MỐI QUAN HỆ GIỮA YẾU TỐ VĂN HÓA, CHẤN THƯƠNG TÂM LÝ VỚI NGUY CƠ TRẦM CẢM SAU SINH Ở CÁC BÀ MẸ TẠI HUYỆN THƢỜNG TÍN – HÀ NỘI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC LÊ THỊ THU QUỲNH MỐI QUAN HỆ GIỮA YẾU TỐ VĂN HÓA, CHẤN THƯƠNG TÂM LÝ VỚI NGUY CƠ TRẦM CẢM SAU SINH Ở CÁC BÀ MẸ TẠI HUYỆN THƯỜNG TÍN – H

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

LÊ THỊ THU QUỲNH

MỐI QUAN HỆ GIỮA YẾU TỐ VĂN HÓA, CHẤN THƯƠNG TÂM LÝ VỚI NGUY CƠ TRẦM CẢM SAU SINH Ở CÁC BÀ MẸ

TẠI HUYỆN THƯỜNG TÍN – HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

LÊ THỊ THU QUỲNH

MỐI QUAN HỆ GIỮA YẾU TỐ VĂN HÓA, CHẤN THƯƠNG TÂM LÝ VỚI NGUY CƠ TRẦM CẢM SAU SINH Ở CÁC BÀ MẸ

TẠI HUYỆN THƯỜNG TÍN – HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

CHUYÊN NGÀNH: TÂM LÝ HỌC LÂM SÀNG TRẺ EM VÀ

VỊ THÀNH NIÊN

Mã số: Thí điểm

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Mimi Le

TS Trần Thành Nam

HÀ NỘI - 2015

LỜI CẢM ƠN

Luận văn tốt nghiệp “Mối quan hệ giữa yếu tố văn hóa, chấn thương tâm lý với trầm cảm sau sinh tại huyện Thường Tín – Hà Nội” được hoàn thành tại ĐHQGHN – Trường ĐHGD Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới ĐHQGHN – Trường ĐHGD, phòng Đào tạo sau đại học, đặc biệt là PGS TS Mimi Le và TS Trần Thành Nam những người đã trực tiếp hướng dẫn, dìu dắt, giúp đỡ tác giả với những chỉ dẫn khoa học quý giá trong suốt quá trình triển khai nghiên cứu và hoàn thành đề tài

Xin chân thành cảm ơn các Thầy Cô giáo – các nhà khoa học đã trực tiếp giảng dạy truyền đạt những kiến thức khoa học chuyên nghành Tâm lý học lâm sàng trẻ em và vị thành niên cho bản thân tác giả trong những năm tháng qua

Xin gửi tới 6 trạm y tế xã Văn Bình, Liên Phương, Hà Hồi, Khánh Hà, Hiền Giang,Văn Phú và Bệnh viện Tâm thần Trung ương 1 lời cảm tạ sâu sắc vì đã tạo điều kiện thuận lợi giúp tác giả thu thập số liệu cũng như cung cấp những tài liệu nghiên cứu cần thiết để hoàn thành đề tài

Xin gửi lời cảm ơn GS TS Bahr Weiss và dự án phát triển chương trình TLHLS trẻ em và VTN đã hỗ trợ tác giả một phần kinh phí trong quá trình nghiên cứu giúp tác giả thực hiện tốt hoàn thành đề tài nghiên cứu

Tác giả cũng xin chân thành cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp đặc biệt là những người thân trong gia đình đã quan tâm giúp đỡ để tác giả hoàn thành đề tài tốt nghiệp

Tác giả rất mong nhận được sự đóng góp, phê bình của Thầy Cô, các nhà khoa học, độc giả và các bạn đồng nghiệp

Xin chân thành cảm ơn!

