Những trận hải chiến trong chiến tranh thế giới thứ hai dưới góc nhìn địa chính trị

Những trận hải chiến ở Thái Bình Dương trong chiến tranh thế giới thứ II và những phân tích địa – chính trị.... Quay trở lại với lịch sử trong cuộc chiến tranh thế giới thứ hai thì những

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Đậu Thị Anh

NH ỮNG TRẬN HẢI CHIẾN TRONG CHI ẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ HAI DƯỚI GÓC NHÌN ĐỊA - CHÍNH TRỊ

Thành ph ố Hồ Chí Minh - 2014

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Đậu Thị Anh

NH ỮNG TRẬN HẢI CHIẾN TRONG CHIẾN TRANH TH Ế GIỚI THỨ HAI DƯỚI GÓC NHÌN

ĐỊA - CHÍNH TRỊ

Chuyên ngành : L ịch sử thế giới

Mã số : 60 22 03 11

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGÔ MINH OANH

Thành ph ố Hồ Chí Minh - 2014

L ỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là đề tài nghiên cứu do tôi thực hiện

Các số liệu và kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trung thực

và chưa từng công bố ở các công trình nghiên cứu khác

Tôi xin chịu trách nhiệm về đề tài nghiên cứu của mình

Tác giả luận văn

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến:

Ban giám hiệu Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, Phòng Sau Đại học, quý thầy cô Khoa Lịch Sử đã nhiệt tình giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong quá trình hoàn thành luận văn

Phó giáo sư, Tiến sĩ Ngô Minh Oanh Thầy đã tận tình chỉ bảo, động viên và hướng dẫn cho tôi với sự cẩn trọng, nghiêm túc và trung thực trong quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn này

Các thầy cô tại thư viện trường Đại học sư phạm thành phố Hồ Chí Minh và tập thể các anh chị, các bạn học viên khóa 23, chuyên ngành Lịch sử thế giới đã ủng

hộ nhiệt tình và giúp đỡ chân thành cho tôi về mặt tư liệu

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến gia đình là nguồn động viên lớn nhất cho tôi trong thời gian học tập và hoàn thành luận văn này

Một lần nữa tôi xin chân thành cảm ơn!

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 30 tháng 9 năm 2014

Đậu Thị Anh

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

Danh mục các ký hiệu, chữ viết tắt

Danh mục các bảng

M Ở ĐẦU 1

Chương 1 LÝ LUẬN VỀ ĐỊA - CHÍNH TRỊ VÀ VẤN ĐỀ ĐỊA - CHÍNH TR Ị TRONG CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ II 8

1.1 Khái quát về khoa học địa - chính trị 8

1.1.1 Khái niệm địa - chính trị 9

1.1.2 Địa - chiến lược 13

1.2 Các học thuyết địa - chính trị ảnh hưởng đến chiến lược của các nước trong chiến tranh thế giới thứ 2 15

1.2.1 Tư tưởng địa – chính trị ở Hoa Kỳ 15

1.2.2 Tư tưởng địa – chính trị ở Anh 24

1.2.3 Tư tưởng địa – chính trị ở Đức 26

1.2.4 Tư tưởng địa – chính trị ở Nhật Bản 31

1.3 Tiêu chí lựa chọn các trận hải chiến 33

Ti ểu kết chương 1 34

Chương 2 NHỮNG TRẬN HẢI CHIẾN Ở ĐẠI TÂY DƯƠNG VÀ ĐỊA TRUNG H ẢI TRONG CHIẾN TRANH THẾ GIỚI II 35

2.1 Bối cảnh lịch sử 35

2.1.1 Quan hệ giữa các cường quốc trước chiến tranh thế giới thứ II 35

2.1.2 Chiến lược hải quân của các nước trước cuộc chiến tranh thế giới thứ II 40

2.1.3 Sự phát triển về kỹ thuật Hải quân trước cuộc chiến tranh thế giới lần thứ II 44

2.1.4 Quan hệ quốc tế trực tiếp dẫn đến chiến tranh thế giới thứ II 47

2.2 Hải chiến trên Đại Tây Dương và những phân tích địa chính trị 52

2.3 Hải chiến Địa Trung Hải và những phân tích địa chính trị 61

Ti ểu kết chương 2 67

Chương 3 NHỮNG TRẬN HẢI CHIẾN Ở THÁI BÌNH DƯƠNG TRONG CHI ẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ II 68

