Các mô hình phân phối thuốc từ nhà sản xuất đến người tiêu dùng tại việt nam và trên thế giới

Các mô hình phân phối thuốc từ nhà sản xuất đến người tiêu dùng tại việt nam và trên thế giới

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC HUẾ KHOA DƯỢC- BỘ MÔN DƯỢC LÂM SÀNG

CÁC MÔ HÌNH PHÂN PHỐI THUỐC TỪ

NHÀ SẢN XUẤT ĐẾN NGƯỜI TIÊU DÙNG TẠI

VIỆT NAM VÀ TRÊN THẾ GIỚI

Lớp D4B-Nhóm 5-Tổ 6

Huế, Tháng 4 năm 2016

MỤC LỤC

I Mô hình phân phối thuốc tại Việt Nam 3

I.1 Phân phối sỉ 3

I.2 Phân phối lẻ 4

II Hệ thống phân phối thuốc ở châu Âu 5

II.1 Cơ cấu thị trường bán buôn và bán lẻ dược phẩm ở châu Âu 5

II.1.1 Cơ cấu thị trường trong Bán buôn 5

II.1.2 Cơ cấu thị trường của các nhà thuốc bán lẻ 7

II.1.3 Tích hợp trong phân phối 9

II.1.4 Bản chất thay đổi của mô hình phân phối 10

II.2 Sự đa dạng trong hệ thống phân phối của một số quốc gia EU 11

II.2.1 UK 11

II.2.2 Hy lạp 11

II.2.3 Thụy Điển 12

II.2.4 Tây Ban Nha 13

III Hệ thống phân phối thuốc ở Hoa Kỳ 13

CÁC MÔ HÌNH PHÂN PHỐI THUỐC TỪ NHÀ SẢN XUẤT ĐẾN NGƯỜI TIÊU DÙNG

TẠI VIỆT NAM VÀ TRÊN THẾ GIỚI

I Mô hình phân phối thuốc tại Việt Nam

Theo cam kết gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) của Việt Nam,

từ 1.1.2009, các doanh nghiệp nước ngoài được quyền nhập khẩu trực tiếp

Do vậy, mô hình đưa sản phẩm từ nhà sản xuất đến tay người tiêu dùng, cũng thay đổi Trước đây, mô hình liên kết này có dạng như sau:

nhà sản xuất (nước ngoài) - nhà phân phối (nước ngoài) - nhà nhập khẩu ủy thác (tại Việt Nam) - nhà phân phối sỉ (tại Việt Nam) - nhà phân phối lẻ (tại Việt Nam) Hiện tại, quy trình đã được rút ngắn, lược bỏ khâu "nhà phân phối nước ngoài" nhằm tiết giảm chi phí

Phân phối thì có 2 mảng: phân phối sỉ và phân phối lẻ Trước hết, ở "mặt trận" phân phối sỉ, hiện cả "nội" lẫn "ngoại" đều đã đẩy mạnh việc khai thác thị trường

I.1 Phân phối sỉ:

Theo một số báo cáo, 3 gương mặt nhà phân phối sỉ lớn tại Việt Nam Zuellig Pharma (Thụy Sĩ), Mega Products (Thái Lan), Diethelm Vietnam đã nắm giữ đến khoảng 40% thị phần (xin nói thêm, dù Diethelm Vietnam được xem là nhà phân phối sỉ hoàn toàn nhưng trên thực tế, hậu cần - kho dược phẩm, giao vận - mới là mảng kinh doanh chính của họ) Trong khi đó, 304 nhà phân phối nước ngoài sỉ khác đang hiện diện tại Việt Nam cùng với khoảng 897 nhà phân phối trong nước đang chiếm thị phần còn lại

