Đặc điểm nghệ thuật thơ tế hanh thời kỳ chống mỹ

Do đó tìm hiểu đặc điểm nghệ thuật thơ Tế Hanh thời kỳ chống Mỹ sẽ góp phần quan trọng vào việc đánh giá nội dung cũng như có dịp nhìn lại và tìm hiểu về một phần sáng tạo của nghệ thuật

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

MAI TH Ị CHÂU PHA

ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT THƠ TẾ HANH

THỜI KỲ CHỐNG MỸ

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VĂN HỌC

MÃ SỐ: 5.04.01

NGƯỜI HƯỚNG DẪN: PSG.TS PHÙNG QUÝ NHÂM

TP HỒ CHÍ MINH - 2003

LỜI CẢM ƠN

Nhân dịp luận văn hoàn thành tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành đối với phòng Sau Đại Học, Quí Thầy Cô cùng các đồng nghiệp đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua Đặc biệt tôi xin ghi nhớ công ơn của thầy PGS TS Phùng Quý Nhâm, người

đã trực tiếp hướng dẫn và hết lòng chỉ dạy, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu Tôi xin ghi nhận những đóng góp quí báu cho luận văn và sẽ cố gắng tiếp tục phấn đấu hơn nữa

để vấn đề nghiên cứu có thể được mở rộng và hoàn thiện một cách toàn diện

TP Hồ Chí Minh, ngày 15 tháng 9 năm 2003

Người thực hiện luận văn Mai Th ị Châu Pha

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN 3

MỤC LỤC 4

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài: 6

2 Phạm vi của đề tài và phương hướng nghiên cứu: 7

3 Phương pháp nghiên cứu: 8

4 Lịch sử vấn đề : 9

5 Cấu trúc luận văn: 17

CHƯƠNG 1: ĐẶC ĐIỂM NGÔN TỪ VÀ THỂ THƠ TRONG THƠ TẾ HANH 18

1.1 Đặc điểm ngôn từ: 18

1.1.1 Ngôn từ giản dị, mộc mạc, trong sáng gần với lời nói thông thường: 18

1.1.2 Ngôn từ giàu sức biểu hiện, mang chất khỏe khoắn và giàu có của ngôn ngữ đời sống: 27

1.1.3 Ngôn từ đẹp, gợi cảm nhưng đôi khi lại nông nhẹ: 35

1.1.4 Vần: 40

1.2 Hình ảnh: 47

1.2.1 Hình ảnh thực, khỏe khoắn, dung dị, nồng đượm hơi thở của cuộc sống 47

1.2.2 Hình ảnh so sánh, tượng trưng: 54

1.2.3 Hình ảnh đẹp, giàu sáng tạo: 63

1.3 Nhịp điệu: 69

1.3.1 Nhịp điệu đều đều, chậm rãi: 71

1.3.2 Nhịp điệu biến đổi bộc lộ nỗi trăn trở, day dứt: 74

1.4 Thể thơ: 77

1.4.1 Thể thơ bốn chữ, năm chữ có những đổi mới: 78

1.4.2 Thể thơ 7 chữ, 8 chữ có những cách tân thể hiện sự nhuần nhuyễn: 80

1.4.3 Thơ lục bát với những cách tân hiện đại: 84

1.4.4 Thơ tự do có những tìm tòi bước đầu: 89

CHƯƠNG 2: KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG THƠ TẾ HANH 91

2.1 Không gian nghệ thuật: 91

2.1.1 Không gian địa lý: 91

2.1.2 Không gian nỗi niềm: 105

2.1.3 Hình tượng không gian: 115

2.2 Thời gian nghệ thuật: 118

2.2.1 Thời gian hiện thực: 119

2.2.2 Thời gian hồi tưởng, thời gian hoài niệm: 129

2.2.3 Cảm thức về thời gian trong thơ Tế Hanh: 132

2.2.4 Phương thức tổ chức thời gian: 142

KẾT LUẬN 150

TÀI LIỆU THAM KHẢO 153

MỞ ĐẦU

Trong nền thơ ca Việt Nam hiện đại, Tế Hanh là một trong những cây bút tiêu biểu cùng với Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Tố Hữu "góp vào và tạo nên những đỉnh cao trong ngũ hành thơ ca (68, tr.40)

