Luận văn thạc sĩ thành phần và cấu trúc quần xã ve giáp (acari oribatida) theo độ cao ở vườn quốc gia ba vì, thành phố hà nội

Mục đích nghiên cứu của đề tàiMục đích của đề tài luận văn thạc sĩ là nghiên cứu đa dạng thành phần loài và cấu trúc quần xã Oribatida, liên quan đến một số yếu tố tự nhiên và nhân tác c

NGUYỄN TRƯỜNG GIANG

THANH PHẢN VA CÀU TRÚC QUẢN

XÃ VE GIÁP (ACARI: ORIBATIDA) THEO Đ ộ CAO Ở VƯỜN QUỐC GIA

BA VÌ, THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LU Ậ N V Ă N TH ẠC s ĩ SIN H H Ọ C• • •

Hà Nội, 2015

NGUYÊN TRƯỜNG GIANG

Trong quá trình hoàn thành luận văn Thạc sĩ này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ to lớn và quý báu của các cơ quan tập thể và cá nhân Nhân dịp này,

tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc TS Đào Duy Trinh, người thầy ngay

từ đàu đã định hướng và tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu

Xin trân trọng cảm ơn ban chủ nhiệm Khoa Sinh - KTNN, trường Đại học

Sư phạm Hà nội 2, phòng Sau Đại Học Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội 2 Xin cảm ơn tới em :

Bùi Thị Hương lớp k38, khoa Sinh - KTNN Đinh Thị Thu Nga lớp k38, khoa Sinh - KTNN

Cảm ơn các thầy, cô giáo đã tận tình giảng dạy, tạo điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn thạc sĩ này

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 12 năm 2015

Học viên

Nguyễn Trường Giang

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Những số liệu kết quả trong luận văn là trung thực không trùng lặp với các đề tài khác Công trình chưa được công bố trên bất cứ một tài liệu nào Tôi cũng xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc

Neu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm!