Đa phần sản phẩm do các nhà phân phối sỉ nước ngoài cung ứng được nhập ngoại nên ở khâu này, nhà phân phối sỉ trong nước khó có thể cạnh tranh được Nguyên nhân là hầu hết các nhà phân phối sỉ nước ngoài này đều đã có mối quan hệ với các nhà sản xuất nước ngoài Hơn nữa, ngay chính bản thân các nhà sản xuất lớn như GlaxoSmithKline cũng mong muốn giao quyền phân phối cho các công ty phân phối uy tín và có mạng lưới đa quốc gia

Chính vì thế, các nhà phân phối sỉ nước ngoài tại Việt Nam thực sự "sống khỏe" Ông Bạch Văn Mừng, Cục trưởng Cục Quản lý Cạnh tranh, cho biết, doanh số của những công ty phân phối nước ngoài đạt từ 100 tỉ đồng đến 1.000 tỉ đồng Một con số đẹp mà bất kỳ nhà phân phối nào cũng mơ ước

Trong khi đó, "đấu" với 3 nhà phân phối sỉ nước ngoài trên là 6 nhà phân phối sỉ nội địa lớn: Công ty Dược phẩm TW I, II, Đông Á, Đô Thành, IC Việt Nam, ATM Pharma Có thể đơn cử trường hợp nổi bật là Công ty Dược phẩm Trung Ương II (Codupha) Hiện tại, chiến lược lớn nhất mà công ty này đã thực hiện xong là thiết lập một hệ thống kho bãi, cửa hàng tại 59/64 tỉnh, thành phố Như một quy luật, câu chuyện phân phối tạo được độ bao phủ rộng không phải là điều dễ dàng Và với đặc điểm địa hình của Việt Nam, các công ty đa quốc gia phải mất khá nhiều thời gian và am hiểu thị trường nhiều hơn mới có thể mở rộng miếng bánh thị phần Và đây dường như là lợi thế chính của các công ty Việt Nam

I.2 Phân phối lẻ

Đối với mảng phân phối lẻ, vì theo cam kết gia nhập WTO của Việt Nam, các doanh nghiệp nước ngoài được quyền nhập khẩu trực tiếp nhưng không được quyền phân phối bán lẻ dược phẩm ra thị trường (cam kết vĩnh viễn) nên ở mảng phân phối này, các doanh nghiệp Việt Nam vẫn "một mình một sân"

Cục diện phân phối lẻ có thể được chia ra thành 3 nhóm: nhà sản xuất có thực hiện phân phối, chuỗi nhà thuốc và các nhà thuốc lẻ tư nhân

Chiết khấu chung của các nhà sản xuất dành cho các nhà phân phối thường dựa vào từng sản phẩm một Theo đó, mức này dao động và không vượt quá 20% doanh thu Các công ty sản xuất nước ngoài thì có chiết khấu cao hơn (chủ yếu dành cho thị trường OTC, còn đối với hệ thống điều trị, mức chiết khấu thật sự vẫn còn là "một con

số bí ẩn")

Tuy nhiên, để chủ động được khâu bán hàng và hạn chế được việc chia sẻ cho các nhà phân phối, các công ty sản xuất trong nước thường phát triển thêm khâu phân phối của mình Điển hình là Dược Hậu Giang Hiện tại, hệ thống phân phối của công ty này

có khoảng 40 điểm Ngoài ra, Dược Hậu Giang cũng đang thực hiện chiến lược mua lại hoặc liên kết với các công ty nhỏ khác của địa phương để mở rộng hệ thống bán hàng Imexpharm cũng đã nâng sự hiện diện của họ tại các hệ thống điều trị với 55% doanh thu mang về và đang chiếm 4% thị phần phân phối lẻ

