MỐI TƯƠNG QUAN GIỮA LO ÂU - TRẦM CẢM VÀ MỨC ĐỘ BỊ BẮT NẠT CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THỊ THU SƯƠNG MỐI TƯƠNG QUAN GIỮA LO ÂU - TRẦM CẢM VÀ MỨC ĐỘ BỊ BẮT NẠT CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ THU SƯƠNG

MỐI TƯƠNG QUAN GIỮA LO ÂU - TRẦM CẢM VÀ MỨC ĐỘ BỊ BẮT NẠT CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ THU SƯƠNG

MỐI TƯƠNG QUAN GIỮA LO ÂU – TRẦM CẢM VÀ

MỨC ĐỘ BỊ BẮT NẠT CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

CHUYÊN NGÀNH: TÂM LÝ HỌC LÂM SÀNG TRẺ EM VÀ VỊ THÀNH NIÊN

Mã số: Thí điểm

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS ĐỖ NGỌC KHANH

HÀ NỘI - 2015

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn các Thầy Cô của trường Đại Học Giáo Dục đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu tại trường

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới PGS TS Đỗ Ngọc Khanh, là giáo viên

hướng dẫn luận văn của tôi, đã dành nhiều thời gian và tâm huyết hướng dẫn nghiên cứu, động viên tinh thần, giúp tôi hoàn thành luận văn Thạc sĩ này Cuối cùng, tôi xin gửi đến gia đình, bạn bè lời cảm ơn chân thành và sâu sắc vì đã luôn ở bên cạnh động viên, tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt thời gian tôi nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Mặc dù bản thân đã cố gắng nhưng chắc chắn luận văn không tránh khỏi được những thiếu sót, tôi rất mong nhận được những ý kiến đóng góp, bổ sung của quý thầy cô và các bạn

Xin trân trọng cảm ơn!

Bến Tre, ngày 10 tháng 11 năm 2015

Tác giả

Nguyễn Thị Thu Sương

SPSS : Phần mềm xử lý số liệu hỗ trợ xử lý và phân tích dữ liệu sơ

cấp (Statistical Package for the Social Sciences)

THCS : Trung học cơ sở

THPT : Trung học phổ thông

YLDs : Chỉ số số năm sống bị mất do khuyết tật (Year lost due to disability-YLDs)

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC BẢNG v

DANH MỤC BIỂU ĐỒ vi

MỞ ĐẦU 1 Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN Error! Bookmark not defined 1.1.Vài Nét về lịch sử vấn đề nghiên cứu Error! Bookmark not defined 1.1.1 Những nghiên cứu về bắt nạt trên thế giới Error! Bookmark not

defined

1.1.2 Những nghiên cứu về bắt nạt ở Việt Nam Error! Bookmark not

defined

1.2 Một số khái niệm cơ bản Error! Bookmark not defined 1.2.1 Khái niệm bị bắt nạt và người bị bắt nạtError! Bookmark not defined 1.2.2 Một số hình thức bắt nạt thường gặp Error! Bookmark not defined 1.2.3 Học sinh trung học cơ sở Error! Bookmark not defined 1.2.4 Bắt nạt giữa học sinh với học sinh trung học cơ sở Error! Bookmark

not defined

1.2.5 Trầm cảm Error! Bookmark not defined 1.2.6 Lo âu Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 1: Error! Bookmark not defined Chương 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Error!

Bookmark not defined

2.1 Một số đặc điểm về khách thể và địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark

not defined

2.1.1 Một số đặc điểm về khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not

defined

2.1.2 Một số đặc điểm về địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark not defined

2.2 Quy trình nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.3 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.3.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận Error! Bookmark not defined 2.3.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn Error! Bookmark not defined 2.3.3 Phương pháp xử lý thông tin Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 2: Error! Bookmark not defined Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined 3.1 Thực trạng hành vi bắt nạt ở học sinh THCS Error! Bookmark not

defined

3.1.1 Bị bắt nạt về tinh thần Error! Bookmark not defined 3.1.2 Bị bắt nạt về kinh tế Error! Bookmark not defined 3.1.3 Bị bắt nạt về thể chất Error! Bookmark not defined 3.1.4 Bị bắt nạt về tình dục Error! Bookmark not defined 3.1.5 So sánh mức độ bị bắt nạt theo các nhóm học sinh khác nhau Error!