Vốn là người đến muộn hơn so với các nhà thơ Mới nhưng Tế Hanh vẫn là "một bông hoa còn hương sắc", "là dòng suối thầm thì róc rách đi vào những mạch thầm kín của tình đời, tình người"(68, tr.10) Nhưng từ khi tập kết ra Bắc, trong những năm 1954- 1975, thời chống Mỹ cứu nước, "tài thơ của Tế Hành mới thực sự nở rộ"(68, tr 199) Tế Hanh sẵn có một tấm lòng đôn hậu, nhạy cảm, yêu quê hương đất nước đi theo cách mạng được bồi đắp

Nam, Gửi miền Bắc, Tiếng Sóng, Hai nửa yêu thương, Khúc ca mới, Đi suốt bài ca, Cậu chuyện quê hương, Theo nhịp tháng ngày, Bài thơ tháng bảy Trong đó có những bài thơ nổi

tiếng được nhiều người tâm đắc Ngày nay, các bài thơ ấy cũng có trong sách giáo khoa và được giới nghiên cứu trên cả nước quan tâm Các sáng tác thơ Tế Hanh nói chung, giai đoạn chống Mỹ nói riêng đã có cơ sở để các nhà nghiên cứu khẳng định "là một trong những nhà thơ tài năng, thơ ca vừa có tính hiện đại vừa đậm đà bản sắc đân tộc"(68,tr.l20)

Tài năng của Tế Hanh không chỉ thể hiện trong nội dung sáng tác chủ yếu là đề tài đấu tranh thống nhất đất nước đáp ứng nhu cầu của dân tộc đương thời mà còn thể hiện ở sự tìm

thuật của sáng tác là hai mặt thống nhất không thể tách rời Tác phẩm văn học nói chung, thơ ca nói riêng có thể đứng vững và sống mãi với thời gian khi đáp ứng được tính sáng tạo hài hòa trong cả hai mặt này

Chất liệu vật chất trực tiếp làm nên tác phẩm thơ ca là ngôn từ nghệ thuật cùng tài năng sáng tạo Do đó tìm hiểu đặc điểm nghệ thuật thơ Tế Hanh thời kỳ chống Mỹ sẽ góp phần quan trọng vào việc đánh giá nội dung cũng như có dịp nhìn lại và tìm hiểu về một phần sáng tạo của nghệ thuật thơ giai đoạn chống Mỹ Cuối cùng người viết tin rằng tìm

hiểu những sáng tạo nghệ thuật của thơ Tế Hanh giai đoạn này sẽ lý thú và bổ ích cho chuyên môn giảng dạy và nghiên cứu sau này

2.1 Phạm vi của đề tài:

Văn học là một lĩnh vực của hoạt động nghệ thuật Tác phẩm văn học bao giờ cũng được tồn tại trong một hình thức nhất định với một nội dung tương ứng Tìm hiểu tác phẩm văn học phải tìm hiểu cả nội dung lẫn hình thức Vì mối quan hệ giữa nội dung và hình thức trong đó là hai mặt gắn bó mật thiết nhau

Nhưng vì thời gian và điều kiện có hạn, trong luận văn này chúng tôi không đi sâu vào vấn đề nội dung của thơ Tế Hanh mà chủ yếu là đi sâu tìm hiểu về đặc điểm nghệ thuật thơ

Tế Hanh Mỗi một nhà thơ mang phong cách riêng Do đó các sáng tác cũng nổi lên những đặc điểm nghệ thuật không giống nhau Đặc điểm nghệ thuật thơ Tế Hanh có nhiều vấn đề cần nghiên cứu nhưng chúng tôi đi sâu vào tìm hiểu những vấn đề nổi trội và tâm đắc là: ngốn từ, thể thơ, thời gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật

để lại cho đời hơn 14 tập thơ Trong đó chúng ta cũng thấy giai đoạn chống Mỹ cứu nước

điểm nghệ thuật thơ Tế Hanh giai đoạn này với hy vọng đây sẽ là những nghiên cứu bước đầu góp phần cho nghiên cứu toàn bộ thơ Tế Hanh sau này

