNG GIANG”, “ĐÂY THÔN VĨ DẠ”

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2014

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Cúc

BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN VÀ PHÁT HUY NĂNG LỰC TƯỞNG TƯỢNG CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỌC - HIỂU VĂN BẢN

Chuyên ngành : Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn học

Mã số : 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN ĐỨC ÂN

Thành phố Hồ Chí Minh – 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu này là do chính tôi thực hiện Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là hoàn toàn trung thực và chưa được công bố trong công trình nghiên cứu nào khác Tôi xin chịu hoàn

toàn trách nhiệm nếu có sự khiếu nại, tố cáo bản quyền tác giả

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 20 tháng 9 năm 2013

Học viên

Nguyễn Thị Cúc

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, tôi đã nhận được rất nhiều sự hướng dẫn, giúp đỡ tận tình của thầy cô, gia đình, bạn bè và đồng nghiệp

Trước hết, tôi xin gửi lời cảm ơn đến Ban Giám hiệu, khoa Ngữ văn, Phòng Sau đại học Trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh đã hướng dẫn, tạo điều kiện cho tôi trong suốt khóa học Cao học

Tiếp theo, tôi xin gửi lời tri ân đến Tiến Sĩ Nguyễn Đức Ân- người trực tiếp hướng dẫn tôi đã rất nhiệt tình và tận tâm trong suốt quá trình làm luận văn

Sau nữa, tôi cũng trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu và Tổ bộ môn Văn Trường THPT Trường Chinh, quý đồng nghiệp đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho tôi hoàn thành khóa học và luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn tất cả - quí thầy cô, gia đình, bạn bè, đồng nghiệp

TP Hồ Chí Minh, ngày 20 tháng 9 năm 2013

Học viên Nguyễn Thị Cúc

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

Danh mục các chữ viết tắt

Danh mục các bảng

LỜI CAM ĐOAN 3

LỜI CẢM ƠN 4

MỤC LỤC 5

Tran g phụ bìa 5

Lời cam đoan 5

Lời cảm ơn 5

Mục lục 5

Danh mục các chữ viết tắt 5

Danh mục các bảng 5

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 10

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU 11

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu 12

Luận văn này nhằm thực hiện những nhiệm vụ và mục đích sau: 12

- Xác định cơ sở lí luận của tưởng tượng trong quá trình sáng tạo và tiếp nhận

TPVC 12

- Đề ra những biện pháp rèn luyện năng lực tưởng tượng cho HS trong dạy học Văn nói chung- dạy học tác phẩm thơ trữ tình ở lớp 11 nói riêng 12

- Thiết kế giáo án và dạy thực nghiệm đọc - hiểu văn bản - tác phẩm Tràng giang (Huy Cận), Đây thôn Vĩ Dạ (Hàn Mặc Tử) ở lớp 11 theo hướng rèn luyện năng lực tưởng tượng cho HS để kiểm chứng, đánh giá, khẳng định tính khả thi của những biện pháp đề xuất 12

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 12

5 Phương pháp nghiên cứu 12

6 Đóng góp của luận văn 13

7 Kết cấu luận văn 13

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 15

1.1 Cơ sở lí luận 15

1.1.1 Vai trò của tưởng tượng trong hoạt động nhận thức 15

1.1.1.1 Quan hệ giữa tư duy và tưởng tượng 15

1.1.2 Tưởng tượng với quá trình sáng tạo và tiếp nhận nghệ thuật 19

1.1.3 Đặc điểm của tác phẩm trữ tình 28

1.2 Cơ sở thực tiễn 33

1.2.1 Vài nét về tình hình rèn luyện năng lực tưởng tượng cho HS của GV trong giờ dạy học tác phẩm thơ trữ tình ở trường THPT hiện nay 33

1.2.2 Vài nét về tình hình rèn luyện năng lực tưởng tượng của học sinh trong giờ học tác phẩm thơ trữ tình ở nhà trường THPT hiện nay 36

Chương 2 BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN VÀ PHÁT HUY NĂNG LỰC TƯỞNG TƯỢNG CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỌC - HIỂU

VĂN BẢN THƠ TRỮ TÌNH Ở THPT 42

2.1 Cơ sở của việc xây dựng biện pháp rèn luyện và phát huy năng lực tưởng tượng cho HS 42

2.1.1 Hình tượng nghệ thuật - đối tượng của hoạt động liên tưởng, tưởng tượng trong quá trình đọc- hiểu văn bản văn chương 42