Lê Thị Thu Quỳnh

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

ADAS : Abbreviated Dyadic Adjustment Scale

(Thang đo hài lòng trong quan hệ hôn nhân ADAS)

BV : Bệnh viện

GAD7 : Generalized Anxiety Disorder 7 items

(Thang đo lo âu GAD-7) ICD-10 : International Classifcation of Diseases

(Bảng phân loại bệnh Quốc tế) EPDS : Edinbugh Postpartum Depression Scale

(Thang đo trầm cảm sau sinh của Edinbugh)

LA : Lo âu

PDPI – R : Postpartum Depression Predictors Inventory – Revised (Thang đánh giá dự báo trầm cảm trước và sau sinh) PHQ 9 : Patient Health Questionnaire – 9

(Thang đánh giá trầm cảm PHQ-9) RLTT : Rối loạn tâm thần

SKTT : Sức khỏe tâm thần

TC : Trầm cảm

TCSS : Trầm cảm sau sinh

TPHCM : Thành phố Hồ Chí Minh

MỤC LỤC

Lời cảm ơn ……… i

Danh mục các chữ viết tắt ……….……….….……….ii

Mục lục… iii

Danh mục các bảng ………….……….v

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined 1.1 Vấn đề thuật ngữ TCSS và lịch sử phát triển Error! Bookmark not defined 1.2 Một số kết quả nghiên cứu về trầm cảm sau sinh ở nước ngoài Error! Bookmark not defined 1.3 Một số kết quả nghiên cứu trầm cảm sau sinh ở Việt Nam Error! Bookmark not defined 1.4 Một số khái niệm liên quan đến vấn đề nghiên cứu Error! Bookmark not defined 1.4.1 Khái niệm văn hoá……… 19

1.4.2 Khái niệm chấn thương tâm lý……… 19

1.4.4 Khái niệm trầm cảm sau sinh Error! Bookmark not defined 1.5 Một số quan điểm về nguyên nhân của TCSS Error! Bookmark not defined

1.5.1 Nguyên nhân sinh học Error! Bookmark not defined 1.5.2 Nguyên nhân tâm lý, xã hội Error! Bookmark not defined Chương 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined

2.1 Một vài nét về khách thể và địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark not defined

2.2 Tổ chức và phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

2.2.1.Tổ chức nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.2.2 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined 3.1 Đặc điểm nhân khẩu học của nhóm khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined

3.1.1 Tuổi của nhóm khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined 3.1.2 Trình độ học vấn của nhóm khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined

3.1.3 Nghề nghiệp của nhóm khách thể nghiêm cứu Error! Bookmark not defined

3.1.4 Thu nhập của nhóm khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined

3.1.5 Tuổi kết hôn của nhóm khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined

3.1.6 Tình trạng sống chung của nhóm khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined

3.2 Thực trạng lo âu và trầm cảm của các bà mẹ trước khi sinh (6 – 9 tháng)

và các yếu tố có liên quan Error! Bookmark not defined

3.2.1 Thực trạng lo âu và trầm cảm của các bà mẹ trước khi sinh (6-9 tháng)

theo thang sàng lọc lo âu GAD7 và thang sàng lọc trầm cảm PHQ9 Error! Bookmark not defined

3.2.2 Tương quan giữa lo âu, trầm cảm trước sinh và các biến số nghiên cứu

khác Error! Bookmark not defined 3.2.3 Mô hình hồi quy lo âu và trầm cảm trước khi sinh Error! Bookmark not defined

3.3 Thực trạng lo âu và trầm cảm của các bà mẹ sau khi sinh (3 tháng) và các

yếu tố có liên quan Error! Bookmark not defined

3.3.1 Thực trạng lo âu và trầm cảm của các bà mẹ sau khi sinh (3 tháng) theo thang sàng lọc lo âu GAD7, thang sàng lọc trầm cảm PHQ9, thang đo trầm

cảm sau sinh EPDS Error! Bookmark not defined

3.3.2 Tương quan giữa lo âu, trầm cảm trong thời gian 3 tháng sau sinh và

các biến số nghiên cứu khác Error! Bookmark not defined 3.3.3 Thực hành kiêng cữ và trầm cảm sau sinh Error! Bookmark not defined

3.3.4 Mô hình hồi quy lo âu và trầm cảm sau sinh với những biến số xảy ra

sau sinh Error! Bookmark not defined

3.3.5 Mô hình hồi quy trầm cảm sau sinh đo bằng EPDS với những biến số

xảy ra trước và sau sinh Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

1 Kết luận Error! Bookmark not defined

2 Khuyến nghị Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 4 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.1 Sơ lược kết quả nghiên cứu đi trước về TCSS ở nước ngoài Error! Bookmark not defined

Bảng 1.2 Sơ lược kết quả nghiên cứu đi trước về TCSS ở trong nước Error! Bookmark not defined

Bảng 3.1 Tuổi của nhóm khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined

