Cảm hứng về người anh hùng trong văn xuôi nghệ thuật nguyên ngọc sau 1975

HỒ CHÍ MINH Nguyễn Thị Cẩm Tú CẢM HỨNG VỀ NGƯỜI ANH HÙNG TRONG VĂN XUÔI NGHỆ THUẬT NGUYÊN NGỌC SAU 1975 LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC... 49 CẢM HỨNG VỀ NGƯỜI ANH HÙNG TRONG VĂN XUÔI NGHỆ

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Cẩm Tú

CẢM HỨNG VỀ NGƯỜI ANH HÙNG TRONG VĂN XUÔI NGHỆ THUẬT

NGUYÊN NGỌC SAU 1975

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thị Cẩm Tú

CẢM HỨNG VỀ NGƯỜI ANH HÙNG TRONG VĂN XUÔI NGHỆ THUẬT

NGUYÊN NGỌC SAU 1975

Mã số: 60 22 34

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn TS Bạch Văn Hợp đã tận tình hướng dẫn và chỉ bảo cho tôi trong quá trình làm luận văn

đã có những ý kiến đóng góp quý báu cho tôi trong quá trình thực hiện đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn Phòng Sau Đại Học, gia đình và bạn bè đã ủng hộ và giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

Dù đã nỗ lực và cố gắng rất nhiều, nhưng sẽ không tránh khỏi

Tác giả

Nguyễn Thị Cẩm Tú

M ỤC LỤC

MỤC LỤC 1

PHẦN MỞ ĐẦU 4

1.Lý do chọn đề tài 4

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

3.1 Đối tượng nghiên cứu 11

3.2 Phạm vi nghiên cứu 12

4 Phương pháp nghiên cứu 12

4.1 Phương pháp lịch sử 12

4.2 Phương pháp so sánh – đối chiếu 12

4.3 Phương pháp thi pháp học 13

4.4 Phương pháp phân tích, tổng hợp 13

5 Đóng góp của luận văn 13

6 Cấu trúc của luận văn 13

Chương 1 15

NGUYÊN NGỌC – NHÀ VĂN LUÔN TÌM KIẾM NHỮNG 15

TÍNH CÁCH ANH HÙNG, NHỮNG SỰ TÍCH ANH HÙNG 15

1.1 Khái niệm cảm hứng và cảm hứng anh hùng trong văn học Cách mạng Việt Nam 15

1.1.1 Về khái niệm cảm hứng 15

1.1.2 Cảm hứng anh hùng trong văn học Cách mạng Việt Nam giai đoạn 1945 – 1975 20

1.2 Cảm hứng anh hùng trong hành trình nghệ thuật của Nguyên Ngọc 24

1.2.1 Giai đoạn trước 1975 24

1.2.2 Giai đoạn sau 1975 31

1.3 Cội nguồn cảm hứng anh hùng của Nguyên Ngọc 34

1.3.1 Tâm lý xã hội, ý thức nghệ thuật thời chiến 34

1.3.2 Hoàn cảnh gia đình và môi trường sống 40

1.3.3 Cá tính nhà văn 43

Chương 2: 49

CẢM HỨNG VỀ NGƯỜI ANH HÙNG TRONG VĂN XUÔI NGHỆ THUẬT CỦA NGUYÊN NGỌC SAU 1975 - MỘT SỰ TIẾP NỐI LIỀN MẠCH, NHẤT QUÁN 49

2.1 Bối cảnh xã hội Việt Nam sau 1975 49

2.2 Đề tài, chủ đề nhất quán, tính cách anh hùng đa diện 51

2.2.1 Đề tài 51

2.2.2 Chủ đề 56

2.2.3 Tính cách anh hùng đa diện 58

2.3 Thái độ, tình cảm của nhà văn đối với người anh hùng 69

Chương 3 76

BÚT PHÁP THỂ HIỆN CẢM HỨNG VỀ NGƯỜI ANH HÙNG TRONG VĂN XUÔI NGHỆ THUẬT NGUYÊN NGỌC SAU 1975 76

3.1 Cách tiếp cận gián cách mang đầy hoài niệm 76

3.1.1 Không gian thời gian tâm tưởng 76

3.1.2 Nghệ thuật trần thuật 79

3.2 Nghệ thuật miêu tả ấn tượng 89

3.1.1 Nghệ thuật miêu tả nhân vật 89

3.1.2 Miêu tả không gian – thời gian 92

3.1.3 Ngôn ngữ 99

3.3 Kết cấu lồng ghép đan xen hiện tại và quá khứ, truyện lồng truyện 104

3.3.1 Về khái niệm kết cấu – kết cấu lồng ghép đan xen 104