2.1.2 Hoạt động đọc- hiểu - cơ sở thúc đẩy cho phương thức liên tưởng tượng của HS trong quá trình đọc - hiểu văn bản văn chương 44

2.1.2.1 Hoạt động đọc – hiểu văn bản văn chương- quá trình lĩnh hội và tiếp nhận văn học 44

2.1.3 Hoạt động tái tạo thế giới hình tượng trong văn bản văn chương 49

2.1.4 Xác định các vị thế nhằm thúc đẩy hoạt động tưởng tượng của HS trong quá trình đọc - hiểu văn bản 50

2.2 Những năng lực tưởng tượng cần rèn luyện, phát huy cho học sinh trong dạy học đọc - hiểu văn bản thơ trữ tình ở THPT 53

2.2.1 Năng lực của các giác quan 54

2.2.2 Năng lực tri giác 57

2.2.3 Năng lực phát hiện, liên tưởng 57

2.2.4 Năng lực suy đoán, dự đoán, giả định 58

2.2.5 Năng lực lập sơ đồ, kể, tả, thuyết minh 58

2.3 Một số biện pháp rèn luyện và phát huy năng lực tưởng tượng cho HS trong đọc- hiểu văn bản thơ trữ tình 59

2.3.1 Đọc sáng tạo 59

2.3.2 Xây dựng các dạng câu hỏi 63

2.3.2.1 Câu hỏi khơi gợi hình dung, tưởng tượng của HS 63

2.3.2.2 Câu hỏi khơi gợi cảm xúc 67

2.3.3 Sử dụng lời bình ngắn 69

Lời bình phải đảm bảo tính chính xác, độc đáo, tạo được ấn tượng với HS Muốn vậy, ngoài việc chọn lựa nội dung lời bình phù hợp, điều không thể xem nhẹ là GV phải biết sử dụng ngôn từ linh hoạt tự nhiên Cách nói với âm sắc, giọng điệu thích hợp là một yếu tố góp sức truyền cảm quan trọng Vì thế, GV phải chọn cách nói ấn tượng, giàu hình ảnh và cảm xúc nhằm truyền được sức rung động đến tâm hồn HS 73

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 74

3.1 Mô tả thực nghiệm 74

3.1.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm 74

3.1.2 Địa bàn, đối tượng và bài thực nghiệm 74

3.1.3 Thời gian và qui trình thực nghiệm 75

3.2 Giáo án thực nghiệm 75

3.2.1 Yêu cầu chuẩn bị của GV và HS 75

3.2.2 Giáo án “Tràng giang” 76

Hoạt động 2 Hướng dẫn HS đọc - hiểu văn bản 80

GV: qua phần các bạn trình bày, các em hãy trình bày cảm nhận của mình về: 90

3.2.3 Giáo án “Đây thôn Vĩ Dạ” 92

3.2.4.Thuyết minh giáo án thực nghiệm 107

3.3 Tổ chức thực nghiệm 110

3.3.1 Giao nhiệm vụ thực nghiệm 110

3.3.2 Theo dõi tiến trình dạy tác phẩm thực nghiệm 111

3.3.3 Đánh giá kết quả thực nghiệm 111

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 115

TÀI LIỆU THAM KHẢO 120

PHỤ LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DH : Dạy học

GV : Giáo viên

HS : Học sinh PPDH : Phương pháp dạy học TPVC : Tác phẩm văn chương THPT : Trung học phổ thông

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1 Thống kê kết quả phiếu khảo sát GV 35 Bảng 1.2 Thống kê kết quả phiếu khảo sát HS 40 Bảng 3.1 Kết quả đánh giá năng lực tưởng tượng của HS lớp thực

nghiệm và đối chứng 111 Bảng 3.2 Kết quả bài viết của HS lớp thực nghiệm và đối chứng 112

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Thời gian qua, từ khi thay đổi cách thức dạy học Văn theo quan điểm đọc – hiểu, cùng với việc vận dụng quan điểm giáo dục tích cực nhằm phát huy vai trò chủ động, sáng tạo của học sinh vào quá trình tìm hiểu, giải mã văn bản - tác phẩm, tình hình dạy học Văn đã có bước chuyển biến quan trọng, tạo đà cho tiến bộ mới đối với lĩnh vực dạy học môn học có lịch sử lâu đời ở trường trung học phổ thông (THPT)