Hà Nội, tháng 12 năm 2015

Hoc viên

Nguyễn Trường Giang

MỞ ĐÀU

C H Ư Ơ N G 2 T H Ờ I G IA N , Đ ỊA Đ IỂ M , P H Ư Ơ N G P H Á P N G H IÊ N c ứ u

ĐIỀU KIỆN T ự NHIÊN - KINH TẾ XÃ HỘI VQG BA v ì , HÀ NỘI 14

2.2.3 Xác định cẩu trúc quần xã Orìbatỉda 19

3.1 Đa dạng thành phần loài Ve giáp (Acari: Oribatida) ở các độ cao

3.1.1 Thành phần loài Oribatỉda ở các độ cao 600m, 900m, 1216m

3.1.2 Đặc điểm phân bố của quần xã Oribatida ở 3 sinh cảnh ở độ cao

3.2 Sự tương đồng thành phần loài của quần xã Oribatida ở các độ

3.3 Cấu trúc quần xã Orỉbatỉda theo tầng phân bố ở các độ cao

3.3.4 Các loài Orỉbatỉda ưu thế ở các tầng phân bố theo độ cao 44

3.4 Cấu trúc quần xã Orỉbatida theo độ cao thuộc VQG Ba V ì, Hà

3.5 Cấu trúc quần xã Orỉbatida theo tầng sâu thẳng đứng trong hệ

sinh thái đất ở độ cao 600m, 900m, 1216m thuộc VQG Ba Vì, Hà Nội 56

3.6 Bước đầu đánh giá vai trò chỉ thị sinh học của quần xã

3.6.1 Cơ sở khoa học của việc sử dụng quần xã Orỉbatida làm chỉ thị

3.6.2 Vai trò chỉ thị sinh học của quần xã Oribatida trong môi trường

KIẾN NGHỊ 66

STT NỘI DUNG TRANG

3 Bảng 3.1 Danh sách thành phần loài và sự phân bố Oñbatida theo

các độ cao ở các tầng khác nhau tại VQG Ba Vì, Hà Nội 30

4 Bảng 3.2 Sự tương đồng thành phần loài của quần xã Oribatida

5 Bảng 3.3 Chỉ số định lượng cấu trúc quần xã Oñbatida theo tầng

6 Bảng 3.4 Các loài Oribatida ưu thế theo độ cao và tầng phân bố ở

11 Bảng 3 9 Chỉ số định lượng cấu trúc quần xã Oribatida theo độ

12 Bảng 3.10 Tỷ lệ các loài ưu thế theo độ sâu của đất ở độ cao

STT NỘI DUNG TRANG

2 Hình 2.2 Sơ đồ cấu trúc cơ thể và cấu tạo các cơ quan của Oribatida

15 Hình 3.13 Chỉ số đa dạng Oribatida ở các độ cao thuộc VQG

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Vườn quốc gia Ba Vì được thành lập năm 1991, theo quyết định số 407-CT của chủ tịch hội đồng bộ trưởng Việt Nam VQG nằm trên địa bàn của 5 huyện : Ba Vì, Thạch Thất, Quốc Oai thuộc thành phố Hà Nội và các huyện Lương Sơn, Kỳ Sơn của tỉnh Hòa Bình, cách Hà Nội 60km theo Quốc

lộ 21A VQG Ba vì có chức năng trồng, bảo tồn và phục hồi tài nguyên thiên nhiên Đây là một trong những khu có giá trị cao về đa dạng sinh học, lưu giữ

và bảo tồn nhiều loài động, thực vật quý hiếm đang bị đe dọa ở mức quốc gia

và toàn cầu Đã có những nghiên cứu về động vật ở đây như: chim, thú, bò sát, .nhưng về thành phần và cấu trúc Oribatida vẫn còn rất ít

Với tầm quan trọng của Oribatida trong hệ sinh thái tự nhiên cùng với ý nghĩa thực tiễn đối với con người nên là đối tượng được quan tâm nghiên cứu

từ rất sớm trên thế giới Nhưng ở Việt Nam nghiên cứu về Ve giáp mới chỉ ở giai đoạn đầu, dẫn liệu còn ít Các nghiên cứu chủ yếu tập trung tìm hiểu thành phần loài và chỉ tiến hành rải rác ở một số vùng của đất nước Oribatida rất nhạy cảm với các biến đổi của môi trường sống vĩ thế chúng được sử dụng như những đối tượng nghiên cứu chuẩn cho điều tra giám sát biến đổi tài nguyên môi trường, nghiên cứu sinh thái tập tính, phục vụ nghiên cứu khoa học (Vũ Quang mạnh, 2007)[6]

Cho đến nay tài nguyên động vật đất nói chung và khu hệ Oribatida ở VQG Ba Vì mới được nghiên cứu bước đàu, do một số tác giả như Phan Thị Huyền, Vũ Quang Mạnh và ctv.(2004)[3], Vũ Quang Mạnh (2007, 2013)[6]

Vì những lí do trên chúng tôi đã chọn đề tài nghiên cứu “Thành phần

và cẩu trúc quần xã Ve giáp (Acariỉ Oribatida) theo độ cao ở VQG Ba Vì, Thành phố Hà Nội”.

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài

Mục đích của đề tài luận văn thạc sĩ là nghiên cứu đa dạng thành phần loài và cấu trúc quần xã Oribatida, liên quan đến một số yếu tố tự nhiên và nhân tác chính, độ cao khí hậu, và chiều sâu thẳng đứng trong hệ sinh thái đất ở VQG Ba Vì, Thành Phố Hà Nội Từ đó làm cơ sở khoa học cho việc đánh giá vai trò chỉ thị của Oribatida trong việc quản lý, khai thác sử dụng bền vững hệ sinh thái đất Việt Nam

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Lập danh sách đầy đủ của loài ve giáp và đặc điểm phân loại của chúng ở VQG Ba Vì