3.3.2 Kết cấu lồng ghép đan xen hiện tại và quá khứ, truyện lồng truyện trong văn xuôi nghệ thuật Nguyên Ngọc sau 1975 105

KẾT LUẬN 109

TÀI LIỆU THAM KHẢO 114

PHỤ LỤC 116

PH ẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do ch ọn đề tài

Sau năm 1975, đất nước đã bước vào công cuộc đổi mới toàn diện, trong

đó có văn học Trong cuộc sống thời bình, con người trở về với cuộc sống đời thường, với những cái bình thường mà muôn thuở, tất cả những mối quan hệ

quanh con người từng giờ Đời sống xã hội đã thay đổi rõ rệt Do đó, văn học cũng phải thay đổi theo cho phù hợp với tình hình mới, với cái nhìn toàn diện

và đa diện hơn

đậm với Trở lại Mèo Vạc, Người hát rong giữa rừng, Cát cháy, Có một con

đường mòn trên biển Đông, Tháng Ninh Nông Ở những tác phẩm này,

người anh hùng kiên cường sắt thép, mặt khác còn là những con người của

đấu vì đất nước, hòa bình họ lại tiếp tục những hành động đẹp của mình để

khó khăn nhưng bản lĩnh của người cách mạng đã rèn luyện cho họ, vững

vàng hơn, kiên cường hơn đối mặt với mặt trận không tiếng súng, vì thế càng làm đẹp hơn những hình ảnh của họ trong sự phồn tạp của xã hội hôm nay

Có thể khẳng định rằng Nguyên Ngọc là một cây bút văn xuôi hiện đại

có nhiều đóng góp xuất sắc cho nền văn học cách mạng Việt Nam Ông là

Nguyên Ngọc sau 1975 là một việc làm cần thiết Ngoài việc giúp hiểu thêm

người anh hùng của ông, thì việc nghiên cứu đề tài cũng góp thêm vào cái

2 L ịch sử nghiên cứu vấn đề

trước sau như một là viết về người anh hùng Điều đó đã trở thành nguồn cảm

2.1 Những ý kiến đánh giá chung về Nguyên Ngọc

Nguyễn Đăng Mạnh trong bài Nguyên Ngọc – Con người lãng mạn đã

của Nguyên Ngọc thường là những trải nghiệm khác thường, dữ dội, gây ấn tượng mạnh…tâm hồn Nguyên Ngọc bắt rất nhạy những gì dữ dằn, quyết liệt

câu chuyện về người anh hùng qua khứ” [3;83] Vì thế người anh hùng trong

đồng, bộ tộc Theo ông, cái tạo nên phong cách riêng của nhà văn Nguyên

trong không khí sử thi và mang hẳn trong máu mình chất lãng mạn” [55;337]

chọn và xoáy sâu vào cái vấn đề sinh tử ấy Tất cả suy nghĩ và cảm xúc của anh xói vào hướng ấy như những mũi chông thép song song, có thể nói rằng

người gan góc và thông minh đã đánh thắng Mỹ, về chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam”[90;120] Như vậy, ở bài viết này, tác giả đã khẳng định

rằng, Nguyên Ngọc luôn viết về người anh hùng bằng chính lý tưởng của

hùng luôn là những con người phi thường như những mũi chông mũi thép,

sẵn sàng xông pha lửa đạn chiến tranh

của Nguyên Ngọc, ông khẳng định: “Bài văn nhỏ nhưng ý nghĩa thật không

nước, với Tổ quốc, với độc lập tự do với dân tộc và chủ nghĩa xã hội trong

Trần Đăng Khoa trong bài Nguyên Ngọc – chân dung văn đã nhấn

cứ như đi dự một Đại hội Chiến sĩ Thi đua “từng con người, từng nhân vật là

có thật, ông viết bằng tất cả hồn mình và cái hồn ấy thuộc về cách mạng Bắt

đầu từ Đất nước đứng lên, tiếp nối mạch cảm xúc lãng mạn anh hùng,

có dịp gặp được Tnú trong Rừng xà nu” [65;92]