3.1 Bối cảnh lịch sử 68

3.1.1 Chiến lược Thái Bình Dương của Hoa Kỳ, Nhật Bản 68

3.1.2 Quan hệ Hoa Kỳ và Nhật Bản trước thế chiến II 72

3.2 Những trận hải chiến ở Thái Bình Dương trong chiến tranh thế giới thứ II và những phân tích địa – chính trị 81

3.2.1 Giai đoạn 1: Nhật Bản chiếm ưu thế 82

3.2.2 Giai đoạn 2: Quân Đồng minh phản công 100

3.3 Những yếu tố ảnh hưởng đến cuộc chiến tranh Thái Bình Dương 109

Ti ểu kết chương 3 118

K ẾT LUẬN 119

TÀI LI ỆU THAM KHẢO 123

PH Ụ LỤC

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

U-Boat : Tàu ngầm CTTG : Chiến tranh thế giới TLKHVCN : Tiềm lực khoa học công nghệ TLKT : Tiềm lực kinh tế

QS : Quân sự

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Sức mạnh hải quân của các cường quốc, tháng 1 năm 1939 43 Bảng 3.1 Bảng thống kê lực lượng tham gia trận Leyte 106

MỞ ĐẦU

1 Lý do ch ọn đề tài

Lịch sử đã cho thấy rằng những con người đứng trước biển là những người vĩ đại, nói đến biển là nói đến con đường lớn đúng hơn là 1 đồng bằng cực kì rộng, đi theo hướng nào cũng được Mặc dù biển có tiềm ẩn đầy hiểm nguy nhưng nhìn chung vận tải đường biển bao giờ cũng dễ dàng hơn và rẻ hơn so với đường bộ

Lịch sử thế giới cho thấy rằng, trong những giai đoạn quan trọng thì sức mạnh trên

biển đá có ý nghĩa chiến lược và sức nặng nắm giữ tác nhân quyết định Ngày nay,

vấn đề kiểm soát biển là một vấn đề cực kì quan trọng, khống chế được biển có thể làm chủ được con đường hàng hải huyết mạch Biển như là tiêu chí quan trọng đối

với sự giàu mạnh và phồn vinh của một quốc gia Chính vì thế mà trong trong thập niên đầu của thế kỉ XXI trên thế giới đã diễn ra những cuộc tranh chấp lãnh thổ trên

biển ở vùng biển Đông giữa Trung Quốc và một số nước Đông Nam Á trong đó có

Việt Nam, tranh chấp các đảo giữa Nga – Nhật, Trung Quốc – Nhật Bản…đều đang

trở nên là điểm nóng của thế giới Quay trở lại với lịch sử trong cuộc chiến tranh thế

giới thứ hai thì những cuộc hải chiến giữa Đồng Minh và Phát xít đã nổ ra khốc liệt trên các đại dương: Đại Tây Dương, Địa Trung Hải, Ấn Độ Dương, Thái Bình Dương Đó là những cuộc chiến tàn khốc của lịch sử nhân loại, diễn ra trên 1 diện

rộng thể hiện sức mạnh hải quân, chiến lược và chiến thuật hải quân không ngừng thay đổi Những trận chiến đó còn là cuộc đấu tranh của các nội các các bên tham gia, cuộc chiến đấu giữa các tướng lĩnh, cuộc chiến đấu của nhiệm vụ tình báo…Tất

cả đã làm nên 1 kết cục của cuộc chiến tranh thế giới thứ hai – mà phần thắng thuộc

về những kẻ ít sai lầm nhất Nghiên cứu những trận hải chiến trong chiến tranh thế

