Môi trường có vai trò vô cùng quan trọng đối với sự tồn tại và phát triển của nhân loại. Tuy nhiên, song song với sự phát triển kinh tế xã hội, chất lượng môi trường đang bị xuống cấp trầm trọng. Có nhiều nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường, nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ con người. Nhiều giải pháp nhằm cải thiện và bảo vệ môi trường sống hiện nay đã được nghiên cứu và vận dụng. Trong đó, vấn đề giáo dục ý thức, quan điểm và trách nhiệm của con người về môi trường được xem là biện pháp hiệu quả và có tính bền vững cao bởi vì việc giáo dục bảo vệ môi trường không chỉ cung cấp những kiến thức về môi trường, thực trạng môi trường hiện nay mà còn cung cấp những giải pháp thiết thực để bảo vệ môi trường. Quan trọng hơn, giáo dục môi trường còn nhằm hình thành nên ý thức và trách nhiệm của người công dân đối với môi trường sống xung quanh mình. Nội dung giáo dục bảo vệ môi trường được lồng ghép trong các môn học và hoạt động ngoại khoá ở tất cả các cấp học. Bậc Giáo dục giáo dục phổ thông là bậc rất quan trọng, vì nó góp phần hình thành những nét nhân cách ban đầu cho học sinh trước khi vào giảng đường Đại học. Vì thế, giáo dục môi trường cho học sinh ở bậc này được xem là điều kiện tiên quyết cho hiệu quả của quá trình đưa giáo dục môi trường vào trường học. Cùng với nhiều môn học khác ở cấp THPT, môn Hoá học (HH) ở lớp 10 có những kiến thức cơ bản gắn liền với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội xung quanh học sinh. Do đó, môn học này sẽ là một ‘môi trường’ thuận lợi để giáo dục học sinh các kiến thức về môi trường, kĩ năng ứng xử với môi trường và thái độ sống có trách nhiệm với môi trường. Việc dạy học tích hợp như thế, một mặt, giúp nội dung giáo dục môi trường (GDMT) được chuyển tải đến học sinh (HS) một cách tự nhiên, nhẹ nhàng; mặt khác, góp phần đổi mới phương pháp dạy học, làm cho việc học của học sinh lớp 10 trở nên sinh động và hứng thú.
Trang 1VẬN DỤNG DẠY HỌC TÍCH HỢP VẤN ĐỀ GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG TRONG DẠY HỌC HOÁ HỌC (PHẦN CÁC HỢP CHẤT VÔ CƠ LỚP 10 HIĐRO SUNFUA – LƯU HUỲNH ĐIOXIT – LƯU HUỲNH TRIOXIT) NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH THPT NƯỚC
CHDCND LÀO
NCS KhongViLay VOLAYUTH
MỞ ĐẦU
Môi trường có vai trò vô cùng quan trọng đối với sự tồn tại và phát triển của nhân loại Tuy nhiên, song song với sự phát triển kinh tế xã hội, chất lượng môi trường đang bị xuống cấp trầm trọng Có nhiều nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường, nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ con người Nhiều giải pháp nhằm cải thiện và bảo vệ môi trường sống hiện nay đã được nghiên cứu và vận dụng Trong đó, vấn đề giáo dục ý thức, quan điểm và trách nhiệm của con người về môi trường được xem là biện pháp hiệu quả và có tính bền vững cao bởi vì việc giáo dục bảo vệ môi trường không chỉ cung cấp những kiến thức về môi trường, thực trạng môi trường hiện nay mà còn cung cấp những giải pháp thiết thực để bảo vệ môi trường Quan trọng hơn, giáo dục môi trường còn nhằm hình thành nên ý thức và trách nhiệm của người công dân đối với môi trường sống xung quanh mình Nội dung giáo dục bảo vệ môi trường được lồng ghép trong các môn học và hoạt động ngoại khoá ở tất cả các cấp học Bậc Giáo dục giáo dục phổ thông là bậc rất quan trọng, vì nó góp phần hình thành những nét nhân cách ban đầu cho học sinh trước khi vào giảng đường Đại học Vì thế, giáo dục môi trường cho học sinh ở bậc này được xem là điều kiện tiên quyết cho hiệu quả của quá trình đưa giáo dục môi trường vào trường học Cùng với nhiều môn học khác ở cấp THPT, môn Hoá học (HH) ở lớp 10 có những kiến thức cơ bản gắn liền với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội xung quanh học sinh Do đó, môn học này sẽ là một ‘môi trường’ thuận lợi để giáo dục học sinh các kiến thức