Trung Trung Đỉnh trong bài Nhà văn Nguyên Ngọc, con đẻ của cách

mạng, cho rằng tất cả các sáng tác của nhà văn Nguyên Ngọc đều là những

sáng tác về người thật, việc thật Tây Nguyên qua ngòi bút của Nguyên Ngọc

nước có những con người cụ thể Hình tượng Núp và bà con làng Kông Hoa của dân tộc Bah Nar từ đây gần gũi hơn, máu thịt hơn” [61;487] Về mặt

hào hùng ” [61;488]

định rằng: “ trong Đất nước đứng lên chan chứa một chất thơ say người Ở

đây bút pháp hữu tình và anh hùng ca luôn luôn cất lên những cung bậc anh

cách con người chuộng cuộc sống phóng khoáng, tự do” [39;149]

Trong luận văn Thạc sĩ Cảm hứng lãng mạn – anh hùng trong văn

xuôi Nguyên Ngọc 1945 – 1975 [83], tác giả đã khẳng định được phong cách

nghệ thuật của nhà văn Nguyên Ngọc là cảm hứng lãng mạn anh hùng trong văn xuôi giai đoạn trước 1975 Người anh hùng trong sáng tác của Nguyên

động gan dạ, dũng cảm, căm thù giặc ngùn ngụt, sẵn sàng hy sinh, xả thân vì

đề, là điều kiện cho các nghiên cứu về văn xuôi Nguyên Ngọc ở giai đọan sau

1975

2.2 Nh ững ý kiến bàn riêng về Cảm hứng anh hùng trong văn xuôi

có người không thể viết tiếp được nữa cũng có người thay đổi cách viết cho

tục và còn mạnh mẽ hơn trước Ông vẫn viết theo lối cũ Trần Đăng Khoa

không quay qu ắt Trong khi đó có rất nhiều cây bút chuyển hướng hoặc thay đổi theo cách tiếp cận hiện thực để thu hút sự chú ý của bạn đọc Trước viết người tốt việc tốt thì sau viết người xấu việc xấu Nguyên Ngọc không thể,

nhân vật tiểu thuyết, ông cũng dựa trên những con người có thật, những sự kiện có thật ở ngoài đời” [65;96] Cảm hứng về người anh hùng là cảm hứng chủ đạo mà Nguyên Ngọc theo đuổi bởi “Văn Nguyên Ngọc là một dạng văn có

ma lực Giản dị, chắt lọc và trong veo Đó cũng là dòng văn chủ đạo rất cần có trong đời sống chúng ta hiện nay” [65;100]

viết về người anh hùng, với giọng văn càng sôi nổi hơn, với những hình ảnh

kiên cường sắt thép ấy, nhưng họ còn là những con người của tình yêu, đẹp

và anh hùng trong tình yêu”[55;335]

phi hư cấu và văn hư cấu Ai cũng biết hầu hết tác phẩm của Nguyên Ngọc đều bắt nguồn từ sự thật lịch sử, từ những con người và sự kiện có thực….Là

xuyên hướng đến những sự kiện không thêu dệt, từ đó mở ra dòng cảm xúc

tư liệu mà còn là sự chính xác của ấn tượng, sự trải nghiệm qua các sự kiện,

văn”[71;106,107]