giới thứ II dưới góc nhìn địa chính trị để thấy được tầm quan trọng của yếu tố biển đối với những quốc gia chịu phụ thuộc vào môi trường biển và phòng thủ biển đối

với những quốc gia có bờ biển Qua đó thấy được sự phát triển của lực lượng làm nhiệm vụ phòng thủ biển – lực lượng hải quân phụ thuộc vào chính sách của chính quyền Đồng thời để người viết có thể tìm hiểu sâu về những trận hải chiến và vai trò của nó đối với toàn bộ cuộc chiến – phần mà trong chương trình lịch sử ở Việt Nam chưa đề cập nhiều đến Với những lí do trên người nghiên cứu quyết định

chọn đề tài “Những trận hải chiến trong cuộc chiến tranh thế giới thứ II dưới góc nhìn địa chính trị” để làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình

2 L ịch sử nghiên cứu đề tài

Nghiên cứu về các vấn đề về địa - chính trị, và cuộc chiến tranh thế giới thứ 2

có nhiều công trình:

Ở nước ngoài, các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài khá đồ sộ và chuyên sâu Có thể kể đến những công trình sau

- Ảnh hưởng của sức mạnh trên biển đối với lịch sử, 1660 – 1783 của Alfred

Thayer Mahan Tác giả được coi là nhà chiến lược quan trọng nhất của Mỹ thế kỉ XIX Quan điểm của ông về “quyền lực trên biển” ảnh hưởng rất lớn đối với quá trình hình thành tư tưởng chiến lược hải quân cũng như chính sách đối ngoại của nhiều quốc gia ven biển trên khắp thế giới đặc biệt là ở Mỹ, Đức, Nhật, Anh Cuốn sách gồm 14 chương trong đó phần dẫn nhập và chương 1: những thành tố của sức

mạnh biển, tác giả đã đưa ra khái niệm “quyền bá chủ biển” và “sức mạnh trên

biển” những khái niệm mà sau này trở thành những tác nhân quan trọng nhất của

cuộc chiến tranh trên biển trong đó có cuộc chiến tranh thế giới thứ II, trình bày

những điều kiện chính ảnh hưởng đến sức mạnh trên biển của các quốc gia tác động

lớn đến những chính sách đối ngoại của các nước Dù đây là công trình của thế kỷ trước, thế kỷ mà nền kỹ thuật công nghệ chưa phát triển những những tư tưởng của ông đã ảnh hưởng đến chính sách kinh tế quốc phòng, an ninh của các trước trong

những năm trước chiến tranh thế giới thứ II Cách trình bày, lý giải về những trận

hải chiến của ông đã giúp ích cho tác giả rất nhiều

- Abraham Rothberg (2009), L ịch sử sống động của đệ nhị thế chiến, ng.d

Nguyễn Quốc Dũng, Nxb Từ điển bách khoa Cuốn sách được các học giả Âu, Mỹ đánh giá là một cuốn sách có giá trị Các tư liệu khá sinh động, chi tiết, cận cảnh các mặt trận của Anh, Mỹ Cuốn sách bao gồm 4 chương (chương 1: Tấn công, chương 2: Bao Vây, chương 3: Phản công Chương 4: Chiến thắng) Trình bày khác

ngắn gọn song có nhiều tư liệu về cuộc hải chiến như các số liệu về sức mạnh của

nền kinh tế quân sự của đồng mình Giúp tác giả có cơ sở để lý giải được 1 phần về

thắng lợi cuối cùng của đồng minh

- Robin Cross (2011), Bách khoa toàn thư về chiến tranh, ng.d Thế Anh, Nxb

Văn hóa thông tin Cuốn sách không trình bày chi tết diễn biến của cuộc chiến mà có

những phân tích chung, đánh giá chung Đặc biệt là có những phần về cuộc chiến tranh trên biển, phân tích những yếu tố chiến lược, chiến thuật và những tác nhân ảnh hưởng đến hải chiến Mặc dù không có đi vào phân tích địa chính trị ở các trận hải chiến Nhưng những phân tích gần gũi với đề tài, cũng như tư liệu bản đồ của cuốn sách