Có thể nhận ra sự thay đổi nổi bật của giờ học Văn thể hiện ở hoạt động tiếp nhận văn bản tác phẩm bằng hoạt động đọc với tất cả sự nỗ lực tự thân của người đọc - học sinh Từ đó, năng lực hiểu biết, khám phá, rung động trước những giá trị nhân văn và thẩm mĩ cao quý của nghệ thuật văn chương ở người học được rèn luyện, trau dồi, phát triển Những kết quả bước đầu của sự đổi mới nói trên làm cho việc dạy học Văn dần dần thoát khỏi sự trì trệ kéo dài bởi lối truyền thụ một chiều của giáo viên (GV), sự tiếp nhận thụ động của học sinh (HS) trong phương pháp dạy học truyền thống Từ khi đổi mới phương pháp dạy học, HS không còn bị áp đặt, nhồi nhét những hiểu biết cũng như cảm xúc một cách khiên cưỡng, máy móc

Tuy nhiên, khi vận dụng quan điểm đọc - hiểu bằng việc tổ chức để

HS thâm nhập vào việc giải mã văn bản tác phẩm với sự nỗ lực tìm tòi, khám phá những giá trị nội dung và nghệ thuật cao quý của tác phẩm thì điều GV không thể sao nhãng là luôn luôn cần tăng cường sức tưởng tượng sáng tạo của học sinh, để từ đó nắm sâu hơn ý nghĩa của sáng tạo văn chương - bức tranh nghệ thuật hoàn mĩ được dựng nên bằng ngôn từ của người nghệ sĩ Đọc

- hiểu theo ý nghĩa đó, đòi hỏi GV phải biết tổ chức hướng dẫn để làm sao HS nắm đúng phương hướng đi sâu vào quá trình tri giác ngôn ngữ hình tượng, lí

giải đúng đắn “mã nghệ thuật” ẩn chứa trong nó sức biểu đạt sâu sắc tư tưởng, tình cảm phong phú của nhà văn Do vậy, đọc - hiểu luôn hướng tới hai yếu tố

“hiểu biết” và “cảm xúc” của bản thân người đọc và vì thế, nó không ngừng được bồi đắp, nâng đỡ nhờ sức lan tỏa, mở rộng của năng lực tưởng tượng

Thực tế cho thấy, hoạt động đọc - hiểu trong giờ học tác phẩm văn chương hiện nay ở trường THPT đã mang đến những đổi thay quan trọng về

cách thức tiến hành giờ học Văn theo hướng tăng cường vai trò hoạt động độc lập, sáng tạo của từng cá thể người đọc - học sinh Tuy nhiên, khi vận dụng, triển khai quan điểm đổi mới đó, GV vẫn còn gặp phải một số vướng mắc, lúng túng khi tiến hành quá trình đọc thông qua hướng dẫn HS tìm tòi, khám phá các giá trị nội dung nghệ thuật đặc sắc của văn bản Dễ thấy, trong tiến trình dạy học, GV còn tỏ ra lúng túng, máy móc theo trình tự có phần cứng nhắc đối với việc dẫn dắt HS hoạt động bằng một số thao tác, việc làm nổi theo bề mặt mà chưa chú trọng đầy đủ tới việc hướng dẫn, kích thích để các

em tự bộc lộ suy nghĩ, cảm xúc bằng cách khơi gợi, trau dồi năng lực liên tưởng, tưởng tượng vốn tiềm ẩn trong tâm thức học sinh Từ đó, giúp các em

có cách tiếp cận hợp lí, đúng quy luật của quá trình tiếp cận, giải mã và chiếm lĩnh văn bản nghệ thuật