3.2 Nghiên cứu phân tích cấu trúc quần xã Oribatida về đặc điểm phân

bố, mật độ quàn thể, độ ưu thế, đa dạng loài (H ), độ đồng đều ( J ) ở các tầng phân bố của các độ cao 600m, 900m,1216m và ở các độ cao 600m, 900m, 1216m thuộc VQG Ba Vì, thành phố Hà Nội

3.3 Phân tích số liệu làm cơ sở khoa học cho việc đánh giá và sử dụng cấu trúc của quần xã Oribatida như yếu tố chỉ thị sinh học, trong quản lý bền vững môi trường đất ở hệ sinh thái đất

4.ĐỐỈ tượng và phạm vi nghiền cứu

4.1 Đối tượng nghiền cứu

Các loài thuộc bộ Ve giáp (Acari: Oribatida), phân lớp Ve bét (Acari), lớp Hình nhện (Arachnida), phân ngành Chân khớp có kìm (Chelicerata), ngành Chân khớp (Arthropoda), của Giới Động vật (Animalia)

5 Ý nghĩa khoa học của đề tài

Ỷ nghĩa khoa học

Luận văn bổ sung dẫn liệu về đa dạng sinh học của quần xã Qribatida

ở VQG Ba Vì Cấu trúc quần xã Oribatida ở các độ cao khác nhau của VQG

Ba Vì bước đàu được nghiên cứu về đặc điểm, đa dạng thành phần loài theo một số đặc điểm tự nhiên và nhân tác chính

Luận văn cung cấp dẫn liệu về đặc điểm phân bố và đặc trưng định lượng của quàn xã Oribatida ở VQG Ba Vì về cấu trúc quần xã Oribatida, đặc điểm phân bố, mật độ quần thể và tương đồng thành phần loài ở VQG Ba Vì được nghiên cứu và phân tích đồng bộ, (1)3 độ cao ( 600m, 900m, 1216m trên mặt biển), (2) và chiều sâu thẳng đứng trong đất (0-10 và 10-20cm)

Phân tích số liệu làm cơ sở khoa học cho việc đánh giá và sử dụng cấu trúc của quần xã Oribatida như yếu tố chỉ thị sinh học, trong quản lý bền vững

hệ sinh thái đất

Ỷ nghĩa thực tiễn

Luận văn bổ sung tư liệu về thành phần loài Oribatida, góp phần đánh giá tài nguyên đa dạng động vật đất của Việt Nam, khảo sát cấu trúc quần xã Oribatida như yếu tố chỉ thị sinh học, góp phần dự đoán ảnh hưởng của các yếu tố tự nhiên và nhân tác tác động đến hệ sinh thái đất nói chung và quần xã Oribatida nói riêng

Đặc biệt ở các độ cao 600m, 900m, 1216m có điều kiện tự nhiên và mức độ tác động của con người là khác nhau vì vậy cần có sự nghiên cứu cụ thể để đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố tự nhiên và con người lên sinh cảnh

Số liệu thu được của đề tài luận văn góp phần cung cấp tư liệu, phục vụ giảng dạy và nghiên cứu chuyên ngành động vật học, đặc biệt theo hướng

chuyên sâu về khu hệ và sinh thái động vật đất nói chung và Oribatida ở hệ sinh thái đất nói riêng.

6 Giả thuyết khoa học

Bổ sung dẫn liệu về đa dạng sinh học của quần xã Oribatida ở VQG Ba

Vì Đặc biệt về thành phàn loài và cấu trúc quàn xã Oribatida ở các độ cao 600m, 900m, 1216m của VQG Ba Vì, thành phố Hà Nội lần đầu tiên được khảo sát, trong đó xác định được số loài, tổng số giống, tổng số họ và có bao nhiêu taxon phân loại chưa được xác định giống

về cấu trúc phân loại học của quần xã Oribatida xác định được số loài ừong 1 họ, số loài trong 1 giống