- The Two Ocean war a short history of the United states navy in the second

world war, của Samuel Eliot Mirison xuất bản năm 1963 Cuốn sách được đánh giá

là tác phẩm kinh điển chứa đựng khối lượng tư liệu đồ sộ về hải quân Mỹ trong vòng 15 năm của cuộc chiến tranh thế giới thứ 2 Cuốn sách gồm 15 chương: trình bày về giới hạn hải quân từ 1922 đến 1937, những chiến lược Thái Bình Dương, sức

mạnh hải quân dưới thời Roosevelt 1933 – 1939; thảm họa Trân châu cảng, trận Đại Tây Dương, trận Midway, Guadalcanal, Lyte Tác giả đã sử dụng phần kiến thức về chiến lược Thái Bình Dương cũng như một số đoạn ở phần kết luận của sách

- The second world war: vol 3: the war at sea của Phillip D Grove, Mark J Grove xuất bản năm 2002 Tác giả đã trình bày toàn diện về các trận hải chiến trên Đại Tây Dương, Địa Trung Hải, Ấn Độ dương – tuyến đường được xem như động

mạch hậu cần của Anh và quân đội đồng minh tiếp tế cho chiến trường châu Phi, châu Á, châu Âu Đưa ra nhận định rằng cuộc chiến tranh trên biển là một chiến quan trọng làm thay đổi sự cân bằng lực lượng quân sự trên đất liền, những thắng

lợi của cuộc chiến tranh trên biển có ý nghĩa lớn đối với thắng lợi cuối cùng của phe đồng minh

- Trận Midway là trận chiến bản lề trong cuộc chiến tranh Thái Bình Dương trong cuốn The Battle of Midway của Craig L Symonds xuất bản năm 2011 được

đánh giá là cuốn sách hay nhất năm 2011 của lịch sử quân sự, là một công trình nghiên cứu sâu, lập luận sắc sảo, là tác phẩm tuyệt với của nhà sử học Symonds

Cuốn sách đã nhận mạnh vào vai trò của những quyết định quan trọng của chỉ huy,

mô tả bức chân dung của các nhân vật lãnh đạo, những cá tính, nhược điểm làm ảnh hưởng đến thắng lợi Chiến thắng Midway được mô tả như phép lạ, một thành công

mà phụ thuộc vào thời gian của cuộc tấn công máy bay ném bom bổ nhào Mặt khác

Symonds còn làm rõ may mắn chỉ đóng một phần, chiến thắng ở Midway chủ yếu là

kết quả của sự chuẩn bị đầy đủ, kế hoạch cẩn thận, hiểu quả của việc sử dụng radar (thứ mà Nhật Bản không có) và sự vượt trội của chỉ huy

- Về trận hải chiến Guadalcanal kéo dài từ tháng 8 – 1942 đến tháng 2 – 1943

là cuộc phản công lớn đầu tiên của Mỹ chống lại Nhật Bản ở Thái Bình Dương

Thắng lợi của trận Guadalcanal đã làm bước ngoặt lớn của cuộc chiến tranh Thái

Bình Dường Trong cuốn sách “The naval Battles for Guadalcanal, 1942, clash for

supremacy in the pacific “ của Mark Stille xuất bản năm 2013 Tác giả đã trình bày chi tiết về cuộc chiến giữa hải quân Nhật và hải quân Mỹ nhằm kiểm soát mặt biển theo trình tự thời gian, cho rằng sở hữu sân bay Henderson vào Guadalcanal là chìa khóa để chiến thắng, sự đối lập của các chỉ huy, kế hoạch tác chiến từ đó đánh gia

thẳng thắn sai lầm của 2 bên Tác giả kết luận thắng lợi cuối cùng là phụ thuộc vào

khả năng chiến đấu của một số ít tàu

- The Pacific Campaign in World War II: From Pearl Harbor to Guadalcanal

của William Bruce Johnson được xuất bản năm 2006 cuốn sách gồm 15 phần trình bày tỉ mỉ từ bối cảnh của cuộc chiến tranh Thái Bình Dương, giải thích vì sao Nhật