Do điều kiện bản thân cùng lượng thời gian có hạn chúng tôi xin được tìm hiểu vấn đề

chủ yếu trên cơ sở các tập thơ: Gửi miền Bắc, Hai nửa yêu thương, Tiếng sóng, Khúc ca

mới, Câu chuyện quê hương, Đi suốt bài ca, Theo nhịp tháng ngày và một số bài thơ của tập Lòng miền Nam được trích trong tuyển tập thơ Tế Hanh Nhà xuất bản văn học Hà Nội 1997

Tuy nhiên, chúng tôi cũng thám khảo các sáng tác của Tế Hanh ở giai đoạn trước và

sau thời gian đó như: Hoa niên, Con đường và dòng sông, Giữa những ngay xuân, Bài ca sự

sống và các bài thơ trong tuyển tập thơ/Tế Hanh cũng như một vài tác phẩm sáng tác sau

này

Để hoàn thành luận văn này trước hết chúng tôi đọc, tham khao toàn bộ tài liệu có liên quan, dựa vào những sáng tác của Tế Hanh chủ yếu là các tác phẩm thuộc giai đoạn chống

Mỹ cứu nước để xác định những đặc điểm nổi bật về vấn đề ngôn từ, thể thơ Tiếp theo luận vãn sẽ đi vào tìm hiểu về thời gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật của thơ Tế Hanh dưới góc độ thi pháp

Để đạt hiệu quả trong nghiên cứu, ngay từ khi đến với đề tài này chúng tôi cố gắng tìm

và chọn những phương pháp phù hơp, khoa học để khám phá, tìm hiểu vấn để Xác định đối tượng và phạm vi nghiên cứu như trên, luận văn này ở nhiều mức độ khác nhau chủ yếu sử dụng một số phương pháp sau:

3.1 Phương pháp nghiên cứu hệ thông:

Luận văn sử dụng phương pháp hệ thông để xác định thơ Tế Hanh giai đoạn 1954 -

1975 nằm trong hệ thống thơ ca chống Mỹ ở miền Nam và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc Tế Hanh là một trong những nhà thơ lớn lên bắt nguồn từ phong trào thơ Mới và tiếp tục qua giai đoạn chống Mỹ trở thành nhà thơ hiện đại Việt Nam Đặt ông trong hệ thống này luận văn xác định những vấn đề chung về nghệ thuật giữa thơ ông và thơ ca của thời đại Từ đó khẳng định những đặc sắc mới lạ, những đóng góp sáng tạo về nghệ thuật nói riêng của thơ Tế Hanh giai đoạn này cho nền văn học dân tộc Luận văn cũng đặt giai đoạn sáng tác thơ 1954 - 1975 vào hệ thống văn học hiện đại Việt Nam bên cạnh những nhà thơ cùng thời như Xuân Điệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Tố Hữu để thấy được những nét đặc

Sử dụng phương pháp hệ thống này người viết đặt thơ Tế Hanh trong nền văn học đấu tranh cách mạng xã hội chủ nghĩa để giải quyết một số vấn đề của luận văn

3.2 Phương pháp so sánh:

Phương pháp so sánh trong luận văn này là để vận dụng so sánh thơ Tế Hanh với một

số nhà thơ cùng thời như Xuân Diệu, Huy Cận nhằm góp phần làm sáng tỏ thêm những đặc điểm nổi bật trong nghệ thuật thơ Tế Hanh Phương pháp so sánh còn dùng để đánh giá sự

chuyển biến về nghệ thuật của thơ Tế Hanh giai đoạn chống Mỹ cứu nước với các giai đoạn trước và sau đó

Người viết còn vận dụng phương pháp tiếp cận thi pháp để đi sâu tìm hiểu các đặc điểm nghệ thuật cụ thể của thơ Tế Hanh thời chống Mỹ như: hình ảnh, thể loại, thời gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật,

Ngoài ra trong quá trình nghiên cứu luận văn còn sử dụng một số thủ pháp, biện pháp như: thông kê, lập biểu mẫu, phân loại nhằm nắm bắt cụ thể hơn về thể thơ, ngôn từ thơ, hình ảnh thơ, Từ đó làm nổi bật hơn sự sáng tạo về nghệ thuật thơ Tế Hanh Điều đương nhiên là các phương pháp trên được thực hiện phối hợp nhau trọng quá trình khảo sát, đánh giá các vấn đề ở nội dung của luận văn

