Kỹ thuật nhân giống, trồng chăm sóc cây dứa Cayen

Quy trình kỹ thuật này áp dụng cho các vùng trồng dứa Cayen ở Bắc Trung Bộ để làm nguyên liệu cho các nhà máy chế biến nước dứa cô đặc. Quy trình kỹ thuật này nhằm đảm bảo cho việc thâm canh các diện tích dứa Cayen hiện có và trồng mới đạt năng suất bình quân trên 500 tạ quảha ở vụ I và trên 450 tạ quảha ở vụ II. Chu kỳ kinh tế của giống dứa Cayen là 3 năm 2 lần thu hoạch

CÂY DỨA (Ananas comosus (L.) Merr.)

I.1 GIÁ TRỊ.

I.1.1 Dinh dưỡng.

Dứa là loại cây ăn quả nhiệt đới có giá trị dinh dưỡng cao, được tiêu thụrộng rãi trên thị trường thế giới Toàn bộ quả có chứa:

I.1.2 Công dụng.

Phần lớn việc sản xuất Dứa trên thế giới được dùng đóng hộp, các sảnphẩm chính gồm có: xắt khoanh vô hộp, nước Dứa hộp Các dạng khác là xy rô,rượu, nước giải khát hay trích acid citric, men bromelin Ngoài chế biến, việcxuất khẩu quả tươi cũng khá quan trọng Ngoài việc ăn tươi và đóng hộp, cácphụ phẩm khác của Dứa còn được sử

dụng để:

- Chế biến thức ăn gia súc: Sau khi ép lấy nước, bả quả dùng chế biếnthức ăn gia súc (1 tấn quả cung cấp được 30kg thức ăn khô) Thân cây Dứa cóchứa tinh bột cũng là một nguồn thức ăn tốt cho gia súc

- Dệt vải: Lá Dứa có chứa nhiều sợi trắng, dai chắc, được dùng làm chỉmay quần áo (ở Philippines và Đài Loan) Nếu dùng cho mục đích nầy thì Dứađược trồng dầy trong mát và loại bỏ quả.

- Bột giấy: Thân lá Dứa cũng có thể dùng làm nguyên liệu chế biến bộtgiấy

- Phân hữu cơ: Xác bả quả sau chế biến được đem ủ khoảng một năm cóchứa

khoảng 1,27% N, 0,09% P2O5 và 0,18% K2O cũng là một nguồn phân hữu cơtốt Mặt khác sau khi hết chu kỳ sản xuất, có thể dùng cày, bừa nghiền nát thân

lá Dứa, trộn thêm vôi, chôn vào đất để cung cấp chất hữu cơ

I.3 GIỐNG DỨA CAYEN.

Được trồng rất phổ biến trên thế giới, đồng thời được ưa chuộng nhất đểđóng hộp Giống tiêu biểu là Smooth Cayenne (Cayenne lisse)

- Trọng lượng quả: Trung bình 1,5-2,5kg

- Lỏi (cùi): Trung bình

- Màu vỏ quả khi chín: Vàng da cam

- Màu ruột khi chín: Vàng lợt đến vàng

- Hương vị: Ngọt, hơi chua, ít xơ, nhiều nước, mềm

- Năng suất: Cao 50 - 60 tấn/ha

TRỒNG VÀ THÂM CANH DỨA CAYEN

I Mục tiêu kinh tế kỹ thuật

Quy trình kỹ thuật này áp dụng cho các vùng trồng dứa Cayen ởBắc Trung Bộ để làm nguyên liệu cho các nhà máy chế biến nước dứa côđặc

Quy trình kỹ thuật này nhằm đảm bảo cho việc thâm canh các diệntích dứa Cayen hiện có và trồng mới đạt năng suất bình quân trên 500 tạquả/ha ở vụ I và trên 450 tạ quả/ha ở vụ II

Chu kỳ kinh tế của giống dứa Cayen là 3 năm 2 lần thu hoạch

II Yêu cầu sinh thái của dứa Cayen

.1 Nhiệt độ

Cây dứa sinh trưởng và phát triển thuận lợi ở vùng có nhiệt độ:

