Thơ tứ tuyệt thời lý

Ngoài các công trình kể trên, còn có một số bài nghiến cứu về từng mảng nhỏ của đề tài này được đăng tải trên Tạp chí Văn học như: "Chất trữ tình trong thơ Thiền đời Lý" Trần Ngọc Lan; "

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

THƠ TỨ TUYỆT THỜI LÝ

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan công tành này là của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng đứợe ai công bố trong bất cứ công trình nào khác

Tác gi ả luận văn

MỤC LỤC

L ỜI CAM ĐOAN 3

MỤC LỤC 4

PH ẦN DẪN NHẬP 7

1 Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI 7

2.L ỊCH SỬ VẤN ĐỀ 8

3.M ỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 10

4.PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 10

4.1.Phương pháp thống kê 10

4.2.Phương pháp phân tích - so sánh 11

5.GI ỚI HẠN PHẠM VI NGHIÊN CỨU VÀ TÀI LIỆU 11

6.K ẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN 11

CHƯƠNG 1: KHÁI NIỆM VỀ THE THƠ TỨ TUYỆT 14

1.1.QUAN NI ỆM VỀ THỂ THƠ TỨ TUYỆT 14

1.1.1.Về thuật ngữ “tứ tuyệt” 14

1.1.2.Hình thức của một bài tứ tuyệt 16

1.1.3.Thanh bằng và thanh trắc 18

1.2.M ỐI QUAN HỆ GIỮA TUYỆT CÚ VÀ LUẬT THI 19

CHƯƠNG 2: ĐẶC TRƯNG NỘI DUNG CỦA THƠ TỨ TUYỆT THỜI LÝ 25 2.1.VÀI NÉT V Ề VĂN HÓA - XÃ HỘI THỜI LÝ 25

2.1.1.Tôn giáo 25

2.1.2.Văn hóa - Nghệ thuật 26

2.2.VÀI NÉT V Ề THIỀN TÔNG VIỆT NAM THỜI LÝ 27

2.3.N ỘI DUNG THƠ TỨ TUYỆT THỜI LÝ 29

2.3.1.Thơ tứ tuyệt thời Lý phản ánh giáo lí và yếu chỉ Thiền tông 29

2.3.1.1.Thơ tứ tuyệt thời Lý trực tiếp phản ánh yếu chỉ Thiền tông 30

2.3.1.2.Thơ tứ tuyệt thời Lý gián tiếp thuyết giảng giáo lí đạo Phật và yếu chỉ Thi ền tông 39

2.3.2.Thơ tứ tuyệt thời Lý phản ánh tinh thần “Tam giáo đồng nguyên” 40

2.3.3.Thơ tứ tuyệt thời Lý phản ánh sự khủng hoảng niềm tin đối vối nhà Phật 42

2.3.4.Thơ tứ tuyệt thời Lý phản ánh tinh thần yêu nước 43

CHƯƠNG 3: HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT THƠ TỨ TUYỆT THỜI LÝ 46

3.1.TH Ể THƠ 46

3.1.1.Thể thơ ngữ ngôn tứ tuyệt 46

3.1.2.Thể thơ thất ngôn tứ tuyệt 47

3.2.CÁC V ẤN ĐỀ VỀ VẦN, NIÊM, LUẬT, ĐIỂN CỐ 48

3.2.1.Vần 48

3.2.1.1.Thơ vần trắc 48

3.2.1.2.Thơ vần bằng 49

3.2.2.Điển cố 49

2.2.3.Niêm luật 51

3.3.K ẾT CẤU 51

3.4.T Ừ NGỮ 52

3.5.HÌNH TH ỨC TỔ CHỨC CÂU 54

3.6.CON NGƯỜI 54

3.6.1.Trước hết đó là con người có trí tuệ siêu việt, học vấn uyên thâm, hiểu đạo,