Bookmark not defined

3.1.6 Các yếu tố khác liên quan tới bắt nạt Error! Bookmark not defined 3.2 Thực trạng lo âu – trầm cảm Error! Bookmark not defined 3.2.1 Mức độ lo âu Error! Bookmark not defined 3.2.2 Mức độ trầm cảm Error! Bookmark not defined 3.3 Mối tương quan giữa việc bị bắt nạt và lo âu – trầm cảm Error!

Bookmark not defined

Tiểu kết chương 3: Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

1 Kết luận Error! Bookmark not defined

2 Khuyến nghị Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 3 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 2.1 Các nhóm khách thể theo đặc điểm nhân khẩu học 33

Bảng 2.2 : Số bạn thân của khách thể 34

Bảng 3.1: Trung bình các loại bắt nạt 41

Bảng 3.2: Số lượng và tỉ lệ (%) học sinh trả lời ở mỗi phương án trong tiểu thang đó bắt nạt về tinh thần 42

Bảng 3.3: Số lượng và tỉ lệ (%) học sinh trả lời ở mỗi phương án trong tiểu thang đó bắt nạt về kinh tế 44

Bảng 3.4: Số lượng và tỉ lệ (%) học sinh bị bắt nạt về thể chất 45

Bảng 3.5: Số lượng và tỉ lệ (%) học sinh trả lời ở mỗi phương án trong tiểu thang đo bắt nạt về tình dục 46

Bảng 3.6: Trung bình các hình thức bị bắt nạt theo khối/lớp 47

Bảng 3.7: Trung bình các hình thức bắt nạt theo giới tính 48

Bảng 3.8: Trung bình các hình thức bắt nạt theo trường 49

Bảng 3.9: Địa điếm học sinh bị bắt nạt 51

Bảng 3.10: Đối tượng thực hiện bắt nạt 51

Bảng 3.11: số lượng và tỉ lệ học sinh phản ứng khi thấy bạn bè cùng lứa bị bắt nạt 52

Bảng 3.12: Phân loại lo âu 53

Bảng 3.13: phân loại trầm cảm 53

Bảng 3.14: So sánh lo âu – trầm cảm theo giới tính 54

Bảng 3.15: So sánh lo âu – trầm cảm theo học lực 55

Bảng 3.16: Mối tương quan giữa việc bị bắt nạt và lo âu – trầm cảm 55

Bảng 3.17: So sánh trung bình các hình thức bắt nạt với các học sinh

có mức độ lo âu khác nhau 56 Bảng 3.18: So sánh trung bình các hình thức bắt nạt với các học sinh

có mức độ trầm cảm khác nhau 57 Bảng 3.19: Dự báo lo âu theo trung bình bắt nạt 58 Bảng 3.20: Dự báo lo âu theo các biến thích học, lớp, giới, đạo đức,

học lực, trường 59 Bảng 3.21: Dự báo trầm cảm theo trung bình bắt nạt 60 Bảng 3.22: Dự báo trầm cảm theo các biến thích học, lớp, giới, đạo

đức, học lực, trường 60

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Trang Biểu đồ 2.1: Biểu đồ số lượng học sinh theo từng khối 31 Biểu đồ 2.2: Biểu đồ số lượng học sinh theo từng trường 32 Biểu đồ 2.3: Biểu đồ số lượng học sinh theo giới 32