về môi trường, kĩ năng ứng xử với môi trường và thái độ sống có trách nhiệm
Trang 2với môi trường Việc dạy học tích hợp như thế, một mặt, giúp nội dung giáo dục môi trường (GDMT) được chuyển tải đến học sinh (HS) một cách tự nhiên, nhẹ nhàng; mặt khác, góp phần đổi mới phương pháp dạy học, làm cho việc học của học sinh lớp 10 trở nên sinh động và hứng thú
1 Vấn đề giáo dục môi trường ở trên các nước trên thế giới
Trên thế giới, nhiều hội nghị đã được tổ chức vì mục tiêu bảo vệ môi trường Nội dung chủ yếu của các hội nghị là đưa ra chương trình, chiến lược và các giải pháp GDMT Các hội nghị quốc tế điển hình như Hội nghị Liên hợp quốc về “Môi trường con người” (năm 1972 tại – Thuỵ Sĩ), Hội thảo quốc tế về GDMT (năm 1975 – Nam Tư), Hội nghị thượng đỉnh thế giới (năm 1992 – Rio)
… Các hội nghị đã thống nhất về những mục tiêu và nguyên tắc hướng dẫn GDMT: “Đưa khái niệm môi trường và phát triển, kể cả khái niệm dân số vào tất
cả các chương trình giáo dục Lôi cuốn trẻ em vào các công trình nghiên cứu về sức khỏe và môi trường” (Chương trình nghị sự 21 toàn cầu) Nghiên cứu ở nhiều nước cho thấy: gia đình, cộng đồng và nhà trường là ba phạm vi cơ bản của GDMT Nhiều quốc gia, GDMT được đưa vào giảng dạy như môn học chính khoá cũng như môn học tự chọn Kinh nghiệm quốc tế cho thấy vai trò của cô giáo, thầy giáo là hết sức quan trọng trong việc giáo dục bảo vệ môi trường ở tất
cả các bậc học Nhiều tác giả tại Việt Nam như là:
1 Trần Thị Tú Anh, Luận văn: “Tích hợp các vấn đề kinh tế xã hội và môi trường trong dạy học môn Hoá học lớp 12 trung học phổ thông”, Đại học Sư phạm Tp Hồ Chí Minh, 2009
2 PGS.TS.Nguyễn Phúc Chỉnh, (2012) “Tích hợp trong dạy học Sinh học” NXB Đại học Thái Nguyên
3 Đinh Xuân Giang, Luận văn thạc sĩ: “Vận dụng tư tưởng sư phạm tích hợp trong dạy học một số kiến thức về “chất khí” và “cơ sở của nhiệt động lực học” (Vật lí 10 – cơ bản) nhằm phát triển hứng thú và năng lực vận dụng kiến thức của học sinh”, Đại học Sư phạm Thái Nguyên, 2009
Trang 34 Nguyễn Thị Hường, Luận văn thạc sĩ: “Vận dụng biện pháp tích hợp vào dạy học loại bài thực hành kĩ năng sử dụng tiếng Việt lớp 10”, Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2012
5 Trần Thị Mai Lan, Luận văn thạc sĩ: “Tích hợp giáo dục hướng nghiệp trong dạy học vi sinh vật học (sinh học 10)”, Đại học Sư phạm Thái Nguyên,
2009
6 Ngọc Châu Vân, Luận văn thạc sĩ: “Xây dựng một số chủ đề dạy học tích hợp nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở cấp trung học cơ sở”, Đại học Sư phạm Hà Nội, 2009
Ở Lào, có rất nhiều công trình khai thác về tài nguyên và môi trường nhưng hiếm có bài viết về DHTH liên quan về sự ô nhiễm
Chúng tôi tổng hợp một số kết quả từ những công trình nghiên cứu trên liên quan tới bài báo này như sau: Việc giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh
là vô cùng cần thiết và ngày càng cấp bách trước sự xuống cấp của môi trường, mục tiêu và phương hướng đưa giáo dục môi trường vào nhà trường tiểu học cũng được thống nhất, các phương pháp tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường trong các môn học thuộc chương trình Giáo dục THPT đã được giới thiệu khá đa dạng Tuy nhiên, việc dạy học tích hợp giáo dục môi trường trong môn Hoá học
ở lớp 10 chưa được đề cập cụ thể và đầy đủ Vì vậy, bài nghiên cứu này tập trung tìm hiểu cách thức tích hợp nội dung GDMT vào môn Hoá học lớp 10 nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy học cũng như hiệu quả giáo dục bảo vệ môi trường thông qua môn học này
1.1 Mục đích nguyên cứu
Việc dạy học nội dung GDMT thong qua dạy học tích hợp có ưu điểm là không làm cho thời lượng tăng lên gây nặng nề, quá tải cho học sinh nên nội dung GDMT truyền tải đến học sinh nhẹ nhàng mà hiểu quả Bài nguyên cứu này góp phần thống kê những địa chỉ trong môn Hoá học lớp 10 có thể tích hợp GDMT và những nội dung cũng như mức độ tích hợp tương ứng; tổng hợp và