Bảng 3.2 Đặc điểm về trình độ học vấn của khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined

Bảng 3.3 Đặc điểm về nghề nghiệp của khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined

Bảng 3.4 Đặc điểm về thu nhập của khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined

Bảng 3.5 Tuổi kết hôn của nhóm khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined

Bảng 3.6 Tình trạng sống chung của nhóm nghiên cứu Error! Bookmark not defined

Bảng 3.7 Phân loại lo âu theo thang sàng lọc GAD-7 Error! Bookmark not defined

Bảng 3.8 Phân loại trầm cảmtheo thang sàng lọc PHQ-9 Error! Bookmark not defined

Bảng 3.9 Tương quan giữa lo âu trầm cảm trước sinh và các biến số Error! Bookmark not defined

Bảng 3.10 Mô hình hồi quy lo âu trước sinh và các biến số Error! Bookmark not defined

Bảng 3.11 Mô hình hồi quytrầm cảm trước sinh và các biến số Error! Bookmark not defined

Bảng 3.12 Phân loại lo âu theo thang sàng lọc GAD-7 Error! Bookmark not defined

Bảng 3.13 Phân loại trầm cảm theo thang sàng lọc PHQ-9 Error! Bookmark not defined

Bảng 3.14 Phân loại trầm cảm theo thang trầm cảm sau sinh EDPS Error! Bookmark not defined

Bảng 3.15 Tương quan giữa lo âu, trầm cảm 3 tháng sau sinh và các biến số

có liên quan Error! Bookmark not defined

Bảng 3.16 Kiểm định trung bình 2 mẫu độc lập giữa hai nhóm không trầm cảm (điểm <10) và trầm cảm cần can thiệp (điểm >13) đo bằng EDPS với

từng hình thức thực hành kiêng cữ sau sinh Error! Bookmark not defined Bảng 3.17 Mô hình hồi quy lo âu sau sinh và các biến số Error! Bookmark not defined

Bảng 3.18.Mô hình hồi quy trầm cảm sau sinh và các biến số Error! Bookmark not defined

Bảng 3.19 Mô hình hồi quy trầm cảm sau sinh đo bằng thang EPDS và các

biến số Error! Bookmark not defined

Bảng 3.20 Mô hình hồi quy trầm cảm sau sinh đo bằng EPDS với những

defined

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm gần đây Việt Nam đang bước vào thời kỳ công nghiệp hóa- hiện đại, đang cố gắng trở thành nước có nền công nghiệp phát triển và để hòa nhập với nền văn minh thế giới Đi cùng với sự phát triển đó thì con người là nhân tố không thể thiếu góp phần thúc đẩy sự phát triển Con người phải lao động nhiều hơn, tập trung, và không ngừng cố gắng để hoàn thành công việc của mình Chính việc luôn cố gắng hoàn thiện công việc của mình mà con người không còn

đủ thời gian quan tâm, chăm sóc lẫn nhau, chia sẻ những khó khăn cho nhau trong cuộc sống, mọi người sống vội vã, bận rộn Đặc biệt với phụ nữ chính những khó khăn này đã tạo cơ hội cho vấn đề sức khỏe tâm thần phát triển như lo âu, trầm cảm, stress, đặc biệt là trầm cảm sau sinh Mang thai và sinh con là thiên chức và cũng là một giai đoạn quan trọng trong cuộc đời của người phụ nữ Quá trình vượt cạn khiến các bà mẹ đã có sự biến đổi lớn về sinh lý và tâm lý đặc biệt là sự biến đổi về tâm lý đòi hỏi người phụ nữ phải thích nghi dần dần cả về mặt cơ thể và tinh thần Và văn hóa truyền thống cũng góp phần ảnh hưởng đến cuộc sống của những bà mẹ mới sinh Phần lớn các bà mẹ dần dần thích nghi với những cái mới nên không có phản ứng nặng nề về cơ thể và tâm lý Còn ở một số ít phụ nữ những thay đổi này có thể quá ngưỡng làm xuất hiện một số rối loạn tâm thần ở mức độ khác nhau trong đó có trầm cảm sau sinh [1,tr 57-64]