Bản lại mạo hiểm và những thay đổi chiến lược liên tục từ trận Trân Châu cảng đến

trận Guadalcanal

- The Defeat of the German U-Boats: the battle of the atlantic của David Sysett trong cuốn sách này tác giả đã phân tích chi tiết những nỗ lực để ngăn chặn các cuộc tấn công tàu ngầm của Đức đối với tàu buôn của phe đồng minh Năm

1943 thì vấn đề ngăn chặn tàu U- Boat trở thành vấn đề chiến lược hàng đầu của Đồng minh để đánh bại lực lượng của Hitler Cuốn sách đã mô tả chi tiết U-Boat, đồng thời Syrett thảo luận về các loại vũ khí được phát triển bởi các nước Đồng minh Nhấn mạnh vai trò quan trọng của trận Đại Tây Dương đối với thắng lợi của

cuộc chiến tranh

Ở Việt Nam có nhiều công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài Có thế đề

cập đến một số công trình sau:

- Cu ộc chiến tranh Thái Bình Dương 1941 – 1945 của TS Lê Vinh Quốc và

Huỳnh Văn Tòng biên soạn cuốn sách gồm 2 phần, 8 chương trình bày sự kiện dưới

hình thức kí sự, rõ ràng Những cuộc Hải chiến trong cuộc chiến tranh Thái Bình Dương được tác giả trình bày khá chuyên sâu

- Chi ến lược và chiến thuật trong đệ nhất và đệ nhị thế chiến, quyển II của

Hoàng Ngọc Thành xuất bản năm 1973 Nội dung của cuốn sách đã được tác giả tham khảo nhiều tư liệu lịch sử quý bằng những ngôn ngữ: Anh, Pháp, Đức Cuốn sách gồm 2 phần: Phần III, Phần IV (tiếp sau phần II của quyển I) Trong đó, phần III tác giả đã đề cập đến các chủ thuyết quân sự và sự võ trang của các cường quốc

cuối thập niên 1930 – 40 trong đó có sức mạnh hải quân của các nước Phần IV: trình bày chiến lược và chiến thuật qua các trận đánh lớn của hải lục không quân Trong phạm vi đề tài của mình, người viết sẽ khai thác những tư liệu về mối quan

hệ giữa các cường quốc, sức mạnh hải quân cũng như chiến lược và chiến thuật hải chiến mà cuốn sách có đề cập đến

- Nhiều tác giả, Nhật Bản trong chiến tranh Thái Bình Dương (2004), ng.d Lê

Kim NXB Công an nhân dân Cuốn sách được biên soạn chủ yếu từ các nguồn sử

liệu chính của Nhật Bản, cùng với những hồi kí của nhiều nhân chứng lịch sử của các nước có liên quan Bao gồm 15 phần, nêu lên sự hình thành tư tưởng bành trướng, ý đồ chính trị của giới quân phiệt Nhật Bản trong việc bá chủ châu Á – Thái Bình Dương, quá trình chuẩn bị và những hành động của Nhật Bản để bắt đầu cuộc chiến Cuốn sách trình bày khá đầy đủ về diễn biến của cuộc chiến song sự trình bày chỉ mang tính lược dịch, lược thuật chưa đi sâu vào phân tích chi tiết trận chiến

Với tư liệu mà cuốn sách có được, tác giả đã sử dụng vào phần những yếu tố ảnh hưởng đến cuộc chiến thông qua nhận xét của Philippe Masson

3 M ục đích nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu nhằm dựng lại diễn biến của những trận hải chiến trong chiến tranh thế giới thứ II Bên cạnh đó luận văn mong muốn góp phần làm rõ

sự ảnh hưởng, tác động của yếu tố địa chính trị đến những quyết định dẫn tới trận chiến và kết quả của những kêt những trận hải chiến trong chiến tranh thế giới

thứ II