Ngọc đã tìm thấy cái lớn lao đằng sau những điều bình thường, nhỏ nhặt, và

kể về điều đó bằng một giọng văn vừa dịu nhẹ vừa nóng bỏng, đã như là

“mảnh đất” của riêng Nguyên Ngọc Điện Bàn viết năm 1971, Cát cháy viết

năm 1998, và bây giờ 2005, mà câu chuyện dữ dội về người và đất Điện Bàn những ngày “nung bão”, hay ngọn nguồn của cái sức mạnh kỳ lạ như huyền thoại của vùng cát trắng Bình Dương (Thăng Bình, Quảng Nam) ba lần được

tuyên dương anh hùng, vẫn đủ sức lay động người đọc Nhất là với bút ký Có

một con đường mòn trên biển Đông, với khúc ca bi tráng của những người

quyết quên đi cái chết của mình vì sự sống còn của miền Nam ruột thịt”

[57;518]

Đăng Mạnh, Phan Tứ, Lê Trí Viễn, Trần Đăng Khoa, Trung Trung Đỉnh,

để ngỏ Trên cơ sở tiếp thu, kế thừa những người đi trước, chúng tôi xác lập hướng nghiên cứu có hệ thống hơn Xuyên suốt hành trình nghệ thuật của

chia sẻ, cảm thông cho những mất mát, đau thương của họ Đồng thời, qua tác

đến nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng khảo sát của luận văn là Cảm hứng về người anh hùng trong

văn xuôi nghệ thuật Nguyên Ngọc sau 1975 Tuy nhiên để thực hiện mục

- Cát cháy (bút ký) (1998)

- Có m ột con đường mòn trên biển Đông (bút ký) (1998)

3.2 Ph ạm vi nghiên cứu

Luận văn nhằm khẳng định những đóng góp của nhà văn Nguyên Ngọc

ở lĩnh vực văn xuôi nghệ thuật sau 1975 với sự tiếp nối cảm hứng về người anh hùng trong một hoàn cảnh mới Từ đó, khẳng định sự nhất quán, liền mạch trong phong cách của nhà văn Với cảm hứng ngợi ca, trân trọng cùng

Nguyên Ngọc đã có cái nhìn mới về họ Luận văn góp tiếng nói khẳng định vị trí xứng đáng của nhà văn trong nền văn học đương đại Việt Nam sau 1975

Để thấy rõ sự nhất quán trong phong cách của Nguyên Ngọc, người viết sẽ

4 P hương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp lịch sử

sự tác động của hoàn cảnh đối với hoạt động sáng tác của nhà văn từ việc

4.2 Phương pháp so sánh – đối chiếu

Để thấy rõ sự khác biệt trong phong cách nghệ thuật của Nguyên Ngọc

đoạn sáng tác trước và sau 1975, người viết tiến hành so sánh những sáng tác của

4.3 Phương pháp thi pháp học

1975 Do đó, việc tìm hiểu nghệ thuật trần thuật, nghệ thuật miêu tả, kết cấu

cũng như giúp người đọc có cái nhìn bao quát và toàn diện hơn về người anh

4.4 Phương pháp phân tích, tổng hợp

5 Đóng góp của luận văn

Thực hiện đề tài này, luận văn sẽ khẳng định lại lần nữa những đóng góp

to lớn của nhà văn cả về nghệ thuật lẫn nội dung trong giai đoạn sáng tác sau

cũng như đóng góp của Nguyên Ngọc đối với nền văn học Việt Nam đương đại

6 C ấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và thư mục tham khảo, luận văn gồm 3

chương được trình bày như sau:

Chương 1 - được trình bày từ trang 15 đến trang 48 Ở chương này, người viết tập trung làm rõ nội hàm khái niệm cảm hứng, cảm hứng anh hùng

trong văn học cách mạng Việt Nam giai đoạn trước 1975 Từ đó thấy được

đời người anh hùng trong hiện tại Đồng thời ở chương này, người viết cũng

nhà văn Từ đó, lí giải cội nguồn của cảm hứng anh hùng trong sáng tác của

Chương 2 – được trình bày từ trang 49 đến trang 76 Ở chương này, người viết sẽ trình bày sự tiếp nối và bổ sung cảm hứng về người anh hùng