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hiện nay ở nước ta, vấn đề chăm sóc và bảo vệ trẻ em ngày càng được quan tâm của Chính phủ, đặc biệt bảo vệ trẻ khỏi bị bạo lực về thể chất và tinh thần Nếu như những năm trước, xã hội và dư luận thường quan tâm nhiều hơn đến việc bảo vệ trẻ em dưới góc độ người lớn làm tổn thương trẻ

em như: lạm dụng tình dục, bạo lực tinh thần, đánh đập, lạm dụng sức lao động thì trong thời gian gần đây, truyền thông và dư luận bắt đầu quan tâm đến việc trẻ bị chính bạn cùng lứa gây tổn thương Bằng chứng là, trên các phương tiện thông tin đại chúng, đã có nhiều bài báo đề cập đến việc học sinh bắt nạt nhau, trong đó có những trường hợp đã gây ra hậu quả nghiêm trọng

và hết sức thương tâm

Những nghiên cứu gần đây càng cho thấy sự phức tạp và mối nguy hại của những hành vi bắt nạt ở tuổi học trò Khoảng 22,6% trẻ mẫu giáo bị bắt nạt từ mức độ trung bình đến nặng, khoảng 10% trẻ từ 8 đến 12 được bạn cùng lớp xem là “nạn nhân thường xuyên” của bắt nạt [40] Bắt nạt ở trường học thường được coi là vấn đề nghiêm trọng về mặt cá nhân, xã hội và giáo dục Bắt nạt không chỉ gây hậu quả xấu cho nạn nhân trong thời điểm bị bắt nạt [41] [85][86][87][94][107], mà còn gây hậu quả về mặt phát triển cảm xúc sau này của trẻ [76][87] Trẻ bị bắt nạt có thể có hành vi sa sút, hạn chế các cơ hội giao lưu và kết bạn dẫn tới giảm kỹ năng xã hội Bắt nạt cũng gây ảnh hưởng xấu ngay cả đối với người có hành vi bắt nạt Học sinh chuyên đi bắt nạt học sinh khác thường phát triển thành “thú vui” trong việc thể hiện sức mạnh và uy thế đối với nạn nhân và không thể phát triển sự đồng cảm với người khác Cứ như vậy, những trẻ đó có thể sẽ dần hình thành những hành vi phạm pháp và tội ác [98] Ngoài những hậu quả về mặt xã hội như bị cô lập,

bị loại khỏi nhóm bạn, và hậu quả học tập như học giảm sút, ít tham gia hoạt động trường lớp [98] Bắt nạt có thể gây nhiều hậu quả nghiêm trọng về mặt

cảm xúc và nhận thức ở nạn nhân, như cô đơn, lo âu, trầm cảm, thu mình, kém tự tin Các nghiên cứu về bắt nạt có ảnh hưởng đến sức khoẻ tâm thần cho thấy: Trong các mẫu chọn học sinh trung học đã kiểm tra tại Istabul, Thổ Nhĩ Kỳ, tỷ lệ bị bắt nạt cao và liên quan đến biểu hiện của trầm cảm

Sự tiếp tục trải nghiệm bạo lực và căng thẳng trong các mối quan hệ xã hội

sẽ dẫn đến các biểu hiện tâm thần [99] Thanh thiếu niên nam là nạn nhân của bắt nạn cùng lứa trải nghiệm mức độ stress và lo lắng cao Các em cho rằng môi trường trường học của các em không an toàn và sợ có bạo lực học

đường [92]