hiểu đời 55

3.6.2.Con người tự do với một tinh thần phá chấp triệt để 57

3.6.3.Con người hòa đồng 58

3.7.THIÊN NHIÊN 59

3.8.KHÔNG GIAN NGH Ệ THUẬT 61

3.9.TH ỜI GIAN NGHỆ THUẬT 61

CHƯƠNG 4: ĐỐI CHIẾU SO SÁNH GIỮA THỂ THƠ TỨ TUYỆT THỜI LÝ VỚI THỂ THƠ TỨ TUYỆT THỜI TRẦN 63

4.1.VÀI NÉT V Ề VĂN HÓA - XÃ HỘI THỜI TRẦN 63

4.3.NGH Ệ THUẬT THƠ TỨ TUYỆT THỜI TRẦN 74

4.4.ĐỐI CHIẾU, SO SÁNH VÀ KẾT LUẬN 84

PH ẦN KẾT LUẬN 88

B ẢNG PHỤ LỤC 91

TÀI LI ỆU THAM KHẢO CHÍNH 103

SÁCH TI ẾNG VIỆT 103

SÁCH TI ẾNG TRUNG QUỐC 106

PHẦN DẪN NHẬP

Tháng 11 năm 1009, Lê Ngọa Triều (Long Đĩnh) chết Được sự ủng hộ của các nhà

sư, Đào Cam Mộc cầm đầu một số triều thần đưa Tả thân vệ diện tiền chỉ huy sứ, Lý Công Uẩn lên làm vua

Lý Công Uẩn lên ngôi, quyết định lấy năm 1010 làm năm Thuận Thiên thứ nhất Nhà Lý ra đời mở ra một giai đoạn mới cho lịch sử nước nhà

Nhà Lý muốn "Mưu toan việc lớn, tính kế muôn đời cho con cháu" nên đã dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long "ở vào nơi trung tâm trời đất Là chốn tụ hội trọng yếu của bốn

phương đất nước" (Lý Thái Tổ - Thiên đô chiếu)

Thời Lý, nhà nước phong kiến tập quyền được củng cố, có đủ sức mạnh để chống

lại sự xâm lăng của các thế lực phong kiến phương Bắc Năm 1076, Nhà Lý đã chủ động

tấn công Ưng Châu, phá tan cứ điểm xâm lược của quân Tống Năm 1097, đập tan 30 vạn quân Tống xâm lược trên sông Như Nguyệt

Thời Lý, Phật giáo rất thịnh, có ảnh hưởng rất lớn tới đời sống xã hội và tinh thần

của dân tộc ta Lực lượng sáng tác văn học thời bấy giờ chủ yếu là các vị Thiền sự, cho nên văn học thời Lý chịu ảnh hưởng sâu sắc khuynh hướng thẩm mĩ của Phật giáo

Văn học thời Lý phát triển rực rỡ, đặt nền móng cho nền văn học viết nước ta Tuy

số lượng tác phẩm còn lưu giữ được không nhiều, nhưng thơ văn thời này cũng đầy đủ

thể loại, trong đó thể thơ tứ tuyệt chiếm đa số Ta pó thể tham khảo số liệu thống kê sau : Tài liệu Vận văn Tứ tuyệt Tỉ lệ

Thơ văn Lý Trần(Tập 1) 78 56 72%

Thể thơ tứ tuyệt là thể thơ thịnh hành thời trung đại, các nhà thơ cổ điển rất ưa chuộng thể thơ này ở Việt Nam, nhiều bài thơ tứ tuyệt thời Lý-Trần như "Nam quốc sơn

hà" "Tụng giá hoàn kinh sư" "Thuật hoài" đã trở thành tiếng nói ngắn gọn, đanh chắc

thể hiện ý thức về chủ quyền đất nước, ỷ thức về trách nhiệm công dân trước vận mệnh

quốc gia Các bậc Thiền sư như Vạn Hạnh Thiền sư, Mãn Giác Thiền sư, Tuệ Trúng Thượng sĩ cũng hay sử dụng thể thơ tứ tuyệt để viết kệ làm thơ Tác phẩm của họ đã

trở thành nổi tiếng và được lưu truyền tới muôn đời sau

Tuy ngắn, gọn nhưng thơ tứ tuyệt cũng đủ khả năng chuyển tải những triết lí sâu sắc

về cuộc đời, phản ánh những biến cố trọng đại của lịch sử Khảo sát thơ tứ tuyệt thời Lý,

ta có thể thấy được tinh thần của thời đại nhà Lý về các mặt xã hội, văn hóa nghệ thuật