Tóm lại, văn học gắn liền với sự nhận thức đồng thời gắn liền với tình cảm Xuất phát

từ đối tượng nghiên cứu, từ mục đích của luận văn người viết chú trọng cách tiếp cận từ văn bản Cách tiếp cận này đòi hỏi phải chú ý đến ngôn từ nghệ thuật trong tác phẩm "Đây là một hướng nghiên cứu cần thiết, có khả năng tăng cường tính khách quan trong khoa học" (30, tr.40)

4 Lịch sử vấn đề :

Tế Hanh thuộc lớp nhà thơ cuối cùng của phong trào thơ Mới, là một trong những cây bút tiêu biểu của nền thơ ca Việt Nam hiện đại Thơ ông xuất hiện khá muộn trên thi đàn so với các nhà thơ cùng thời Nhưng ngay từ tập thơ đầu tay ra đời đã tạo nên ấn tượng khó phai trong mắt của giới nghiên cứu bấy giờ

Tập thơ đầu tiên Nghẹn ngào ( Hoa niên) ra đời năm 1939, Nhất Linh đã cho hay: "Tế

Hanh có một linh hồn rất phong phú, có những rung động rất sâu sắc và diễn tả tâm hồn ông

có đủ nghệ thuật về cách đặt câu, tìm chữ " (68, tr.283)

Đến 1941, Tế Hanh được Hoài Thanh trân trọng giới thiệu trong Thi nhân Việt Nam

và nhận thấy "Tế Hanh là một người tinh lắm Tế Hanh đã ghi được đôi nét rất thần tình về cảnh sinh hoạt chốn quê hương Người nghe thấy cả những điều không hình sắc, không âm

thanh như mảnh hồn làng trên cánh buồm giương như tiếng hát của hương đồng quyến rũ

một cách mờ mờ, cái thế giới của những tình cảm ta đã âm thầm trao cho cảnh vật" vì

"người sẵn có một tâm hồn tha thiết" và "sự thành thực không thể ngờ được"(106, tr 146) Sau cách mạng, Tế Hanh luôn tận tụy, làm việc cật lực với cây bút của mình và để lại hơn mười tập thơ Điều đặc biệt là hầu hết các sáng tác của Tế Hanh xuất hiện đều được bạn đọc và giới nghiên cứu quan tâm Nhờ đó những bài phê bình kịp thời, công phu về các tập thơ cũng ra đời Các bài viết đều làm nổi bật lên những đặc sắc, thành công và hạn chế cả về nội dung lẫn nghệ thuật của từng tập thờ theo quá trình sáng tác của tác giả Nhìn chung những ý kiến, nhận xét đó đều tương đối thống nhất nhau

"Tế Hanh có một tâm hồn thơ tế nhị, một sức rung cảm sâu sắc và mau nhạy, một bút pháp vững vàng và dễ hiểu như những lời mộc mạc trong ca dao và thường là duyên dáng, ý vị dễ

đi vào tình cảm con người" Ở đây Tế Hanh đã khẳng định cái "thiết tha và vững chắc của

mình so với cái rụt rè có phần chập chững trong Hoa niên"

Trên Tạp chí Văn nghệ số 40 tháng 9 năm 1960, Lê Đình Kỵ đã nhận thấy "Tiếng

sóng đánh dấu một bước tiến của thơ Tế Hanh" với "chất thơ nhuần nhị, trong sáng" Cụ thể

là ở Tiếng sóng 1 những bài thơ viết dưới "hình thức những mẩu chuyện riêng rẽ", "có thể

"cũng tỏ ra có một tâm hổn dễ rung cảm, chất thơ đậm đà, lời thơ trong sáng" Tuy câu thơ

có gì êm ả quá "có vẻ bày biện sắp đặt" nhưng "dễ đi vào lòng người, có cái tiếng ngân hiền dịu êm xa"