- Bình quân năm 21-27 0C

- Bình quân tháng thấp nhất không dưới 150C

- Bình quân tháng cao nhất không quá 320C

- Nếu nhiệt độ xuống thấp dưới 20C thì lá và quả đều bị hại

- Khi quả dứa chuẩn bị chín, gặp nhiệt độ 23-250C, ít mưa, dứa sẽđạt phẩm chất tốt

- Đất trũng không thoát nước, đất có nhiều vôi đều không thíchhợp với sinh trưởng của cây dứa

- Nói chung đất trồng dứa Cayen yêu cầu lý tính của đất (tơi xốp,thoát nước) quan trọng hơn so với điều kiện hoá tính của đất

lượng quả

- Kali làm cho cuống và thịt quả cứng, chắc; vỏ quả bóng đẹp; Kalicòn có tác dụng tăng sức chống chịu bệnh của cây, tăng trọng lượng quả

và sức sinh trưởng của chồi

- Lân cần thiết cho giai đoạn phân hoá mầm hoa

- Magiê có tác dụng làm tăng năng suất, tăng sức chống rét cho câydứa

- Trong sản xuất thường bón phân cho dứa theo tỷ lệ N:P:K là2:1:3 và 2:1:4 (cần có phân bón chuyên dùng cho dứa)

Chọn và nhân giống Dứa Cayen

1 Chọn cây lấy hom

Chỉ lấy hom giống trên những cây dứa sạch bệnh, sinh trưởng,phát triển bình thường Trên những cây đó chỉ lấy chồi nách, chồi cuống,chồi ngọn mập, màu lá xanh đậm, phiến lá rộng và dày làm giống

2 Nhân giống dứa cayen

Cây dứa cũng giống như một số loại cây ăn quả khác là có thểnhân giống bằng phương pháp vô tính và hữu tính, tuy nhiên nhân giốngbằng phương pháp hữu tính chỉ có ý nghĩa trong công tác chọn tạogiống Điều khác biệt với một số cây trồng khác là: trong phương phápnhân vô tính, cây dứa không thể nhân giống bằng phương pháp chiết,ghép mà chỉ được thực hiện bằng biện pháp kỹ thuật nuôi cấy mô, giâmhom, kích thích ra chồi tự nhiên

Đối với phương pháp nuôi cấy mô (in vitro) có ưu điểm là hệ sốnhân giống cao nhưng thời gian tạo cây con dài và giá thành cây giốngđắt

Nhân nuôi cây con bằng phương pháp thuỷ canh

Phương pháp kích thích ra chồi tự nhiên (như: bẻ hoa tự, khoétđiểm sinh trưởng, cắt quả non, phun chất kích thích, )

có ưu điểm là rút ngắn được thời gian tạo chồi và chồi rất khoẻ, nhưng

hệ số nhân giống còn thấp Còn đối với các biện pháp kỹ thuật giâm hom(thân già) thì có hệ số nhân giống cao hơn và dễ áp dụng Hiện nay một

số nước trồng dứa trên thế giới vẫn còn sử dụng phương pháp nhângiống này

2.1- Kỹ thuật nhân giống bằng chồi

Chọn lô đất bằng phẳng, dễ tưới nước, làm đất, bón lót, như trồngdứa sản xuất đại trà Mật độ trồng 33.000-35.000 cây/ha (thưa hơn đạitrà)

- Thời vụ trồng và xử lý axetilen hoặc Ethrel

Trồng vụ Đông loại chồi 250-300 gam, vụ Xuân loại chồi >300gam Xử lý vào vụ Đông để chồi đẻ sớm và sinh trưởng vào vụ Hè nhiệt

độ cao, ẩm độ cao Chú ý khi trồng cây phải có trên 40 lá không kể lágốc Dứa ra hoa đồng loạt bẻ hết hoa bón thúc nuôi chồi Sau thời gianhai năm kể từ khi trồng mỗi cây tỉa được 6-8 chồi đạt tiêu chuẩn

- Thu quả thúc chồi:

+ Thu quả vụ I bón thúc nuôi chồi Sau thời gian trồng 28-30 thángbình quân một cây có thể thu được 5-6 chồi đạt tiêu chuẩn

+ Phun thuốc kích thích chồi: Sau khi bẻ hoa hoặc thu quả, phát bỏngọn lá già cách gốc 35-40cm, phun thuốc 2,4D nồng độ 20ppm(250ml/cây) để kích thích chồi mọc nhiều và nhanh

- Bón phân: Sau khi bẻ hoa hoặc thu quả, bón thêm cho 1ha 600 kg

urê và 500 kg kali clorua cho 1 ha Chia ra bón 3 lần : Lần một sau bẻhoa hoặc thu quả 1/3 lượng phân, sau tỉa chồi lần một bón 1/3, sau tỉachồi lần 2 bón nốt 1/3 Mỗi lần bón phân kết hợp với tưới nước

- Tỉa chồi: Khi chồi đạt trọng lượng khoảng 250 gam phải tỉa chồi.

Tỉa chồi làm nhiều đợt cách nhau 1,5-2,0 tháng Đợt cuối sau khi bẻ hoahoặc sau khi thu hoạch quả 10-12 tháng,còn lại những chồi nhỏ dưới tiêuchuẩn thì tỉa đưa vào ươm

2.2 Nhân giống bằng phương pháp giâm hom

- Vị trí đặt nhà giâm: Chọn nơi đất bằng phẳng, không đọng nước,

tiện đường vận chuyển và gần nguồn nước tưới

- Chuẩn bị nhà giâm: Nhà giâm thiết kế theo kiểu mái vòm với độ

cao 2-2,5m, che được mưa nắng, phía trong người có thể đi lại chăm sócthuận tiện

+ Vật liệu làm nhà: tre, nứa, gỗ,

+ Mái lợp: bạt xác rắn, tấm lợp Plastic (nilon)

+ Nền giâm: cát sông có độ mịn vừa phải, rải đều theo luống với độdày 15 cm

- Cắt hom: Vật liệu nhân giống gồm: thân dứa và chồi ngọn

+ Thân cây dứa: Những cây dứa đã thu quả vụ 1 hoặc vụ 2, thân

còn tươi, không bị dập nát, thối héo hoặc nhiễm bệnh Chọn đoạn thânkhoảng 20 cm kể từ ngọn, bóc sạch lá, cắt hết rễ trên thân, dùng dao sắccắt khoanh (dày 2-2,5cm)

+ Chồi ngọn: Chọn những chồi to, khoẻ được thu về sau khi thuquả, còn tươi Dùng dao sắc chẻ dọc chồi thành 4 phần Từ mỗi phần dọccắt ngang thành nhiều miếng nhỏ sao cho mỗi miếng còn dính 1 hoặc 2gốc lá

- Xử lý hom:

Nhúng ngập hom trong dung dịch Benlatte (hoặc Rhigocit nồng độ0,3%) trong 3 phút, hong khô trong bóng râm một ngày, sau đó giâm vàocát

- Tạo cây con trong nhà giâm:

- Thời vụ giâm:

+ Vụ Xuân - Hè từ tháng 2 - tháng 4

+ Vụ Thu từ tháng 7- tháng 9

- Làm luống cát trong nhà giâm:

Làm hai luống, để lối đi ở giữa rộng 0,4m Luống rộng 1,2-1,4 m,dài tuỳ theo độ dài của nhà, dày 15 cm

+ Chồi ngọn: vùi cát vừa kín gốc lá (không vùi sâu quá 1 cm) Cáchom có lá quay theo một hướng

- Chăm sóc:

+ Tưới nước: Trước khi giâm một ngày, tưới đẫm luống cát, sau khigiâm xong tưới nước đủ ẩm bằng thùng ô doa hạt nhỏ, không làm nướcxối cát để hở khoanh hoặc hom ra Giữ ẩm thường xuyên bằng dụng cụtưới có hạt nước nhỏ, không để cát bị khô hoặc sũng nước