2.1 Có lẽ do số lượng thơ văn thời Lý lưu giữ được tới nay không nhiều nên hầu như chưa có công trình nào nghiên cứu riêng về mảng thơ văn này, đặc biệt là đề tài về thơ tứ tuyệt thời Lý Thường thì các công trình nghiên cứu có khuynh hướng lấy thơ văn

của cả hai triều đại Lý -Trần làm đối tượng khảo sát, nghiên cứu Nguyễn Phạm Hùng có tác phẩm "Văn học Lý-Trần nhìn từ thể loại" Nguyễn Công Lý có tác phẩm "Bản sắc dân

tộc trong Văn học Thiền tông thời Lý - Trần" Cũng có tác giả chuyên sâu về phương

diện nghệ thuật như Đoàn Thị Thu Vân có công trình "Khảo sát đặc trưng nghệ thuật của thơ Thiền Việt Nam thế kỷ X - thế kỷ XIV" Ngoài các công trình kể trên, còn có một số bài nghiến cứu về từng mảng nhỏ của đề tài này được đăng tải trên Tạp chí Văn học như:

"Chất trữ tình trong thơ Thiền đời Lý" (Trần Ngọc Lan); "Một vài nhận xét về thơ Thiền

Lý -Trần" (Đoàn Thị Thu Vân); "Quan niệm về con người trong thơ Thiền Lý-Trần" (Đoàn Thị Thu Vân); "Mãn giác và bài thơ Thiền nổi tiếng của ông" (Nguyễn Huệ Chị)

2.2 Nhìn chung, với mức độ đậm nhạt khác nhau, các tác phẩm, các công trình trên

đã phần nào khắc họa được dung mạo về cả hai phương diện nội dung và nghệ thuật của thơ văn thời Lý nói riêng, thơ văn Lý - Trần nói chung

Trong tác phẩm "Văn học Lý -Trần nhìn từ thể loại", khi khảo sát một số thể loại văn học tiêu biểu thời Lý - Trần, về phần vận văn, Nguyễn Phạm Hùng dựa hẳn vào tiêu

chí nội dung mà phân thành : Thơ Thiền thời Lý; Thơ trữ tình thời Trần Tác giả nhấn

mạnh "Khái niệm thơ Thiền xuít phát từ tiêu chí nội dung phản ánh của thơ Thiền" [9,

tr.40] Và " Thơ trữ tình vốn là hình thức nghệ thuật phát biểu trực tiếp thái độ, tình

cảm, tâm trạng cửa con người trước những vấn đề bức xúc của đời sống " [9, tr 73] Trong tác phẩm "Bản sắc dân tộc trong Văn học Thiền tông thời Lý -Trần" [16], Nguyễn Công Lý đã nêu lên vài biểu hiện của bản sắc dân-tộc cũng như tinh thần lạc quan, tích cực phong cách bình thản, tin tưởng đối với cuộc sống được thể hiện trong văn

học Thiền tông Lý - Trần Như vậy, khi nghiên cứu về thơ văn Lý - Trần, tuy có điểm qua vài nét về đặc trưng nghệ thuật nhưng tác giả Nguyễn Công Lý cũng nghiêng về bình

diện nội dung, lấy nội dung làm tiêu chí khảo sát

Đoàn Thị Thu Vân, trong công trình "Khảo sát đặc trưng nghệ thuật của thơ Thiền

Việt nam thế kỷ X - thế kỷ XIV" có một cái nhìn thấu đáo về đặc trưng nghệ thuật của thơ Thiền Việt Nam, trên cơ sở lí thuyết của thi pháp học và đặc trưng nghệ thuật của thơ

ca trung đại Việt Nam Tác giả đã chú trọng khảo sát ngôn ngữ, hình tượng, thể thơ, kết

cấu, cách miêu tả, thể hiện và giọng điệu của thơ Thiền

Về thể thơ, tác giả nhận xét:

Hầu hết các tác phẩm thuộc đối tượng khảo sát đều được viết theo thể thơ Đường

luật (thất ngôn bát cú, thất ngôn tứ tuyệt, hoặc ngũ ngôn tứ tuyệt), một số ít viết theo thể

cổ phong hoặc tứ tự ở thời Lý, đa số thơ Thiền là thơ triết học nên thường sử dụng thơ ngũ ngôn tứ tuyệt (33/ 66 bài thơ Đường luật), số lượng chữ tối thiểu -20 chữ- trong bài thơ bảo đảm tính hàm súc đạt mức cao nhất, cần thiết cho sự khẳng định đanh chắc và

ngụ ý sâu xa của những chân lý được nêu Thiền là vô ngôn, nhiữig điều này cũng chỉ có tính tương đối, vì vậy hình thức của một bài thơ ngũ ngôn tứ tuyệt là phù hợp nhất để

diễn đạt một cách kiệm lời những điều cần thiết nhằm khơi gợi sự trực giác nơi đối tượng [41, tr.108-109] Nhận xét này của tác giả đã khẳng định hai vấn đề cơ bản : Thời Lý, đa

số thơ Thiền sử đụng thơ ngũ ngôn tứ tuyệt; hình thức của một bài thơ ngũ ngôn tứ tuyệt phù hợp với nội dung khơi gợi trực giác nơi đối tượng

Tác giả Trần Ngọc Lan trong bài viết "Chất trữ tình trong thơ Thiền đời Lý" thiên

về phân tích những yếu tố trữ tình trong thơ Thiền "Thơ Thiền đời Lý quả đã ghi lại được

những giờ phút êm đềm, những khoảnh khắc xao động trong tâm hồn của các nhà sư - thi

sĩ trước cuộc sống" [12, tr.32]

Từ các công trình, các bài nghiên cứu trên, luận văn này thấy rằng:

a Để có sự đánh giá khách quan về giá trị của văn thơ thời Lý, cần khảo sát ỏ cả hai phương điện nội dung và hình thức nghệ thuật

b Do thể thơ tứ tuyệt chiếm tuyệt đại đa số các tác phẩm văn thơ thời Lý (xem số

liệu thống kê ở phần dẫn nhập) nên việc khảo sát văn thơ thời Lý có thể giới hạn trong

phạm vi thể thơ này

Vì những lí do kể trên, luận văn này hướng tới việc giải quyết một số vấn đề sau: 3.1Phác thảo một cái nhìn tổng quát về thể thơ tứ tuyệt

3.2Khảo sát thơ tứ tuyệt thời Lý,về hai phương diện nội đung và nghệ thuật

3.3Đối chiếu, so sánh thơ tứ tuyệt thời Lý với thơ tứ tuyệt thối Trần

Xuất phát từ mục đích nghiên cứu, nhằm giải quyết những yêu cầu cụ thể của đề tài, người viết sử dụng các phương pháp sau:

- Nhằm khảo sát tỉ lệ sử dụng thể thơ tứ tuyệt trong kho tàng thơ văn thời Lý để đánh giá vị trí và giá tri của thể thơ này

- Để có cứ liệu tiến hành thao tác đối chiếu, so sánh thơ tứ tuyệt thời Lý với thơ tứ tuyệt thời Trần

4.2 Phương pháp phân tích - so sánh

- Nhằm xác định nội đung phản ánh và hình thức nghệ thuật của thể thơ tứ tuyệt

thời Lý

- Làm rõ nét đặc trưng của thể thơ tứ tuyệt thời Lý về cả hai phương diện nội dung

và nghệ thuật so với thơ tứ tuyệt thời Trần

5.GIỚI HẠN PHẠM VI NGHIÊN CỨU VÀ TÀI LIỆU

Đối tượng khảo sát của luận văn này là thể thơ tứ tuyệt thời Lý Cho nên nguồn tư

liệu chủ yếu là "Thơ văn Lý - Trần Tập 1" (1978) Viện Văn hộc, NXB.KHXH - Hà Nội

Để tiến hành so sánh với thể thơ tứ tuyệt thời Trần, còn cần nguồn tư liệu từ “Thơ văn Lý- Trần Tập II” (1978), "Thơ văn Lý-Trần Tập III" (1981) Viện Văn học, NXBKHXH Hà Nội