Kết quả nghiên cứu bổ sung được số lượng họ, giống, loài cho khu hệ

Ve Giáp Việt Nam

Cung cấp dẫn liệu về cấu trúc định lượng của quần xã Oribatida (số loài, chỉ số đa dạng H \ chỉ số động đều J ’) và sự thay đổi giá trị các chỉ số theo tầng phân bố ỏ 3 độ cao : 600m, 900m và 1216m thuộc VQG Ba Vì, thành phố Hà Nội

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Cơ sở khoa học của đề tài

Bộ ve giáp (Acari: Oribatida) bao gồm những nhóm ve bét đa dạng và phong phú nhất Ngoài tự nhiên chúng sống chủ yếu trong môi trường đất và các môi trường sống liên quan với hệ sinh thái đất, như thảm lá rừng và xác vụn thực vật, trên thân cây hay dưới vỏ cây gỗ, lớp thảm rêu bán trên thân cây, đất treo trên cành cây, trong tán cây xanh (Vũ Quang Manh, 2007) [6]

Hệ thống phân loại Oribatida, cùng các quan hệ tiến hóa của chúng với các nhóm ve bét khác được xây dựng và sắp xếp theo hệ thống của các tác giả Grandjean, 1954[35]; Balogh J and Balogh p (1992) [21]; Balogh J and Mahunka s (1967) [22]; Vũ Quang Manh, 2007) [6] là những chuyên gia nghiên cứ hệ thống học Oribatida hiện được chấp nhận rộng rãi trên thế giới

Việc nghiên cứu phân tích sự thay đổi các đặc trưng định lượng của Oribatida (số lượng loài, mật độ, chỉ số đa dạng H ’, chỉ số đồng đều J’) theo dạng sinh cảnh, theo độ cao và theo độ sâu lần đầu tiên được áp dụng ở VQG

Ba Vì làm cơ sở khoa học chỉ ra những tác động tích cực cũng như tiêu cực của các nhân tố môi trường đến hệ sinh vật đất

1.2 Lược sử nghiên cứu

1.2.1 Tình hình nghiên cứu Oribatida trên thế giới

Nghiên cứu về nhóm Oribatida trên thế giới đã được bắt đàu từ rất sớm, nhưng chỉ phát triển mạnh trong những năm gàn đây

Khu hệ Oribatida thế giới hiện đã được mô tả khoảng 10.000 loài và số

loài Oribatida thực tế có thể vào khoảng từ 50.000 loài (Trave’ et al., 1996) đến 100.000 loài (Schatz, 2002) [33] Theo Balogh J et al., (1992) [21], số

lượng giống Oribatida trên thế giới đã tăng lên từ 700 giống đến hơn 1000

giống chỉ trong 20 năm gần đây (Balogh J et a i, 1992) [21] Hiện nay ở Châu

Âu, loài mới vẫn được mô tả đều đặn hàng năm và ở Bắc Mỹ, khoảng 75% số

loài của khu hệ Oribatida còn chưa được mô tả (Bechan-Pelletier et al., 1993).

Khu hệ Oribatida của Canada là một trong những khu hệ được nghiên cửu khá kỹ từ rất sớm Mặc dù các dẫn liệu về sinh thái, phân bố của chúng có nhiều, nhưng về khu hệ, số loài được biết chỉ chiếm 1/4 số loài có trong thực tế

Đến năm 1999, Ve giáp (Acari) được coi là cư dân truyền thống của đất

và thảm mục nhưng chúng chưa được chú ý đến nhiều ở sinh cảnh này Tuy vậy, độ phong phú của khu hệ Ve bét sống tự do, cư trú trên tán cây rừng nhiệt đới, ôn đới, được xem như “những sinh vật sống trôi nổi ừên cây” (Behan-Pelltier, 1999) đã được một số tác giả đề cập tới Chúng được thu thập

từ vỏ cây, rêu, địa y[23]