Muốn thực hiện thấu đáo việc đổi mới dạy học Văn theo tinh thần trên, GV cần có hiểu biết và nắm bắt đầy đủ, vững chắc những vấn đề cốt yếu

về lí luận khoa học từng được đề cập, vận dụng trong thực tiễn dạy học Với môn Ngữ văn - môn học có tính đặc thù - thì con đường tiếp cận, thâm nhập văn bản nghệ thuật thông qua các quy luật của những khoa học liên ngành đa dạng phong phú là vấn đề mang tính khoa học, thời sự nóng hổi như đã từng thấy, chắc chắn có những điểm khác biệt cần nắm bắt, tìm hiểu thấu đáo Chẳng hạn, trong dạy học tác phẩm văn chương - “đọc - hiểu văn bản - tác phẩm” - chúng ta đang đứng trước nhiều quan điểm đổi mới từ nhận thức về

văn bản - tác phẩm tới việc “giải mã văn bản” cũng như cách thức tiến hành PPDH tích cực vào giờ đọc- hiểu như thế nào? Cũng như để thực sự bắt tay vào việc tìm hiểu, đánh giá văn bản nghệ thuật, HS cần nuôi dưỡng, bồi đắp, rèn luyện nhiều phẩm chất, năng lực học Văn: từ việc cắt nghĩa ngôn từ, nắm bắt hình tượng với các khâu cụ thể cho đến việc bày tỏ cảm xúc, suy nghĩ của bản thân, trong đó, tưởng tượng liên tưởng là sợi dây nối kết giữ vai trò tác nhân kích thích quá trình hoạt động đọc

Với những lí do nêu trên, tôi xác định đề tài Luận văn Cao học thuộc

chuyên ngành Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn học là: “Biện

pháp rèn luyện và phát huy năng lực tưởng tượng cho học sinh trong dạy

học đọc - hiểu văn bản Tràng giang, Đây thôn Vĩ Dạ ”

2 Lịch sử vấn đề

Việc nghiên cứu, vận dụng yếu tố tưởng tượng vào quá trình dạy học

Văn ở trường phổ thông nước ta đã được chú ý từ rất sớm Vào những năm đầu thập niên 60 thế kỉ trước, ở nhà trường miền Bắc, trong các tài liệu biên soạn, tại diễn đàn các hội nghị chuyên đề về giảng dạy văn học, vấn đề rèn luyện, xây dựng năng lực tưởng tượng cho HS trong giờ học Văn đã được trao đổi, thảo luận khá sôi nổi Về mặt lí thuyết cũng như thực hành, chúng ta đã

có những căn cứ xác đáng để tiến hành việc trau dồi, rèn luyện năng lực tưởng tượng, xem đó là yếu tố quan trọng nhằm giúp học sinh thâm nhập, khám phá văn bản theo đúng đặc trưng, tính chất của sáng tạo nghệ thuật, từ đó nâng cao hiệu quả của giờ học Văn

Một số công trình nghiên cứu có liên quan tới hoạt động tưởng tượng - vận dụng năng lực tưởng tượng vào dạy học văn lần lượt được biên soạn Có thể kể tới:

- “Rèn luyện tư duy trong dạy Văn” (Phan Trọng Luận): Xem xét vai trò của tư duy trong giảng dạy Văn học, tác giả chú ý tìm hiểu nhiệm vụ quan

trọng của quá trình dạy học tác phẩm văn chương là “bồi dưỡng và rèn luyện năng lực tư duy hình tượng” cho học sinh Tác giả đề cập tới yếu tố then chốt làm cơ sở cho quá trình tiếp nhận, lĩnh hội nghệ thuật là “nắm chắc bản chất của hình tượng”, và nhấn mạnh dạy học Văn là “cần có ý thức rõ ràng rằng mình đang đứng trước hay nói cho đúng là đang thâm nhập vào một thế giới vừa thực vừa hư, rất thực mà lại không thực, không phải là thực nhưng lại còn thực hơn cả sự thực” Tác giả khẳng định: “Đọc sách là liên tưởng, là tưởng tượng, là hồi ức… Bao nhiêu năng lực được vận dụng để tiếp thu chân lí nghệ

thuật” Dựa vào cơ sở này, chuyên luận đã phân tích vai trò của liên tưởng và tưởng tượng trong giờ học Văn Từ những cơ sở lí luận đã nêu và bước đầu vận dụng vào thực tế dạy học, tác giả “tìm những biện pháp bồi dưỡng và rèn luyện năng lực cảm thụ văn học cho học sinh” Đó là những kinh nghiệm bước đầu đối với việc trau dồi và nâng cao năng lực cảm thụ văn học