Trang 4xây dựng các phương pháp dạy học tích hợp GDMT và tiến hành dạy học để đánh giá hiểu quả của các phương pháp trang dạy học hiện nay
1.2 Các khái niệm cơ sở
a) Môi trường là: tập hợp tất cả các điều kiện bên ngoài có ảnh hưởng tới mọi vật thể, mọi sự kiện hay mọi cơ thể sống Môi trường được chia thành môi trường tự nhiên, môi trường nhân tạo và môi trường xã hội (Bùi Thị Nga, 2010) Theo tác giả Lê Huy Bá (2002) thì môi trường là các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo, lí học, hoá học, sinh học cùng tồn tại trong không gian bao quanh con người Các yếu tố đó có quan hệ mật thiết, tương tác lẫn nhau và tác động lên các cá thể sinh vật hay con người để cùng tồn tại và phát triển
b) Giáo dục bảo vệ môi trường là: một quá trình thông qua các hoạt động giáo dục nhằm giúp con người có được sự hiểu biết, các kĩ năng và giá trị tạo điều kiện cho họ tham gia vào phát triển một xã hội bền vững về sinh thái (Bùi Thị Nga, 2010)
c) Tích hợp trong dạy học là: lồng ghép một nội dung giáo dục nào đó vào bài dạy, tùy theo mức độ phù hợp của nội dung giáo dục với từng môn học/bài học mà việc lồng ghép được thực hiện ở các mức độ khác nhau như: liên hệ, lồng ghép bộ phận hay toán phần, từ đó giáo dục và rèn luyện kĩ năng sống cho học sinh (Nguyễn Hữu Dục, 2003)
d) Tích hợp giáo dục môi trường là: sự kết hợp chặt chẽ có hệ thống các kiến thức giáo dục môi trường và kiến thức các môn học thành một nội dung thống nhất, gắn bó chặt chẽ bằng những phương thức tích hợp như: lồng ghép toán phần (mục tiêu và nội dung của bài học phù hợp với mục tiêu và nội dung giáo dục môi trường); lồng ghép bộ phận (có một số phần của bài học có mục tiêu, nội dung phù hợp với nội dung, mục tiêu giáo dụcmôi trường); liên hệ (mục tiêu và nội dung bài họccó điều kiện lô gic với nội dung giáo dục bảo vệ môi trường) Cùng với những phương pháp dạy học tích hợp lồng ghép như: phương
Trang 5pháp quan sát, thảo luận nhóm, trò chơi học tập, đề án, kể chuyện… (Nguyễn Hữu Dục, 2003)
1.3 Quan điểm dạy học tích hợp (DHTH)
Theo Dhainaut (1997, xuất bản lần thứ 5, 1998), có thể chấp nhận 4 quan điểm tích hợp khác nhau đối với các môn học:
– Quan điểm “trong nội bộ môn học”, trong đó chúng ta ưu tiên các nội dung của môn học Quan điểm này nhằm duy trì các môn học riêng rẽ;
– Quan điểm “đa môn”, trong đó chúng ta đề nghị những tình huống, những “đề tài” có thể được nghiên cứu theo những quan điểm khác nhau Ví dụ, giáo dục hướng nghiệp có thể được thực hiện thông qua nhiều môn học khác nhau (Sinh học, Giáo dục công dân, Văn học, Toán học, Địa lí, Vật lí, Hoá học,
…) Theo quan điểm này, những môn học tiếp tục được tiếp cận một cách riêng
rẽ và chỉ gặp nhau ở một số thời điểm trong quá trình nghiên cứu các đề tài Như vậy, các môn học không thực sự được tích hợp;
– Quan điểm “liên môn”, trong đó chúng ta đề xuất những tình huống chỉ
có thể được tiếp cận một cách hợp lí qua sự soi sáng của nhiều môn học Ví dụ, câu hỏi: “Tại sao con voi được bảo vệ?” chỉ có thể giải thích dưới ánh sáng của nhiều môn học: Địa lí, Lịch sử, Toán học, Sinh học,… Ở đây chúng ta nhấn mạnh đến sự liên kết các môn học, làm cho chúng tích hợp với nhau để giải quyết một tình huống cho trước: các quá trình học tập sẽ không được đề cập một cách rời rạc mà phải liên kết với nhau xung quanh những vấn đề phải giải quyết;
– Quan điểm “xuyên môn”, trong đó chúng ta chủ yếu phát triển những kĩ năng mà HS có thể sử dụng trong tất cả các môn học, trong tất cả các tình huống Đó là những kĩ năng xuyên môn Có thể lĩnh hội những kĩ năng này trong từng môn học hoặc qua những hoạt động chung của nhiều môn học