+ Bón phân: Sau khi giâm 1-1,5 tháng, khoảng 80% số hom có chồi

đã nhú lên khỏi mặt cát 1-2 cm thì bắt đầu bón phân thúc bằng urê phaloãng 0,2% (2 phần nghìn) phun đều lên toàn bộ mặt luống

+ Lượng phun: 10 lít dung dịch đã pha cho 40 m2 mặt luống Phunđịnh kỳ 10 ngày/lần Khi chồi đã cao 7 cm trở lên thì tách chồi đưa đigiâm vào đất

- Vườn giâm chồi con:

+ Chuẩn bị đất: Chọn loại đất nhẹ, nhiều mùn, thoát nước, bằngphẳng Cày sâu 10-15 cm, bừa kỹ nhặt hết cỏ dại

Lên luống cao 10-15cm, rộng 1,2 m, dài tuỳ địa thế đất Đất trênluống nhỏ (đường kính không quá 1cm) nhưng không thành bột

Phân bón lót cho 1m2: phân chuồng hoai mục: 2kg, phân lân visinh 0,2 kg

Các loại phân được xăm trộn đều với đất trên luống Nếu đất khôphải tưới ẩm một ngày trước khi giâm

+ Tách chồi con để giâm: Các chồi trong nhà giâm cao từ 7cm trởlên được tách khỏi hom đưa đi giâm Hom mẹ và các chồi nhỏ được giữnguyên ở vị trí cũ tiếp tục chăm sóc

+ Giâm chồi: các chồi đã được tách đưa đi giâm ngay vào luống

Sau hai tháng bón đạm và kali vào đất giữa các hàng dứa Lượngphân hàng tháng như sau:

Đạm Urê (g/m2) 120 130 140 150 540

Sunfát kali (g/m2) 130 140 140 150 560

Cách bón: Rạch hàng giữa các hàng cây, sâu 5cm, trộn phân đều

bón vào rãnh, lấp đất kín phân, tưới nước lã cho tan phân

Tưới nước giữ ẩm, phá váng sau khi mưa, làm cho đất vườn ươmthoáng, đủ ẩm

Phòng trừ sâu bệnh: Bệnh thưòng gặp là bệnh thối nõn Khi pháthiện có bệnh phải nhổ bỏ cây bị bệnh Phun toàn bộ vườn bằng Eliette0,2-0,3 %, phun lặp lại hai lần cách nhau 7 ngày

Trồng mới dứa cayen

1 Chọn đất trồng dứa

- Dứa Cayen có thể trồng trên các lại đất bazan, đất đỏ vàng, đấtphiến thạch, sa thạch, phiến thạch mica, granit, phù sa cổ

- Đất có kết cấu von nhẹ dưới 30%, đất nhiễm phèn nhẹ vẫn trồngđược dứa

- Đất trồng dứa phải thoát nước, không bị úng ngập, có pHkcl: 4-6,tầng dày đất 30cm, độ dốc 5-200

Như vậy trong điều kiện Bắc Trung Bộ các loại đất ở vùng núi vàvùng bán sơn địa cơ bản đạt tiêu chuẩn để trồng dứa Cayen

2 Thiết kế hàng và lô đất trồng dứa

- Đất có độ dốc dưới 80 bố trí diện tích lô dứa từ 2-3 ha, chiều dàihàng dứa 50m

- Đất có độ dốc trên 80 bố trí diện tích lô dứa 1-1,5 ha, chiều dàihàng dứa 30-40m, làm theo đường đồng mức

3 Hệ thống đường giao thông trong đồi dứa

- Đường trục chính: Là đường nối từ khu vực trồng dứa với đườnggiao thông trong vùng để vận chuyển vật tư, sản phẩm từ nơi sản xuấtđến nơi tiêu thụ Yêu cầu đường rộng trên 5-6 m (xe đi lại 2 chiều) rảicấp phối, hai bên có mương thoát nước

- Đường liên đồi, liên lô: Phục vụ ô tô, máy kéo từ đường trục vàocác đồi, lô dứa hoặc giữa các đồi, lô dứa với nhau Mặt đường rộng 3,5 -4m, đường liên đồi theo hình xoắn ốc có độ dốc tối đa là 150