Những năm gần đây, vấn đề bắt nạt học đường được nghiên cứu rất nhiều trên thế giới, tuy nhiên, tại Việt Nam các nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu về thực trạng, các nguyên nhân, cũng như đưa ra một vài giải pháp phòng ngừa bạo lực học đường trong nhà trường, ở gia đình và xã hội Gần đây, đã có nghiên cứu đề tài cấp bộ ở Viện Tâm lý học về bạo lực học đường, nguyên nhân và hậu quả, tuy nhiên nghiên cứu trên mẫu chọn ở học sinh phổ thông miền Bắc và miền Trung Vậy tình trạng bạo lực học đường ở học sinh trung học cơ sở miền Nam và mối tương quan đến sức khoẻ tâm thần, cụ thể là lo âu và trầm cảm như thế nào rất cần được làm sáng tỏ Nghiên cứu đề tài: “Mối tương quan giữa lo âu – trầm cảm và vấn đề bị bắt nạt của học sinh trung học cơ sở” không những có ý nghĩa về mặt lý luận

mà còn có ý nghĩa về mặt thực tiễn, sẽ giúp trả lời câu hỏi trên

2 Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu này nhằm tìm hiểu về mối tương quan giữa mức độ bị bắt nạt

và biểu hiện của lo âu – trầm cảm ở học sinh trung học cơ sở

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Hệ thống hoá một số lí luận có liên quan đến đề tài

Lo âu, trầm cảm, bắt nạt, học sinh trung học cơ sở, bắt nạt giữa học sinh với học sinh trung học cơ sở

TÀI LIỆU THAM KHẢO Tài liệu Tiếng Việt

1 Võ Văn Bản (2002), Thực hành và điều trị tâm lý, NXB y học Hà Nội

2 Nguyễn Thanh Cao (2012), Thực trạng trầm cảm và một số yếu tố nguy

cơ đến trầm cảm ở người trưởng thành tại phường Sông Cầu, thị xã Bắc Kạn năm 2011 và đề xuất một số giải pháp, luận án chuyên khoa cấp II

3 Trần Văn Công, Bahr Weiss, David Cole (2009) Bị bắt nạt bởi bạn cùng

lứa và mối liên hệ với nhận thức bản thân, trầm cảm ở học sinh phổ thông,

Tạp chí tâm lý học số 11(128), 11-2009, Số đặc biệt nhân thành lập Trường Đại học Giáo dục

4 Trần Văn Công, Bahr Weiss, David Cole, Phát triển và thích nghi thang

đo bắt nạt và bị bắt nạt cho trẻ em Việt Nam (chưa xuất bản)

5 Vũ Dũng (2013), Từ Điển Tâm Lý học, NXB Từ điển bách khoa

6 Nguyễn Thị Duyên (2012), Nghiên cứu mối liên hệ giữa đặc điểm nhân

cách và hiện tượng bắt nạt ở học sinh trung học phổ thông trên đại bàn tỉnh Bắc Ninh, Luận văn thạc sĩ tâm lí học lâm sàng trẻ em và vị thành niên

7 Dương Thị Diệu Hoa (chủ biên) (2012), Giáo trình tâm lí học phát triển,

NXB Đại Học Sư Phạm

8 Đinh Đăng Hoè (1997), Tập tài liệu tâm bệnh học, NXB y học

9 Nguyễn Công Khanh (2000), “Tư vấn và trị liệu tâm lý cho trẻ em có rối

nhiễu hành vi và khó khăn học đường”, Hội thảo Việt Pháp về tâm lý học Hà

Nội

10 Đặng Bá Lãm, Weiss Barh (chủ biên) (2007), giáo dục, tâm lí và sức

khoẻ tâm thần trẻ em Việt Nam, Nxb ĐHQG Hà Nội

11 Nguyễn Thị Nga (2011), Tìm hiểu hiện tượng bị bắt nạt ở học sinh phổ

thông trên địa bàn huyện Thanh Hà, Hải Dương, Luận văn Thạc sỹ, Trường

Đại học khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội

12 Trần Viết Nghị (chủ biên) (2003), Các rối loạn lo âu liên quan tới stress

và điều trị học trong tâm thần, NXB Đại học Y Hà Nội

13 Trần Viết Nghị, Nguyễn Viết Thêm, Lã Thị Bưởi và cộng sự (2000),

“Nghiên cứu dịch tễ lâm sàng 10 bệnh tâm thần chủ yếu tại một phường thành phố Thái Nguyên, Báo cáo tổng kết”, hội nghị tập huấn ICD 10, Hà