Theo thống kê của Sở Y tế TP.HCM (tính đến ngày 9.9.2009), chuỗi nhà thuốc của doanh nghiệp đạt chuẩn của Bộ Y tế đang ở mức 55 chuỗi, trong đó, nhiều chuỗi đã khẳng định vị thế tên tuổi của mình như V-Phano (Công ty Cổ phần Dược phẩm Phano, Tân Bình), chuỗi nhà thuốc ECO (Công ty Cổ phần Dược phẩm ECO), chuỗi nhà thuốc Đông Dương (Công ty Cổ phần Nhà thuốc Đông Dương), chuỗi nhà thuốc Sapharco (Công ty Cổ phần Dược phẩm Sapharco), chuỗi nhà thuốc Mỹ Châu

Tuy nhiên, nhìn toàn cảnh ở Việt Nam, chưa có doanh nghiệp nào có thể phát triển chuỗi nhà thuốc lên đến 50 cửa hàng Trong khi đó, tại Philippines, để chiếm được 60% doanh thu của thị trường tại nước này, Tập đoàn Dược phẩm Mercury (sở hữu chuỗi nhà thuốc Mercury) hiện đã bành trướng chuỗi này lên đến con số 700 nhà thuốc Và tập đoàn này đã phải trải qua một thời gian khá dài trong suốt 64 năm để xây dựng và phát triển hệ thống, cũng như liên tục thay đổi chiến lược của mình theo từng thời điểm Theo đó, ngoài chuỗi nhà thuốc độc lập, Tập đoàn này còn lập ra những cửa hàng lớn khác mang tên Mercury Drug SuperStores bán các mặt hàng chuyên về dược cũng như các mặt hàng tiện lợi khác

Ngoài ra, một dạng phân phối khác cũng đã xuất hiện tại các nước nhưng còn mới lạ đối với Việt Nam, đó là phân phối thuốc trong các siêu thị (cụ thể, các siêu thị trên thế giới đều có một khu vực dành riêng cho các sản phẩm không kê toa) Bởi trên thực tế, Việt Nam chỉ mới phát triển chuỗi bán hàng trong vài năm trở lại đây (quy mô và độ phủ còn nhỏ, hầu hết tập trung ở Hà Nội và TP.HCM)

"Việc các nhà sản xuất làm cả sản xuất lẫn phân phối dẫn đến vấn đề cạnh tranh không công bằng do hệ thống này chắc chắn sẽ ưu tiên cho sản phẩm của mình hơn là sản phẩm của các công ty cùng ngành"

II Hệ thống phân phối thuốc ở châu Âu

II.1 Cơ cấu thị trường bán buôn và bán lẻ dược phẩm ở châu Âu:

II.1.1 Cơ cấu thị trường trong Bán buôn:

Phần lớn các quốc gia đều có hỗn hợp các nhà bán buôn quốc gia và bán buôn vùng cung cấp thuốc cho các nhà thuốc, nhà bán buôn quốc gia về nguyên tắc cung cấp đầy

đủ các loại thuốc ( Full Line Wholesalers) và nhà bán buôn vùng cung cấp toàn bộ hoặc một phần các loại thuốc ( "Short Line" dùng để chỉ một danh mục thuốc có giới hạn)

Mặc dù nhà hoạt động bán buôn vùng có thể nhiều hơn các nhà hoạt động bán buôn quốc gia, ngoại trừ Pháp, Ireland và Romania, các nhà bán buôn quốc gia chiếm lĩnh thị phần lớn nhất của thị trường, ngoại trừ Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha, nơi bán buôn

vùng có nhiều hơn 50 phần trăm thị trường Tần suất giao hàng tối thiểu của các nhà bán buôn dao động từ một lần đến ba lần mỗi ngày (Hình 3.2) và phần lớn các trường hợp này là dịch vụ công cộng bắt buộc (với ngoại lệ của Vương quốc Anh)

Một số ít các nước (Thụy Điển, Phần Lan) có hệ thống kênh phân phối cấp 1 nơi mà các nhà bán buôn có độc quyền phân phối thuốc cho một nhà sản xuất Điều này có ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa nhà sản xuất và nhà bán buôn Ở các nước có kênh phân phối cấp 1 thường có một số lượng rất thấp các công ty bán buôn Còn lại 25 nước thành viên EU áp dụng các kênh phân phối đa cấp, trong đó các loại thuốc của một nhà sản xuất được phân phối và cung cấp đồng thời thông qua nhiều nhà bán buôn khác nhau