Ngoài ra, người viết còn tham khảo các tác phẩm, các công trình khảo cứu liên quan đến đề tài nghiên cứu

6.KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN

Luận văn này gồm có ba phần:

Giới thiệu ý nghĩa của đề tài Điểm lại một số công trình chủ yếu có liên quan tới đề tài Nhấn mạnh mục đích nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, giới hạn vấn đề cần giải quyết, nguồn tư liệu và giới thiệu sơ lược kết cấu của đề tài

Phần này gồm bốn chương:

CHƯƠNG 1: KHÁI NIỆM VỀ THỂ THƠ TỨ TUYỆT

Trọng tâm của chương này là xác định khái niệm về thể thơ tứ tuyệt, đặc điểm hình

thức nghệ thuật của thể thơ tứ tuyệt nhằm tạo chuẩn mực cho công việc thống kê, phục

vụ việc phân tích và thao tác so sánh

CHƯƠNG 2: ĐẶC TRƯNG VỀ NỘI DUNG CỦA THỂ THƠ TỨ TUYỆT THỜI

LÝ

Do đặc điểm xã hội thời Lý là nặng Phật nhẹ Nho nên hầu hết các tác phẩm thời đó đều mang nặng triết lí nhà Phật, lực lượng sáng tác chủ yếu là các vị Thiền SƯ Điều đó

buộc luận văn này phải giới thiệu vài nét về Thiền tông Việt Nam Khi phân tích nội dung dòng thơ Thiền thời Lý, cần lấy yếu chỉ của nhà Phật, giáo lí của đạo Phật làm luận điểm

để soi rọi, làm sáng tỏ vấn đề

Chương này gồm ba phần:

2.1.Vài nét về văn hóa - xã hội thời Lý

2.2.Vài nét về Thiền tông thời Lý

2.3.Nội dung thơ tứ tuyệt thời Lý

CHƯƠNG 3: HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT THƠ TỨ TUYỆT THỜI LÝ

Trọng tâm của chương này là dựa vào đặc điểm hình thức của thể thơ tuyệt cú và đặc điểm thi pháp thơ ca trung đại để phân tích thơ tứ tuyệt thời Lý

Chương này gồm chín phần :

3.1Thể thơ

3.2Các vấn đề về vần, niêm luật, điển cố

3.3Từ ngữ

3.4Hình thức tổ chức câu

3.5Kết cấu

3.6Con người

3.7Thiên nhiên

3.8Không gian nghệ thuật

3.9 Thời gian nghệ thuật

CHƯƠNG 4: Đối CHIẾU, SO SÁNH GIỮA THỂ THƠ TỨ TUYỆT THỜI LÝ

VỚI THỂ THƠ TỨ TUYỆT THỜI TRẦN

Sự đối chiếu, so sánh này tiến hành trên hai phương diện nội dung và nghệ thuật

So sánh đối chiếu để thấy rõ diện mạo thơ tứ tuyệt thời Lý trong mối tương quan với thơ

tứ tuyệt thời Trần Chương này gồm bốn phần:

4.1Vài nét về văn hóa-xã hội thời Trần

4.2Nội dung thơ tứ tuyệt thời Trần

4.3Nghệ thuật thơ tứ tuyệt thời Trần

4.4Đối chiếu, so sánh và kết luận

Phần kết luận

Khẳng định giá trị về mặt nội dung cũng như hình thức nghệ thuật của thể thơ tứ tuyệt thời Lý

Nhấn mạnh nét đặc trưng về hai phương điện nội dung và nghệ thuật của thơ tứ tuyệt thời Lý, giúp cho việc giải mã các b.ài thơ thuộc thể thơ này