Những nghiên cứu trong khoảng thời gian gần đây phát hiện ra rằng trong giai đoạn sau sinh thường dễ nhạy cảm với những thay đổi trong cuộc sống của người mẹ và đứa con mới chào đời thì rối loạn tâm lý thường có thể gặp nhất là trầm cảm.Trầm cảm sau sinh có thể là nguy cơ đến sức khỏe tâm thần của người

mẹ cũng như mối quan hệ giữa mẹ và các thành viên khác trong gia đình đặc biệt

là những đứa con mới sinh, nó có thể ảnh hưởng đến sự phát triển về cảm xúc, tâm

lý, nhân cách và trí tuệ của trẻ sau này

Một trong những hậu quả trầm trọng của trầm cảm sau sinh là người mẹ có thể xuất hiện những ý nghĩ hay hành vi tự sát và nguy hiểm hơn là mẹ có thể giết chết chính đứa con mà họ đã mang nặng đẻ đau Trầm cảm sau sinh thường xuất

hiện ở những phụ nữ có tình trạng sức khỏe kém, tình trạng kinh tế xã hội thấp, quan hệ vợ chồng và với các người thân khác ít có sự gắn bó, sinh con không theo

ý muốn (giới tính của con), tình trạng hôn nhân không thỏa mãn, hay mẹ có lạm dụng chất kích thích, trình độ học vấn thấp, tuổi của mẹ cao quá hoặc thấp quá, can thiệp trong quá trình sinh nở và cả những văn hóa truyền thống…Những yếu

tố này có ảnh hưởng đến việc chăm sóc những đứa con và cả việc chăm sóc sức khỏe tâm thần cho mẹ Theo nghiên cứu khảo sát kiến thức về TCSS thấy tỷ lệ các

bà mẹ bị tâm trạng buồn chán sau sinh (baby blues) chiếm 80%, trong đó tỷ lệ các

bà mẹ mắc TCSS chiếm khoảng 10% và tỷ lệ bị loạn thần sau sinh khoảng 0,1-0,2% (Roberstson, Celasun và Stewaard,2003) Vì vậy với mong muốn tạo sự quan tâm chú ý đặc biệt cho những bà mẹ sau khi sinh nên tác giả muốn tiến hành

nghiên cứu “ Mối quan hệ giữa yếu tố văn hóa, chấn thương tâm lý với nguy cơ

trầm cảm sau sinh ở các bà mẹ tại Thường Tín – Hà Nội”

2 Mục đích nghiên cứu

- Tìm hiểu thực trạng vấn đề TC của các bà mẹ trước sinh(6 – 9 tháng) và sau sinh (3 tháng)

- Tìm hiểu một số yếu tố văn hóa xã hội và các chấn thương tâm lý có nguy cơ ảnh hưởng đến rối loạn TCSS ở các bà mẹ

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Nghiên cứu lý thuyết

- Điểm luận và phân tích một số quan điểm, các công trình nghiên cứu về TCSS ở trong nước và ngoài nước nhằm xây dựng cơ sở lý luận cho đề tài

- Tìm hiểu nguyên nhân, cơ chế phát sinh, phát triển, tỉ lệ dịch tễ của rối loạn TCSS

- Tìm hiểu các yếu tố văn hóa xã hội, chấn thương tâm lý ảnh hưởng đến rối loạn TCSS ở các bà mẹ và con

3.2 Nghiên cứu thực tiễn

- Điều tra thực trạng các biểu hiện lo âu, trầm cảm ở các bà mẹ trong khoảng thời gian trước sinh (6 - 9 tháng) và sau sinh (3 tháng) bằng bảng hỏi

- Chỉ ra mối quan hệ giữa các yếu tố văn hóa, chấn thương tâm lý với tình trạng lo

âu, trầm cảm của các bà mẹ trong thời gian mang thai và sau khi sinh nở bằng các phép phân tích số liệu thống kê

4 Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Sự tác động qua lại giữa chấn thương tâm lý với lo âu và trầm cảm sau sinh

- Các biểu hiện lo âu, trầm cảm ở các bà mẹ trước sinh (6-9 tháng) và sau sinh (3 tháng)