Trong những thập kỷ qua, gần như tất cả các nước đã sáp nhập trong lĩnh vực bán buôn và làm giảm một số lượng các công ty hoạt động bán buôn (PPRI Country Reports)

Các mô hình trên và xu hướng trong cơ cấu thị trường phải được kiểm tra theo cách nhìn thay đổi gần đây trong phân phối bán buôn, bán lẻ dược phẩm Sự xuất hiện của các mô hình đại lý và giảm mô hình bán buôn trong phân phối bán buôn các loại thuốc hiện nay có nghĩa là các nhà sản xuất dược phẩm có thể cung cấp thuốc trực tiếp (Direct-To-Pharmacy or DTP) bằng cách thông qua một (hoặc nhiều) nhà bán buôn là nhà phân phối trung gian (Agency Model, AM) cho một phần hoặc tất cả danh mục sản phẩm của họ Tương tự, các nhà sản xuất có thể ký hợp đồng với một số lượng nhỏ các nhà bán buôn đối với một phần hoặc tất cả danh mục sản phẩm của họ Điều này không thể tránh khỏi tác động đến cấu trúc thị trường trong kinh doanh bán buôn và có thể hiểu rằng bán buôn trở nên phân đoạn hơn như một kết quả

II.1.2 Cơ cấu thị trường của các nhà thuốc bán lẻ

Tất cả các nước đều có một số lượng ổn định các nhà thuốc cộng đồng kể từ năm

2000, với các nhà thuốc cộng đồng là các nhà bán lẻ dược phẩm chính mặc dù ở Áo bác sĩ tự cấp phát thuốc vẫn chiếm một tỷ trọng lớn Hy lạp, Bulgaria và Cyprus có số lượng nhà thuốc trên bình quân đầu người cao nhất, trong khi Đan Mạch, Thụy Điển và Slovenia là thấp nhất Trong hơn một nửa các nước EU27, có những quy định về quyền sở hữu nhà thuốc (13 quốc gia) và / hoặc các tiêu chí đặt ra cho việc mở nhà thuốc (16 quốc gia) Ở Phần Lan,không có luật liên quan đến việc mở nhà thuốc, nhưng theo Medicines Act, phải có đủ số lượng các nhà thuốc trên toàn quốc để người dân bất cứ nơi nào đều có thể mua được thuốc mà không gặp khó khăn Hiện nay có một vài xu hướng bãi bỏ quy định về việc thành lập nhà thuốc mới Ví dụ, tiêu chuẩn về

mở nhà thuốc mới đã được xóa bỏ

Thông thường, tiêu chí địa lý và nhân khẩu học, hoặc cả hai được áp dụng cho việc mở nhà thuốc mới Ví dụ, ở Ausria , hai nhà thuốc phải cách nhau hơn 500 mét và số lượng khách hàng tiếp tục được cung cấp bởi nhà thuốc kế tiếp phải không dưới 5.500 cho một hiệu thuốc mới mở Tại Pháp, Hy Lạp, Ý và Tây Ban Nha chỉ có dược sĩ mới được chủ sở hữu nhà thuốc (mặc dù ở một số nước là đồng sở hữu) và có thể chỉ sở hữu được một nhà thuốc