- Đường lô: Phục vụ máy kéo nhỏ, xe bò, đi lại trong từng lô,mặt đường rộng 1,5-2m

- Đường chăm sóc: Trong từng lô có các đường phục vụ cho việc

đi lại, chăm sóc, mặt đường rộng 1,5-2m

4 Đai rừng chắn gió

- Đai rừng cơ bản: Chắn gió hại trên phạm vi tương đối rộng,thường được bố trí cách nơi trồng dứa từ 1,5-2km, rộng 20-30m, trồng15-20 hàng cây

- Đai rừng theo đường bình độ: Tác dụng chắn gió hại, chống xói

lở, bố trí theo từng bình độ song song với chiều dài lô, cự ly 50-100m,rộng 7-10m, trồng 4-5 hàng cây

- Đai rừng theo hướng dốc: Có tác dụng tránh gió hại nhiều hơn, vì

hướng gió thường thay đổi theo địa hình Vị trí đai rừng phụ bố trí vuônggóc với đường bình độ, cự ly 200-400m, rộng 7-10m, trồng 4-5 hàngcây

5 Làm đất diệt cỏ, bón lót

- Cày sâu 25-30cm, bừa cho đất nhỏ (đường kính viên đất 2-5cm)

- Nhặt sạch rễ cây, cỏ dại trước khi trồng dứa 15 ngày Rạch hàngbón lót trước khi trồng dứa 1-2 ngày, rạch hàng sâu 15-20cm, bón toàn

bộ phân hữu cơ (nếu không có phân hữu cơ thì thay bằng phân vi sinhhoặc phân khoáng hữu cơ đa vi lượng) và 1/4 lượng phân NPK

- Thời vụ làm đất: Làm đất theo thời vụ trồng, làm đất xong trồngdứa ngay để chống xói mòn Đối với đất nhiệm kỳ trước đã trồng dứa thìsau khi thu hoạch quả đánh chồi phải dùng bừa đĩa nặng, bừa ngang dọcnhiều lần để nghiền nát thân dứa, sau đó bón 500-700 kg vôi bột và càylật lấp thân dứa để làm phân bón lót cho dứa hoặc cây trồng vụ khác tiếptheo

6 Chuẩn bị chồi giống dứa

- Tiêu chuẩn chồi: Chọn giống trong vườn dứa xanh tốt, không sâubệnh, chọn cây có hình dạng quả cân đối Tuỳ theo loại chồi mà có cáctiêu chuẩn sau:

Loại chồi Trọng lượng (gam) Chiều dài (cm)

Chồi làm giống phải mập, màu lá xanh đậm, phiến lá rộng và dày,không được dập nát, đỉnh sinh trưởng không bị thối

- Bảo quản chồi giống: Để chồi giống dứa ở nơi sạch, thoáng,không bị đọng nước, không được xếp đống Từ khi tách chồi đến khitrồng không quá 10 ngày

- Phân loại: Loại bỏ chồi nhỏ yếu, cụt gốc, chồi bị tụt lá non Phânloại chồi theo trọng lượng đem trồng riêng từng lô để cây sinh trưởngđồng đều Đối với chồi nách dài trên 40 cm phải cắt bớt ngọn, lá, chặtbớt gốc để lại một đoạn 2-3 cm có đai rễ màu nâu Bóc một số lá để lộ rõđai rễ ở phần gốc tạo điều kiện cho cây dứa khi trồng nhanh ra rễ, hồixanh nhanh Những chồi có trọng lượng và độ dài nhỏ hơn tiêu chuẩnnên đưa vào vườn ươm để giâm

- Xử lý giống: Để xử lý rệp sáp cần bó chồi thành từng bó 10 hoặc

20 chồi nhúng vào thuốc Bi58 nồng độ 0,15-0,2% hoặc Basudin0,1+0,4% dầu hỏa trong thời gian 3-5 phút Để hạn chế bệnh thối nõn,thối thân, thối rễ… dùng các loại thuốc Aliete 80 WP hoặc Ridomil MZ