trong văn xuôi nghệ thuật Nguyên Ngọc giai đoạn sau 1975 tìm hiểu về bối

được sự nhất quán trong phong cách nghệ thuật của nhà văn Từ đó, tìm hiểu

Chương 3 – được trình bày từ trang 77 đến trang 108 Ở chương này, người viết tập trung làm rõ bút pháp nghệ thuật của Nguyên Ngọc thể hiện

mang đầy hoài niệm với những cảm thông sâu sắc và chia sẻ những mất mát

được sự thay đổi điểm nhìn trần thuật cũng như cách miêu tả giàu ấn tượng để

Chương 1 NGUYÊN NG ỌC – NHÀ VĂN LUÔN TÌM KIẾM NHỮNG TÍNH CÁCH ANH HÙNG, NH ỮNG SỰ TÍCH ANH HÙNG 1.1 K hái niệm cảm hứng và cảm hứng anh hùng trong văn học Cách

m ạng Việt Nam

văn Chính cảm hứng là động lực thôi thúc nhà văn sáng tác để bày tỏ tư tưởng và tình cảm của mình về thế giới mà mình phản ánh trong tác phẩm

tưởng sáng tạo của tác giả đó Đây là một việc làm cần thiết, vì nắm bắt được

tư tưởng sáng tạo của tác giả, ta sẽ hiểu và lý giải được cách lựa chọn đề tài,

1.1.1 V ề khái niệm cảm hứng

phương thức chiếm lĩnh riêng của từng nghệ sĩ Văn học nghệ thuật phản ánh đời sống xã hội bằng hình tượng nghệ thuật, do đó đời sống xã hội chính là

nuôi dưỡng bằng sự sống, bằng tinh thần, được nghiền ngẫm kĩ và khi bắt gặp

lòng rộng mở, biết ngạc nhiên dù là với một vẻ đẹp bình dị của cuộc sống, rất

nhạy cảm với những thay đổi chung quanh “nhà văn hiện thực, hoàn toàn

trên đĩa hát”[37;88] mà là người phải biết thể hiện những vẻ đẹp của cuộc

lăng kính chủ quan của mình

tình cảm là cái chủ yếu trong tác phẩm nghệ thuật, cũng như trong cảm thụ

được quy định Đồng tình với quan điểm của Hegel, nhà phê bình Nga Bêlinski cũng đề cao vai trò của cảm hứng Ông xác định vai trò và nguồn

tư tưởng đâu phải là một khái niệm trừu tượng được thể hiện một cách giáo điều mà nó là linh hồn của chúng, nó chan hòa trong chúng như ánh sáng chan hòa trong pha lê Trong những tác phẩm nghệ thuật, tư tưởng là cảm

được là cái gì đã buộc nhà thơ cầm bút và cung cấp cho anh ta sức lực và khả năng khởi đầu và kết thúc một tác phẩm đôi khi khá đồ sộ” [7;111]

hưng phấn tột độ và khi bắt gặp hiện thực khách quan thì chính nó – cảm

suy tư, cấu tứ, tưởng tượng trước đó và nói cho đúng hơn là nhà văn đã cảm

như Traicốpki: Cảm hứng là một khách hàng không ưa đến thăm những kẻ

lười […] Khi đã có một khách thể thẩm mỹ và cảm hứng chính là cái trạng

động trong tâm hồn người nghệ sĩ và lúc đó cảm hứng sẽ tự đến và “một nghệ

sĩ dồi dào thực sự nhờ cái sức sống này sẽ tìm thấy hàng ngàn điều kích thích

hề chú ý tới” [27;229]

đựng tư tưởng thì tư tưởng bao giờ cũng thấm đượm tình cảm “Tư tưởng của

vượt lên trên mọi trở ngại, nó chính là sự nung nấu là tình yêu, là sự dằn vặt

cho đứa con tinh thần của mình Tình cảm là một trong những động lực thúc đẩy cảm hứng sáng tạo Tư tưởng sẽ không thể chuyển hóa được vào hình tượng một cách nhuần nhuyễn nếu thiếu đi nguồn cảm hứng Chính cảm hứng

đã tạo nên linh hồn của hình tượng, làm cho hình tượng trở thành một chỉnh