Các thuốc Generic được bán theo các điều kiện khác nhau (trong 20 quốc gia, trong đó bắt buộc trong 7 quốc gia) và tại 8 quốc gia dược sĩ phải bán thuốc với giá thấp nhất Nhà bán buôn giảm giá cho tất cả các nhà thuốc được chính thức cho phép, trừ Cộng

hòa Séc, Phần Lan và Hy Lạp, mặc dù các nhà bán buôn tại Hy Lạp thường giảm giá cho các hiệu thuốc từ lợi nhuận của mình (thông tin dựa trên các cuộc phỏng vấn) Bên cạnh các nhà thuốc cộng đồng,các trạm xá khác được phép cấp phát thuốc theo toa cho bệnh nhân ngoại trú Điều này là để đảm bảo cung cấp thuốc cho khu vực nông thôn, vùng sâu vùng xa Điều này thường được thực hiện bởi các bác sĩ, ở Áo, Pháp, Hungary, Ireland, Anh vàHà Lan Tuy nhiên, ngoài Áo, số lượng của chúng đã suy giảm

và không đóng một vai trò quan trọng trong lĩnh vực bán lẻ Chỉ ở Áo số lượng các nhà thuốc ngang bằng với số lượng các bác sĩ cấp phát thuốc Hơn nữa, dược sĩ bệnh viện

có thể được cho phép, với các điều kiên riêng biệt, cho bệnh nhân và sản phẩm riêng biệt, cấp phát thuốc cho bệnh nhân ngoại trú Chi nhánh của nhà thuốc dưới sự giám sát của một nhà thuốc (ví dụ Áo, Đức) hoặc cửa hàng có thể là một phương án khác để giải quyết vấn đề này Ngoài ra, các trạm xá có sản phẩm nằm trong danh mục thuốc OTC có thể được cho phép và hoạt động tại một số quốc gia (ví dụ Cộng hòa Séc, Ba Lan, Bồ Đào Nha)

Một số nước cho phép các nhà thuốc thiết lập hệ thống thương mại điện tử (E trade) cho cả thuốc không kê đơn (OTC) và thuốc kê đơn (POMs) (Cộng hòa Séc, Đan Mạch,

Bồ Đào Nha, Thụy Điển) Tại Đan Mạch, POMs có thể được đặt hàng và trả tiền qua internet và được gửi đến địa chỉ của bệnh nhân hoặc các nhà thuốc Tại Bồ Đào Nha, thuốc có thể được giao cho người có đăng ký địa chỉ nhà, và các trang web của các nhà thuốc được theo dõi về giá cả, điều kiện giao hàng và thanh toán, địa bàn hoạt động, thời gian giao hàng, và thông tin liên lạc với nhà thuốc Trong năm 2008, 90 nhà thuốc đã đăng ký để sử dụng dịch vụ internet này ở Bồ Đào Nha (PPRI-Bồ Đào Nha, 2008)

II.1.3 Tích hợp trong phân phối

Tích hợp theo chiều ngang

Tích hợp theo chiều ngang được định nghĩa như là một sự liên kết của các chủ thể kinh doanh ngang hàng Ít có sự tích hợp theo chiều ngang giữa các nhà bán buôn mặc dù vậy nó vẫn diễn ra ở vài nơi của EU Càng ngày, các chuỗi nhà thuốc càng trở nên phổ biến hơn ở các nước thành viên

Tích hợp theo chiều dọc

Tích hợp theo chiều dọc là sự liên kết của các chủ thể có lợi ích kinh doanh hỗ trợ nhau Trong chuỗi giá trị dược phẩm, điều này có nghĩa là sự liên kết giữa các nhà bán buôn và bán lẻ, hoặc nhà sản xuất bán buôn và bán lẻ Tích hợp giữa bán buôn và nhà thuốc là một xu hướng chính, mặc dù nó được quy định bởi các điều lệ tại các quốc gia khác nhau Một điều kiện tiên quyết là nhà thuốc có được chủ sở hữu bởi người không phải dược sĩ hay không Ở 18 quốc gia, người không phải dược sĩ có thể sở hữu nhà thuốc, với những điều kiên cụ thể Một số bên liên quan cụ thể có thể bị cấm sở hữu nhà thuốc Tại Áo, tích hợp chỉ được phép nếu các dược sĩ điều hành giữ đa số các cổ phiếu (51%) và có quyền quản lý độc quyền Các nước khác nơi tích hợp theo chiều dọc được cho phép, có hoặc không có giới hạn là: Bỉ, Estonia, Ireland, Latvia, Litva, Malta, Hà Lan, Ba Lan, Bồ Đào Nha (có giới hạn) và Vương quốc Anh Ở Estonia, các nhà bán buôn và nhà thuốc không thể trực tiếp liên kết nhưng các công ty con của