1.4 Tại sao phải dạy học tích hợp?
Dạy học tích hợp được trình bày như một lí thuyết giáo dục, một mặt nó đóng góp vào việc nghiên cứu xây dựng chương trình, sách giáo khoa, đồng thời
Trang 6góp phần định hướng các hoạt động dạy học trong nhà trường Do đó việc dạy học tích ở trường phổ thông có các ảnh hưởng tích cực:
DHTH góp phần thực hiện mục tiêụ giáo dục toàn diện của nhà trường phổ thông: Vận dụng DHTH là một yêu cầu tất yếu của việc thực hiện nhiệm vụ dạy học ở nhà trường phổ thông Việc có nhiều môn học đã được đưa vào nhà trường phổ thông hiện nay là sự thể hiện quá trình thực hiện mục tiêu giáo dục toàn diện Các môn học đó phải liên kết với nhau để cùng thục hiện mục tiêu giáo dục nêu trên Mặt khác, hiện nay các tri thức khoa học và quan niệm xã hội của loái người phát triển như vũ bão trong khi quỹ thời gian cũng như kinh phí
để HS ngồi trên ghế nhà trường là có hạn, thì không thể đưa nhiều môn học hơn nữa vào nhà trường cho dù những tri thức này là rất cần thiết Chẳng hạn, ngày nay người ta nhận thấy cần thiết phải trang bị nhiều kĩ năng sống cho HS (các kiến thức về an toàn giao thông, về bảo vệ môi trường sống, về năng lượng và
sứ dụng năng lượng, về định hướng nghề nghiệp ) trong khi những tri thức này không thể tạo thành môn học mới để đưa vào nhà trường vì lí do phải đảm bảo không quá tải trong học tập để phù hợp với sự phát triển của HS
Dù khác nhau về đặc trưng bộ môn, song các môn học trong nhà trường phổ thông hiện nay đều có chung nhiệm vụ là hiện thực hoá mục tiêu phát triển toàn diện HS Có thể nêu những nét chung cơ bản của nhiệm vụ các môn học được dạy trong nhà trường như sau: hình thành hệ thống tri thức, kĩ năng theo yêu cầu khoa học bộ môn; phát triển tư duy, năng lực sáng tạo cho học sinh phù hợp với đặc trưng môn học; giáo dục HS thông qua quá trình dạy học bộ môn (như hình thành thế giới quan duy vật biện chứng, nhânsinh quan và thái độ, phẩm chất nhân cách của người lao động mới ); góp phần giáo dục HS và chuẩn bị cho HS tham gia lao động sản xuất
Do bản chất của mối liên hệ giữa các tri thức khoa học: Lí do cần DHTH các môn học trong nhà trường còn xuất phát từ chính yêu cầu phát triển của khoa học Các nhà khoa học cho rằng khoa học hiện nay đã chuyển từ giai đoạn
Trang 7phân tích cấu trúc lên giai đoạn tổng hợp hệ thống làm xuất hiện các liên ngành (như sinh thái học, tự động hoá ) Vì vậy, xu thế dạy học trong nhà trường là phải làm sao cho tri thức của HS xác thực và toàn diện Quá trình dạy học phải làm sao liên kết, tổng hợp hoá các tri thức, đồng thời thay thế "tư duy cơ giới cổ điển" bằng "tư duy hệ thống" Nếu nhà trường chỉ quan tâm dạy cho học sinh các khái niệm một cách rời rạc, thì nguy cơ sẽ hình thành ở học sinh các "suy luận theo kiểu khép kín", sẽ hình thành những con người "mù chức năng", nghĩa
là những người đã lĩnh hội kiến thức nhưng không có khả năng sử dụng các kiến thức đó hàng ngày