PH ẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: KHÁI NIỆM VỀ THE THƠ TỨ TUYỆT

1.1.QUAN NIỆM VỀ THỂ THƠ TỨ TUYỆT

Hiện nay có nhiều quan niệm khác nhau về thuật ngữ tứ tuyệt Tựu trung có các

luồng ỷ kiến sau :

Ý kiến thứ nhất cho rằng: Tứ tuyệt là một kiểu bài thơ chỉ có bốn câu Số tiếng trong câu không hạn chế, cách gieo vần tự do, không chịu sự ràng buộc của niêm luật Đại biểu cho trường phái này, tác giả Nguyễn Sĩ Đại cho rằng : "Tứ tuyệt trước hết là một bài thơ bốn câu, không nhất thiết ngũ ngôn hay thất ngôn, không nhất thiết phải có niêm

luật chặt chẽ" [4, tr.14] Chính vì hiểu như vậy mà tất cả các bài thơ bốn câu đều được

cho là thơ tứ tuyệt Ví dụ như trong đợt thi thơ tứ tuyệt trên báo Tài hoa trẻ có một số bài

thơ dự thi sáng tác theo khuynh hướng đó

(Hồ Văn Như-Nhớ, Tài hoa trẻ số 180 ngày 10.10.2001)

Cùng một cách hiểu như thế, Chế Lan Viên có bài tứ tuyệt sau :

L ần trước lạnh vừa, lần sau lạnh gắt

Ở đất nước đánh giặc này, ta chỉ sợ gió mùa, không sợ giặc

(Chế Lan Viên - Gió mùa đông bắc)

Ý kiến thứ hai cho rằng: Thơ tứ tuyệt là "Ngắt lấy bốn câu trong bài bát cú mà thành [7, tr.127] Hoặc "Theo lối này (tức tứ tuyệt) thường ngắt hai câu đầu, hai câu cuối, hoặc

bốn câu cuối (của bài bát cú) mà thành" [34, tr.69]

Ý kiến thứ ba cho rằng : "Thơ bốn câu người ta còn gọi là tứ tuyệt tức là bài thơ

gồm bốn câu có ý nghĩa thật hay Trong văn học Trung Quốc, người ta không gọi là tứ tuyệt mà gọi là tuyệt cú" [19, tr.213] Trong tác phẩm "Tìm hiểu các thể thơ", Tác giả Lạc Nam xác định "Thơ bốn câu gọi là thơ tứ tuyệt, người Trung Quốc gọi là tuyệt cú" Như

vậy, khái niệm về thể thơ gồm có bốn câu này, trở thành rối rắm vì cùng lúc được định danh là tứ tuyệt và tuyệt cú với nội hàm khác hẳn nhau

Để giải quyết vấn đề này, Tạ Ngọc Liễn, trong bài "Tứ tuyệt có phải là thơ bốn câu?", đã khẳng định : "Trong các tài liệu xưa không hề có thuật ngữ tứ tuyệt, chỉ có thuật ngữ tuyệt cú để chỉ những bài thơ bốn câu ngũ ngôn, lục ngôn hoặc thất ngôn, có quy định bằng trắc niêm luật rõ ràng" [14]

Theo tài liệu xưa, quả là không hề có thuật ngữ tứ tuyệt Tứ tuyệt chỉ là một từ biểu

thị hai nghĩa sau: 1- Lý Hoa làm, Bia của Nguyên Đức Tú, Nham Chân Hương viết, chữ triện trên trán bia của Lý Dương Băng được gọi là tứ tuyệt

2-Một ngày trước lập xuân, lập hạ, lập thu, lập đông được chọn là ngày đại kị

[53, tr.315], còn tuyệt cú là khái niệm đùng để chỉ "Một thể thơ có sự phân biệt ngũ ngôn,

lục ngôn, thất ngôn Bốn câu thành một bài, hoặc dùng vần bằng, hoặc dùng vần trắc,

khỏi đầu là thể thơ mới thời Tề, Lương, sau này vào thời Đường mới có tên là tuyệt cú