Tiếng sóng còn được Đỗ Hữu Tấn trên Nghiên cứu văn học, số 1, 1961, "coi là thành

công quan trọng", là "tiếng hát của một tâm hồn dễ rung cảm, một tâm hồn tế nhị" Tiếng

sóng đã vượt các tập thơ trước của Tế Hanh về tính tư tưởng, về "bề rộng và bề sâu của hiện thực được phản ánh cũng như về trình độ trau chuốt của nghệ thuật" Có thể nói các nhà

nghiên cứu đều khẳng định "Tiếng sóng mở ra triển vọng mới cho Tế Hanh" và chứng tỏ

Tế Hanh còn có thể tiến lên nhiều nữa

Năm 1962, Chế Lan Viên trong Phê bình văn học, Nhà Xuất Bản Văn Học Hà Nội,

nhận thấy sự biến chuyển rõ rệt qua 15 năm cách mạng Ở Tế Hạnh : vẫn là lối "suy tưởng

một cách chân thành" nhưng qua Tiếng Sóng, Tế Hanh tiến thêm một bước trong lối nhìn

hiện thực, "Tế Hanh ngọt ngào như trước và hơn trước, là một Tế Hanh thực hơn, khỏe hơn,

có suy nghĩ hơn" "Thơ chuyện của Tế Hanh - trừ bài Người thủy thủ và con chim én, Cái

chết của em Ái khá đạt /về tình cảm và nghệ thuật, còn thì đang ở vào trình độ bình

thường"

Đến Hai nửa yêu thương cũng được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Nguyễn Đình ở Tạp chí Văn học số 5, 1963 đã cho biết " về hình thức thơ, Hai nửa yêu thương đã có nhiều

tìm tòi mới tránh được cái đơn điệu của khá nhiều tập thơ khác nhưng những hình thức mới

ở đây còn chưa nhuần nhị" "còn đơn giản khô khan, làm rơi rụng đi khá nhiều cái ngọt

ngào, cái nên thơ dễ cảm vốn có" Cũng trên tạp chí này, Thiếu Mai nhận thấy ở Hai nửa

yêu thương "tình cảm của Tế Hanh càng được phát triển thêm, thiết tha hơn, đồng thời

cũng khỏe khoắn hơn" Bên cạnh "hình tượng ít chất thơ", "ngôn ngữ ít hình tượng, xa lạ với khiếu thưởng thức thơ của quần chúng" thì Tế Hanh cũng "có những tìm tòi đáng kể" là

"dùng nhiều hình thức diễn đạt khạc nhau tùy theo tình cảm ở từng bài thơ, tránh cho tập thơ không khí đều đều dễ chán" Vì thế Tế Hanh càng xứng đáng hơn với danh hiệu "nhà thơ của miền Nam"

Bước tiến mới của Tế Hanh về mặt tình cảm, tư tưởng đã được Hoàng Minh Châu trên Báo Văn nghệ số 12, ngày 19-7-1963 nhận thấy: "Tình cảm anh lớn lên cùng đất nước" nó

"kết tinh được cái lớn lên về cảm xúc và trí tuệ" Mặc dù nhà thơ "có sự sáng tạo" nhưng

"chưa thật hoàn chỉnh" Có bài "anh muốn thể nghiệm một lời thơ phá thể để chứa cho hết ý nhưng chính vì chưa điều khiển nổi nên để ý lấn sang tình", "một số bài chưa thật kết tinh nhuần nhuyễn"

Cùng với Tiếng sóng, Hai nửa yêu thương đã đánh dấu thêm những thành công của

Tế Hanh Trên Báo Nhân dân, ngày 2 -11-1963, Trần Hữu Thung thấy Tế Hanh "đã làm giàu thêm cho thơ mình bằng cách nói mới" "đáp ứng những tư tưởng tình cảm chung", Tế Hanh "không ngừng tìm tòi để diễn đạt thơ mình" Và phần lớn thơ Tế Hanh thành công ở phần dịu ngọt, tâm tình, Từ đó đi đến nhận xét chung thơ Tế Hanh "là những vần thơ chân thật, trẻ trung, êm dịu, có bản sắc"

Năm 1966, Khúc ca mới ra đời Sau đó, trên Báo Văn nghệ số 224 , ngày 11-8-1967,

hai nhà nghiên cứu Lê Tố, Nguyễn Xuân Nam đã chỉ ra trong đó "ngọn lửa thôi thúc hành động" "Bên giọng yêu thương ngọt ngào quen thuộc Tế Hanh đã có thêm những khúc hát