Năm 2004, Karasawa đã nghiên cứu cấu trúc quần xã Oribatida ở đất ừeo và các nhân tố hữu sinh, vô sinh ảnh hưởng đến sự đa dạng của chúng Theo tác giả, Oribatida là một trong những nhóm Chân khớp chiếm ưu thế về

số lượng trong đất treo Từ sinh cảnh này thu được không ít hơn 50 loài Độ

đa dạng loài Oribatida ở đất treo có thể thấp hơn so với khu hệ Oribatida ờ đất rừng (Karasawa, 2004) [28]

Nghiên cứu về Oribatida ở Nga phát triển mạnh từ những năm 50 của thế kỷ 20 Cho đến nay đã ghi nhận được 300 loài Oribatida ở tất cả các hệ sinh thái Riêng khu hệ Oribatida sống trên cây cũng được quan tâm cách đây mấy chục năm Các mẫu Oribatida được thu thập từ rêu, địa y sống phụ sinh,

từ vỏ cành, thân cây và trong tán cây với các công trình của Dalenius (1960); Kielozewski; Kashyna (1965); Niedbale (1969); Woltemade (1982), Coloff (1983) (Ermilov and Lochyrska, 2008) [32]

Cùng với kết quả nghiên cứu nguồn gốc phát sinh chủng loại, khu hệ,

hệ thống học Oribatida, các nghiên cứu về sinh học Oribatida cũng thu được

nhiều kết quả có giá trị, ừong đó việc nghiên cứu sự phát triển, sinh trưởng trong mối quan hệ với các yếu tố tác động lên chúng là một hướng quan trọng được nhiều tác giả chú ý đến Bản chất và thời gian phát triển, sinh trưởng của nhóm động vật này còn chưa được điều tra một cách cẩn thận, đầy đủ Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu hiểu rằng các nhân tố môi trường (nhiệt độ, độ

pH, hàm lượng mùn, số lượng và chất lượng thức ăn, sự xáo trộn nơi cư trú )

và mật độ của các nhóm chân khớp khác có thể ảnh hưởng đến thời gian sinh trưởng của hầu hết các Oribatiba (Ermilov and I.ochynska, 2008) [25] Tuy nhiên, ảnh hưởng lớn nhất đến thời gian phát sinh là phương thức phát sinh của bộ hay cùa họ Oribatida Siepel (1994) đã lưu ý rằng tất cả các sự thay đổi trong thời gian phát triển gây ra bởi môi trường đều nhỏ hơn sự thay đổi ngay ừong nội tại của các họ hay của bộ Oribatida là nhóm tham gia tích cực trong quá trình phân hủy các chất hữu cơ, trong chu trình nitơ và quá trình tạo đất Các nghiên cứu cho thấy trong tất cả các giai đoạn hay chu kỳ sinh trường, phát triển của chúng đều sử dụng với phổ thức ăn rộng, bao gồm thực vật sống và chết, nấm, rêu, địa y và thịt thối rữa Nhiều loài là vật chủ trung gian của sán lá dây, một vài loài là động vật ăn thịt, không có loài nào sống kí sinh (Krants, 1978) [29] Oribatida là động vật ăn hạt, chân kìm và các cấu tạo khác nhau của phần phụ miệng được sử dụng cùng với nhau để cắt hay xé hạt thành các tiểu phần có kích thước phù hợp để ăn

Có rất nhiều công trình nghiên cứu về vai trò chỉ thị sinh học của Oribatida theo các hướng: chỉ thị cho chất lượng đất ở mức độ loài hay quần

xã, chỉ thị cho thuốc trừ sâu, phân bón sử dụng trong sản xuất nông nghiệp chỉ thị cho môi trường đô thị

Những lợi thế của Oribatida khi sử dụng chúng như những sinh vật chỉ thị ừong việc đánh giá chất lượng hệ sinh thái trên cạn là ở chỗ: chúng có độ

đa dạng cao, thu lượm với số lượng lớn một cách dễ dàng, ở tất cả các mùa

trong năm, trong nhiều sinh cảnh; việc định loại cá thể trường thành tương đối dễ; hàu hết chúng sống trong tầng hữu cơ cùa lớp đất màu mỡ và chúng là nhóm dinh dưỡng không đồng nhất Chúng bao gồm các taxon được đặc trưng bới sự sinh sản nhanh, thời gian sinh sống cùa các con non và con trưởng thành dài, khả năng tăng quàn thể chậm (Behan - Pelletire, 1999) [23].