- “Cảm thụ văn học- giảng dạy văn học” (Phan Trọng Luận): Điểm nổi bật của chuyên luận là nhờ vận dụng những kiến thức lí luận đa ngành như lí thuyết tiếp nhận, lí thuyết cấu trúc, lí thuyết hành vi hoạt động để lí giải hiện tượng đặc biệt của tiếp nhận nghệ thuật là cảm thụ Dựa vào cơ sở lí thuyết tiếp nhận, tác giả chú ý tìm hiểu vai trò của người đọc học sinh với hứng thú, kinh nghiệm cá nhân để phát huy vai trò chủ thể cảm thụ trong giờ học Văn Tác giả nêu quan điểm “Biện chứng của quá trình cảm thụ là quá trình sáng tác giữa nhà văn với bạn đọc, giữa đối tượng nhận thức với chủ thể nhận thức (tác phẩm với người đọc)” [36, tr.17]; nhấn mạnh tới ý nghĩa sáng tạo nghệ thuật là “những hình tượng được xây dựng lên thông qua tưởng tượng của nhà văn theo một lí tưởng thẩm mĩ nhất định”, tác giả cũng đồng thời chỉ rõ “Tác phẩm chỉ thực sự tồn tại, thực sự sống động lên trong sự tiếp nhận bằng tưởng tượng tái hiện của người đọc” [36, tr 34] Từ cơ sở này, chuyên luận nêu bật quan điểm của tiếp nhận văn học xem “cảm thụ văn học” là “một hoạt động

sáng tạo ở bạn đọc - học sinh” Tác giả đã dành phần tìm hiểu “cơ chế thâm nhập một tác phẩm” bằng mô hình hóa quá trình đi vào tác phẩm và chỉ rõ

“Con đường đi vào tác phẩm văn học là con đường trải qua nhiều chặng, nhiều bước, nhiều giai đoạn…Con đường đó bao giờ cũng bắt đầu từ việc tri giác ngôn ngữ và lĩnh hội hình tượng tác phẩm ở những bình diện thấp cao khác nhau” Vì thế, người đọc phải nỗ lực trong “quá trình lao động sáng tạo, vận dụng nhiều năng lực” trong đó “cảm thụ là bước giúp cho người đọc tự giác hứng thú đi vào tác phẩm để rồi còn tiếp tục đưa tác phẩm đi trọn vòng đời của nó, phát huy năng lực để đi dần từ bề ngoài đến bề trong mô hình”

Để tìm hiểu sâu về năng lực cảm thụ đối với việc dạy Văn, tác giả đã vận dụng cơ sở lí luận cùng khảo sát thực tế để xác định “Tiêu chuẩn phát triển và đặc điểm cảm thụ văn học của học sinh trung học” Theo đó, chuyên luận chú

ý đến mối quan hệ hợp lí giữa tính khách quan và chủ quan trong cảm thụ, từ

đó không thể xem nhẹ “tính chủ quan là một tâm lí đặc trưng của hoạt động cảm thụ thẩm mĩ” cũng như “nhận thức đúng đắn về mối quan hệ giữa giữa đặc trưng của tác phẩm văn học với tâm lí cảm thụ của người học” [36, tr.100] Đồng thời, phải dựa vào “trình độ cụ thể hóa hình tượng và khái quát hóa hình tượng” xem đó là “biểu hiện khách quan đặc trưng của hoạt động đọc và và cảm thụ văn học vốn rất phức tạp về cấu trúc tâm lí” Đi sâu vào hoạt động cảm thụ, tác giả dành phần đáng kể của tài liệu để tìm hiểu sâu về cấu trúc năng lực văn học của học sinh bằng việc tìm hiểu hứng thú văn học

và “năng lực tưởng tượng tái tạo trong cảm thụ văn học ở HS trung học”

- “Dạy văn, dạy cái hay cái đẹp” (Nguyễn Duy Bình): Theo phương hướng tìm tòi, lí giải những vấn đề có tính khoa học và nghệ thuật để nhận diện đúng vai trò, tác dụng của môn học vốn gắn với giá trị tư tưởng và thẩm

mĩ cao quý, chuyên luận nhấn mạnh tới yêu cầu dạy Văn phải chú ý giúp học sinh “có được năng lực thẩm mĩ, rung cảm cái hay cái đẹp của thơ văn và cái