chúng có thể liên kết với nhau Ở Lithuania, nhà bán buôn lớn nhất được sở hữu chuỗi nhà thuốc

II.1.4 Bản chất thay đổi của mô hình phân phối

Điểm nổi bật là sự phát triển của việc phân phối thuốc trực tiếp từ các nhà sản xuất đến nhà thuốc, sử dụng một số lượng hạn chế các nhà bán buôn là đại lý độc quyền để phân phối sản phẩm trực tiếp đến các nhà thuốc (Direct-To-pharmacy hoặc DTP), hoặc

sử dụng nhà bán buôn như các nhà cung cấp dịch vụ hậu cần cho các mục đích tương

tự Trong khi phần lớn các nhà thuốc nhận hàng từ các nhà bán buôn Tại một số quốc gia, tỷ lệ bán hàng dược phẩm có nguồn gốc trực tiếp từ các nhà sản xuất là hơn 10% (Đan Mạch, Hy Lạp, Ireland, Luxembourg, Hà Lan, Vương quốc Anh) và có thể hơn 20% (Cộng hòa Séc, Pháp, Italy)

Tại Áo thuốc có thể được phân phối trực tiếp đến các nhà thuốc, tuy nhiên, phần lớn các thuốc được phân phối thông qua nhà bán buôn, và ở Bulgaria đa số các nhà sản xuất đều có cơ sở bán buôn Tại Hungary, giấy phép sản xuất thường đi kèm với giấy phép bán buôn Tại Pháp, phân phối thuốc trực tiếp áp dụng đối với các sản phẩm có doanh thu cao, và tại Ý nhà sản xuất được phép phân phối trực tiếp đến các bệnh viện

và phòng khám ngoại trú Tại Anh, phân phối trực tiếp áp dụng cho các thuốc generic cho đến gần đây, nhưng, hiện nay, xu hướng này đang giảm dần Ở Anh, đã có thu nhập đáng kể từ hình thức DTP trong 3 năm qua GSK là đầu tiên, Pfizer thứ hai (hiện nay bao gồm Wyeth) Chỉ với Astra Zeneca và Eli Lilly đã chiếm hơn 30% của thị trường Ngoài ra còn có nhiều lựa chọn bởi các công ty là bán trực tiếp hoặc thông qua bán buôn, ví dụ như Roche và Bonviva thông qua Williams, Takeda và Prostap thông qua Clarity DTP

Chương trình Reduced Wholesaler Model (RWM) thường được sử dụng để cung cấp sản phẩm cho các nhà thuốc Trong RWM (hoặc Reduced Wholesaler Agreements, RWA), các nhà sản xuất dược phẩm sử dụng một số lượng rất nhỏ các nhà bán buôn theo cách thức truyền thống để phân phối sản phẩm Trong trường hợp này, nhà bán buôn mua cổ phiếu, do đó, họ có thể yêu cầu được chiết khấu Gần đây bằng chứng trên thực tế cho thấy một số nhà sản xuất đã chọn con đường này; ởAnh có Sanofi Aventis, Novartis, Janssen-Cilag, Roche, Novo Nordisk và Bayer Schering đã áp dụng các chương trình RWM

II.2 Sự đa dạng trong hệ thống phân phối của một số quốc gia EU

II.2.1 UK

Các nhà bán buôn chính ở Anh là Celesio, Alliance Healthcare, Phoenix

và Mawdsley-Brooks