Một số nghiên cứu sơ bộ về chi thị sinh học trong môi trường đô thị cũng cho thấy Oribatida là nhóm động vật nhạy cảm với sự thay đổi chất lượng không khí (Weighmann, 1991) [32]

Có thể thấy lịch sử nghiên cứu của Oribatida đã có từ rất lâu trên thế giới, được nghiên cứu một cách hệ thống về cả khu hệ, sinh học, sinh thái và vai trò chi thị Nhưng ở Việt Nam thì hướng nghiên cứu về nhóm này mới chỉ bắt đầu ở thời gian gần đây

1.2.1.1 Nghiên cứu về thành phần loài Oribatỉda

Trong các công trình nghiên cứu về Acari trước đây, các công trình của Berlese đóng một vai trò quan trọng và có một vị trí đặc biệt, ông là một trong

số những người quan tâm đến Ve giáp ở Châu Ẩu sớm nhất Chi từ năm 1881 đến năm 1923, ông đã đứng tên một mình, hoặc là đồng tác giả của 73 công trình nghiên cứu về Acari, Microarthropoda Trong đó ông đã mô tả khoảng 120 loài Oribatida Tuy nhiên, tất cả những loài Berlese mô tà đã được Hammen (2009) tu chỉnh, xắp xếp lại dựa ừên hệ thống phân loại của Grandjean (1954) [35] và công bố trong công trình “Berlese’s primitive Oribatida mites”

Khu hệ Oribatida ờ Trung Mỹ dược điều tra, nghiên cứu từ rất sớm Năm

1791, Otto Stoll đã miêu tả những loài Oribatida đầu tiên của khu vực Đến năm

1930 (sau 139 năm gián đoạn), nhiều Oribatida mới được thu thập, mô tả trong các công trình của Grandjean (1930- 1934, 1954, 1960, 1962), Willmaim(1930) Woolley (1961, 1966) và từ năm 1972 trở lại đây, hàng loạt các công trình nghiên cứu về Oribatida cùa các tác giả khác nhau được thực hiện

1.2.1.2 Nghiên cứu về cẩu trúc quần xã Oribatida

Phản ứng của các quần xã động vật đất đối với sự quản lý đât như sự thay đổi độ giàu hoặc, độ phong phú, chỉ số đa dạng loài đã được lượng hoá và được kiểm ừa phạm vi rộng như sinh cành, thậm chí ừong một số trường hợp, ở phạm vi vùng đã được nghiên cứu Khi phân tích dẫn liệu thu được từ những mẫu định lượng (ở phạm vi 1 mẫu 250cm3 hay từ lđiểm thu mẫu) là đặc biệt quan trọng cho sự hiểu biết về ảnh hưởng của việc sử dụng đất đến cấu trúc quần

xã và sự tồn tại của những sinh vật sống trong đất (Minor el al, 2004) [30].

Sự tăng liên tục của những loài ưu thế sống ở bề mặt và những loài không chuyên hoá cho thấy sự thay đổi đáng kể trong tự nhiên của những ảnh hưởng có giới hạn này ừong quá trình diễn thế Kết quả phân tích bằng phương pháp hồi quy thông thường cho thấy mức độ tác động gia tăng của các nhân tố bên ngoài đến quần xã Oribatida trong thời gian diễn thế của đồng

cỏ và sự thay đỗi hướng tác động chủ yếu đến độ phong phú của Oribatida từ các điều kiện của đất sang các diều kiện của thảm phủ thực vật và sau đó là tác động tồ hợp của các điều kiện đất và lớp thảm phủ thực vât