75 WP, với liều lượng: pha 0,2 kg(đối với thuốc bột) hoặc 200ml(đối vớithuốc nước) vào 100 lít nước Nhúng chồi dứa vào dung dịch thuốc đãpha trong thời gian 2-3 phút, sau đó vớt ra dốc ngọn xuống cho nướcthuốc đọng ở trong cây chảy vào dụng cụ đựng thuốc đang xử lý Sau đóđem trồng chồi giống đã xử lý

7 Kỹ thuật trồng

- Thời vụ trồng: Có thể trồng quanh năm, nhưng tốt nhất là trồngvào hai vụ chính đó là:

+ Vụ Xuân: Tốt nhất từ 15/2-15/5 Tuy nhiên tuỳ vào điều kiện

thời tiết cụ thể của từng vùng, từng năm, nếu mưa đều, đất đủ ẩm, độ ẩmkhông khí và nhiệt độ không quá cao, không có gió tây nam mạnh thì cóthể kéo dài thời vụ trồng dứa đến hết tháng 6 và đầu tháng 7

+ Vụ Thu Đông: Từ đầu tháng 9 đến cuối tháng 11, nhưng cần lưu

ý các thời điểm sau:

- Nếu trong tháng 8 thời tiết thuận lợi, gió tây nam nhẹ, mưa đềuthì có thể tiến hành trồng dứa ngay từ đầu tháng 8

- Trong tháng 9 và tháng 10 tuyệt đối không trồng dứa vào nhữngthời điểm có mưa lớn, mưa kéo dài

- Những nơi vào mùa đông kết hợp với gió mùa đông bắc trời khôhanh, ẩm độ không khí thấp thì kết thúc trồng dứa vào trung tuần tháng

11 Ngược lại những vùng khi gió mùa đông bắc có mưa phùn, ẩm độkhông khí và ẩm độ đất cao thì có thể kéo dài thời vụ trồng dứa đến cuốitháng 11 và sang tháng 12

- Mật độ, khoảng cách trồng: Đối với trồng dứa phải bố trí trồng

theo hàng kép, các cây giữa hai hàng đơn gần nhau phải được bố trí theokiểu nanh sấu (so le)

a: Khoảng cách giữa hai cây trên một hàng

b : Khoảng cách giữa hai hàng đơn

c: Khoảng cách giữa hai hàng kép

Tuỳ theo đất tốt hay xấu, địa hình dốc hay phẳng để bố trí mật độkhoảng cách thích hợp: đất tốt trồng thưa, đất xấu trồng dày Cụ thể là:

- Vùng đất đỏ Bazan, đất tốt bố trí mật độ trồng từ 40.000- 42.000cây/ha

Chăm sóc dứa cayen

1 Chăm sóc vườn dứa

- Dặm cây: Sau khi trồng 15-20 ngày phải trồng dặm bằng chồi tốt

cùng loại

- Trồng xen: Năm đầu trồng xen 2 hàng đậu tương, đậu xanh hoặclạc giữa hai hàng kép để hạn chế cỏ dại, chống xói mòn, sau thu hoạchdùng cây tủ gốc dứa để giữ ẩm

- Làm cỏ, xới xáo, vun gốc

+ Những đồi dứa có độ dốc trên 80: làm cỏ thủ công kết hợp vớicông cụ cải tiến Một năm làm cỏ 3 lần: lần 1 vào tháng 3-4, lần 2 vàotháng 7, lần 3 vào tháng 10-11

+ Đồi dứa có độ dốc dưới 80: dùng công cụ cơ giới hoặc dùng trâucày giữa các hàng dứa kết hợp với làm cỏ thủ công Một năm làm cỏ 3-4lần vào các tháng 5-6, 8-9, 11-12, kết hợp làm cỏ, bón phân, vun gốc chodứa

+ Sau mỗi vụ thu hoạch tiến hành tỉa chồi, định hình, làm cỏ, xớixáo, bón thúc và vun gốc cho dứa để dứa ra nhiều rễ, rễ khoẻ, bám chắcvào đất, tránh đổ ngã khi có quả

2 Phân bón cho dứa