4.2 Khách thể nghiên cứu

134 bà mẹ mang thai từ 6 - 9 tháng và sau khi sinh (3 tháng) tại Thường Tín – Hà Nội đến đăng ký khám thai định kỳ tại các trung tâm chăm sóc sức khỏe bà

mẹ và trẻ em ban đầu ở tuyến xã

5 Giới hạn nghiên cứu

5.1 Giới hạn nội dung nghiên cứu

Trong đề tài này tác giả chỉ tập trung nghiên cứu một số yếu tố văn hóa và chấn thương tâm lý ảnh hưởng đến các bà mẹ trước sinh (6 – 9 tháng) và sau sinh (3 tháng) cũng như mối quan hệ giữa chúng với nguy cơ trầm cảm sau sinh của các bà mẹ

5.2 Giới hạn địa bàn và phương thức chọn mẫu khách thể nghiên cứu

Công tác chọn mẫu được tiến hành trên những bà mẹ mang thai từ tháng thứ

6 đến tháng thứ 9 đến đăng ký khám thai định kỳ tại các trung tâm chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em ban đầu tuyến xã tại huyện Thường Tín- Hà Nội trong khoảng thời gian từ tháng thứ 3 đến tháng 11 năm 2014 Tất cả khách thể nghiên cứu được lựa chọn phải ký xác nhận đồng ý tham gia nghiên cứu sau khi được giới tiệu về mục đích nghiên cứu cũng như các quyền lợi và nghĩa vụ của người tham gia nghiên cứu Khách thể nghiên cứu biết trước sẽ phải tham gia trả lời phiếu hỏi

2 lần (lần 1 vào thời gian trước khi sinh từ 6 – 9 tháng và lần thứ 2 vào khoảng 3 tháng sau khi sinh) Tiêu chuẩn loại trừ bao gồm những bà mẹ có tiền sử bị loạn thần, những bà mẹ có biểu hiện chậm phát triển tâm thần…

6 Giả thuyết nghiên cứu

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bộ môn sản trường ĐHYHN (2007), Thay đổi giải phẫu và sinh lý của phụ

nữ khi có thai Bài giảng phụ khoa tập 1, NXB Y học, tr 36-51

2 Bộ môn Tâm thần (2000), Rối loạn tâm thần thời kỳ thai sản và hậu sản

Bệnh học Tâm thần phần thực tổn, tài liệu giảng dạy sau đại học trường ĐHYHN,

tr 57-64

3 Vũ Thị Chín (1997),“Bước đầu tìm hiểu tâm lý sản phụ và quan hệ sớm mẹ

con ở Việt Nam”; 1997:(4).12:221-341

4 Trương Thị Kim Dung (1996), “Rối loạn tâm thần thời kỳ sinh đẻ”,Một số

chuyên đề tâm thần học, Học viện quân Y, tr.21-22

5 Nguyễn Đăng Dung, Nguyễn Văn Siêm (1991), Rối loạn trầm cảm Bách

khoa thư bệnh học tập 1, Trung tâm quốc gia biên soạn từ điển bách khoa Việt Nam, tr 214-218

6 Nguyễn Mai Hạnh (2005), “Yếu tố nguy cơ của Trầm cảm sau sanh”

Luận án tốt nghiệp chuyên khoa II Trường Đại Học Y Dược TPHCM

7 Nguyễn Thị Thanh Huyền (2014), “Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng rối loạn

trầm cảm sau sinh” Luận án bác sĩ chuyên khoa cấp II

8 Lê Thanh Hiệp và cộng sự (2008), “Khảo sát tình trạng trầm cảm sau sinh ở

phụ nữ có thai kỳ có nguy cơ cao đến khám tại bệnh viện Từ Dũ từ 01/06/2007

đến 30/12/2008”, Tạp chí Y học TPHCM, 14(2), tr 69-74

9 Huỳnh Thị Duy Hương và cộng sự (2005), “Trầm cảm sau sinh và các yếu

tố ảnh hưởng trên những phụ nữ đến sinh tại bệnh viện Đại học Y dược thành phố

Hồ Chí Minh”, 9(1),tr 65-71

10 Lều Thanh Huệ (2010), “Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng của trầm cảm liên quan

đến thai sản trên bệnh nhân điều trị nội trú tại Viện Sức Khỏe Tâm thần từ năm

2009-1010” Luận án tốt nghiệp bác sĩ đa khoa Đại học Y Hà Nội

11 Đặng Phương Kiệt (2000), Những vấn đề tâm lý và văn hóa hiện đại Tâm lý

sản phụ sơ sinh và quan hệ sớm mẹ - con Nhà xuất bản Văn hóa thông tin Hà Nội:

tr 236-238