Minor et a l, (2004) đã điều tra ảnh hưởng của một vài loại vật liệu bổ

sung vào đất nhằm làm tăng sinh khối cho các vụ ừồng liễu luân phiên trong thời gian ngắn đến độ phong phú, độ đa dạng và cấu trúc quần xã của Ve bét sống tự do ừong đất (gồm 2 nhóm Oribatida và Mesostigmata) ờ vùng trung tâm New York Các vật liệu bổ sung bao gồm: Cặn bùn đã được làm ổn định bằng chất vôi, phân gà ủ hoai, phân đạm, lớp đất phủ dẻo màu đen đề phù lên trên bộ rễ Kết quả cho thấy: Nhóm ve ăn thịt (Mesostigmata) phản ứng với các chất bổ sung khác với nhóm ăn mùn bã và nấm (Oribatida) [30]

1.2.2 Tình hình nghiên cứu Oribatída ở Việt Nam

1.2.2.1 Nghiên cứu về thành phần loài Orỉbatida

Trước năm 1975, các công trình nghiên cứu về Oribatida ở Việt Nam còn chưa chuyên sâu và đồng bộ Năm 1967, lần đầu tiên hai tác giả người

Hungari là Balogh J và Mahunka s nghiên cứu và giới thiệu khu hệ danh pháp đặc điểm phân bố của 33 loài Oribatida trong công trình “New oribatida from Viet Nam” Trong đó mô tả 29 loài và 4 giống mới Tiếp theo là nghiên

cứu của hai tác giả Tiệp Khắc là A Rajski và R Szudrowwicz (Balogh J et al., 1967) [22].

Sau năm 1975, Oribatida ở Việt Nam mới được các tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu chuyên sâu Như Golosova L., 1983, 1984; Mahunka (1987, 1988, 1989); Behan-Pelletier, 1999; Pavlitchenco p., 1991 Nghiên cứu

của tác giả Stary, 1993, nghiên cứu của hai tác giả người Nhật là Ohkubo et al., 1995 và Krivolutsky, 1979 [23].

Năm 2012, tác giả Đào Duy Trinh và cs đã chỉ ra sự biến động thành phần loài Oribatida ở các sinh cảnh khác nhau khi thay đồi các điều kiện môi trường Trên cơ sở đó phân tích các mối quan hệ hữu cơ giữa sinh vật với môi trường và tìm kiếm được những nét đặc trưng ở mức độ quần xã hay mức độ

cá thề Oribatida làm sinh vật chỉ thị trong những nghiên cứu tiếp theo.(Đào Duy Trinh và CS.2012) [16]

VQG Tam Đảo đai cao trên 700m ghi nhận được 15 loài và 16 loài thuộc bộ Oribatida ưu thế chung cho cả 4 tầng phân bố và 12 loài ưu thế trong các tầng sâu của hệ sinh thái đất, trong đó có 5 loài ưu thế chung cho tầng đất (Đào Duy Trinh, Tạ Mạnh Cường, 2014) [17]

Cấu trúc quàn xã Ve giáp (Acari: Oribatida) đã được nghiên cứu ở hệ sinh thái đất rừng thứ sinh nhân tác độ cao 300m thuộc VQG Cúc Phương, tỉnh Ninh Bình Các mẫu vật được thu thập ừong 2 đợt từ tháng 5 đến tháng 11 năm 2013 với tổng số 48 mẫu định lượng (rêu, tầng lá, tàng đất 0-1 Ocm, tầng đất 10-20cm) Có 68 loài Oribatida thuộc 47 giống, 29 họ được ghi nhận (Lê Thị Lan Phương, Đào Duy Trinh, Nguyễn Thị Thu Anh, 2014) [14]

Gần đây nhất, tại Khu du lịch Khoang Xanh - Suối Tiên, đã ghi nhận

được 76 loài Oribatida thuộc 51 giống của 28 họ ở cả hai lần thu mẫu đối với

cả 4 tàng phân bố theo chiều thẳng đứng Trong số 68 loài xác định được tên

và có 8 loài ở dạng sp (Đào Duy Trinh, Nguyễn Thị Hải Yến, 2015 ) [18]