Góp phần giảm tải học tập cho học sinh: Từ góc độ giáo dục, dạy học tích hợp giúp phát triển các năng lực, đặc biệt là trí tưởng tượng khoa học và năng lực tự duy của HS, vì nó luôn tạo ra các tình huống để HS vận dụng kiến thức trong các tình huống gần với cuộc sống Nó cũng làm giảm sự trùng lặp các nội dung dạy học giữa các môn học, góp phần giảm tải nội dung học tập Nhân đây cũng nên nhìn nhận giảm tải ở một góc độ khác, nghĩa là giảm tải không chỉ gắn với việc giảm thiểu kiến thức môn học, hoặc thêm thời lượng cho việc dạy học một nội dung kiến thức theo quy định Phát triển hứng thú học tập cũng có thể được xem như một biện pháp hợp lí và có ý nghĩa khi đưa các nội dung gần với cuộc sống vào môn học, từ đó tạo sự xúc cảm nhận thức cũng sẽ làm cho HS nhẹ nhàng vuợt qua các khó khăn nhận thức và việc học tập khi đó mới trở thành niềm vui và hứng thú của HS
2 Các nguyên tắc tích hợp giáo dục
Tích hợp là sự kết hợp có hệ thống các kiến thức có liên quan (hay còn gọi là kiến thức cần tích hợp) và kiến thức các môn học thành một nội dung thống nhất, gắn bó chặt chẽ với nhau dựa trên những mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đưa vào bài học Như vậy cần phải căn cứ vào nội dung bài học
để lựa chọn kiến thức tích hợp có liên quan
Trang 8Nội dung các kiến thức tích hợp chứa đựng trong các bài học, các môn học khác nhau Do đó, GV phải xác định được nội dung cần tích hợp trong kiến thức môn học, biết cách lựa chọn, phân loại các kiến thức tương ứng, phù hợp với các mức độ tích hợp khác nhau để đưa vào bài giảng, ngoài ra do thời gian một giờ giảng trên lớp có hạn, nên GV phải biết chọn những vấn đề quan trọng, mấu chốt nhất để dạy học theo cách tích hợp, còn phần kiến thức nào dễ hiểu nên để HS tự đọc SGK hoặc các tài liệu tham khảo
Việc đưa ra các kiến thức tích hợp vào kế hoạch dạy học cần dựa vào các nguyên tắc sư phạm sau:
– Không làm thay đổi tính đặc trưng của môn học, như không biến bài dạy sinh học thành bài giảng toán học, vật lí, hoá học hay thành bài giáo dục các cấn đề khác (Môi trường, dân số, sức khỏe sinh sản, phòng chống HIV/AIDS…), nghĩa là các kiến thức được tích hợp vào phải được tiềm ẩn trong nội dung bài học, phải có mối quan hệ logic chặt chẽ trong bài học
– Khai thác nội dung cần tích hợp một cách có chọn lọc, có tính hệ thống, đặc trưng: Theo nguyên tắc này, các kiến thức tích hợp được đưa vào bài học phải có hệ thống, được sắp xếp hợp lí làm cho kiến thức môn học thêm phong phú, sát với thực tiễn, tránh sự trùng lặp, không thích hợp với trình độ của HS, không gây quá tải, ảnh hưởng đến việc tiếp thu nội dung chính
– Đảm bảo tính vừa sức: DHTH phải phát huy cao độ tính tích cực và vốn sống của HS Các kiến thức tích hợp đưa vào bài học phải làm cho bài học rõ ràng và bài học tường minh hơn, đồng thời tạo hứng thú cho người học
3 Xây dựng giáo án tích hợp nhằm phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông
Ngay từ đầu năm học, Ban giám hiệu tổ môn hoá đã chỉ đạo các thầy cô trong tổ xây dựng giáo án dạy học tích hợp Sau đó phân công các thầy cô triển khai dạy học tích hợp, lấy bài Hiđro sunfua – Lưu huỳnh đioxit – Lưu huỳnh trioxit dạy trong học kì 2