Nội

14 Vũ Thị Nho (2001), Tâm lí học phát triển, NXB ĐHQG HN

15 Hoàng Phê (chủ biên) (2003), Từ điển Tiếng Việt, NXB Đà Nẵng,

16 Nguyễn Thị Hằng Phương, Stress học đường và những ảnh hưởng của

nó đến tâm lý học sinh cuối cấp PTTH,(tham gia), Đề tài cấp ĐHQG năm

2008

17 A Ruđich (1986), Tâm lý học thể thao, NXB thể dục thể thao

18 Lê Đình Sáng (2010), Tâm thần học, Đại học y Hà Nội

19 Nghiên cứu một số hành vi bạo lực học đường và ảnh hưởng của nó đến

tâm lý học sinh, Báo cáo đề tài cấp bộ của viện tâm lý học, 2014

20 Nguyễn Khắc Viện (1999), tâm lí học lâm sàng trẻ em Việt Nam, Trung

tâm nghiên cứu tâm lí trẻ em N-T, NXB y học Hà Nội

21 Nguyễn Thị Thanh Mai và cộng sự (2009), Hành vi bắt nạt trong nhóm

trẻ em trai ở bậc trung học trong nhà trường phổ thông

22 Nguyễn Văn Siêm (2007), Tâm bệnh học trẻ em và thanh thiếu niên,

NXB ĐHQG Hà Nội

23 Sổ tay thống kê và chẩn đoán các RLTT rút gọn – IV (DSM-IV), 2000

24 Stephen Worchel, Wayne Shebilsue, (2007), Tâm lý học – Nguyên lý và

ứng dụng, NXB Lao động –xã hội

Tài liệu Tiếng Anh

25 A M O'Moore, C Kirkham and M Smith (1997) “Bullying Behaviour

in Irish Schools: a nationwide study”, in 'The Irish Journal of Psychology',

Volume 18, Number 2, pages 141-169 Special Issue: 'Bullying Behaviour in Schools'

26 Adams, G R., &: Marshall, S K (1996), “A developmental social

psychology of identity: Understanding the person in context”, Journal of

Adolescence, 19, 429-442

27 Ahmad, Y., & Smith, P K (1994), Bullying in schools and the issue of

sex differences, In John Archer (Ed.), MALE VIOLENCE London:

Routledge

28 Angst, J (1986), The course of major depression, atypical bipolar,

disorder and bipolar disorder, Publisher Springer Berlin Heidelberg

29 Archer, S L, (1992), A feminist's approach to identity research, In G R

Adams T P Gullotta, & R Montemayor (Eds.), Advances in adolescent development: Adolescent identity formation (pp 25-49) Newbury Park, CA: Sage

30 Atlas, R S & Pepler D J, (1998), “Observations of bullying in the

classromm”, Journal of Educational Research, 92, 86-99

31 Augustin, S G (2005), Anxiety disorders, In M A Koda-Kimble, L Y

Young, W A Kradian (Eds.), Applied Therapeutics: The Clinical Use of Drugs (8th ed., pp 76-1 – 76-47) Philadelphia, PA: Lippincott Williams and Wilkins

32 Babinkostova Z., Stefanovski B (2011), “Family history in patients with

schizophrenia and depressive symptom”, Prilozi, 32, (1), pp.219-228

33 Banks, R, (1997), Bullying in schools (ERIC Report No

EDO-PS-97-170.) University of Illinois Champaign, Ill

34 Batsche, G M., & Knoff, H M, (1994), Bullies and their victims:

Understanding a pervasive problem in the schools, Psychology Review,

23(2), 165-174

35 Besag, V.E (1989), Bullies and victims in schools, Milton Keynes,

England: open univercity Press