Nhìn chung những nghiên cứu về ve giáp ở Việt Nam cho thấy: việc nghiên cứu đã đề cập một cách toàn diện và có hệ thống Tuy nhiên các kêt quà đạt được mới chỉ là những bước đi định hướng ban đầu Để tìm hiểu thấu đáo vai trò của Ve giáp sống trong môi trường đất và để đưa chúng ứng dụng vào lình vực khoa học và thực tiễn thì việc nghiên cứu nhóm này cần được đẩy mạnh trong những năm tiếp theo

1.2.2.2 Nghiên cứu về cẩu trúc quần xã Oribatida

Năm 2002, Vũ Quang Mạnh và cs đã đưa ra dẫn liệu về vai trò và cấu trúc quần xã Oribatida ở vùng rừng Tam Đảo (Vĩnh Phúc) Có nhận xét cấu trúc quần xã Oribatida ở hệ sinh thái đất có liên quan rõ rệt với sự suy giảm của cây gỗ rừng Nó có thể được xem xét và đánh giá như một đặc điểm sinh học, chỉ thị quá trình diễn thế của rừng Tam Đảo nói riêng và của Việt Nam nói chung[8]

Năm 2004, nhận định Ve giáp trong cấu trúc quần xã Acari trong hệ sinh thái rừng VQG Ba Vì, Việt Nam cũng đã xác định được mổi liên hệ giữa đai cao khí hậu ảnh hường tới cấu trúc quần xã Oribatida Mật độ quần thể ve bét ờ các sinh cảnh như RTN và RNT tương ứng gặp 3090 và 2200 cá thể/ m2 mặt đất là nhỏ hơn so với sinh cảnh nhân tác, như đất TCCB và ĐCT, tương ứng gặp 8247 và 7580 cá thể/ m2 (Phan Thị Huyền và cs., 2004) [3]

Năm 2005, trong báo cáo khoa học tại Hội nghị Côn trùng học toàn Quốc lần thứ V, Vũ Quang Mạnh, Nguyễn Xuân Lâm đã công bố khu hệ Oribatida Việt Nam; xác định được 158 loài, thuộc 46 họ, mang tính chất Ản Độ- Mã Lai và thuộc vùng địa động vật Đông Phương (Vũ Quang Mạnh, Nguyễn Xuân Lâm, 2005) [7]

Năm 2006, Vũ Quang Mạnh, Đào Duy Trinh công bố 102 loài Oribatida được phát hiện ở VQG Xuân Sơn - Phú Thọ Công bố Oribatida họ Oppidae Grandjean, 1954; phân họ Oppinidae Grandjean 1951 và Mulltioppiinae Balogh, 1938 ở Việt Nam (Vũ Quang Mạnh, Đào Duy Trinh,2006) [9],

Năm 2007, Vũ Quang Mạnh, Lưu Thanh Ngọc, Đào Duy Trinh đã công

bố 3 loài thuộc giống Perxylobatas Hammer 1972, hiện có ở Việt Nam (Vũ

Quang Mạnh và cộng sự, 2007) [10]

Trong báo cáo tại hội nghị Techmart tại Tây Nguyên vào tháng 4/2008, các tác giả: Vũ Quang Mạnh, Đào Duy Trinh và Nguyễn Hải Tiến đã trình bày về vai trò của Động vật đất trong đó có Oribatida là yếu tố chỉ thị cho sự phát triển bền vững của hệ sinh thái đất [11]

Năm 2012, tác giả Đào Duy Trinh và cs đã chi ra được sự biến động thành phần loài ve giáp (Acari: Oribatida) dưới tác động của các nhân tố ô nhiễm đất bởi các chất bảo vệ thực vật, thuốc trừ sâu, phân bón hữu cơ, chất phóng xạ và kim loại nặng (Đào Duy Trinh và CS.2012) [16]

Năm 2014, nghiên cứu tại VQG Tam Đảo đai cao trên 700m đã ghi nhận các chỉ số định lượng của Oribatida (Số loài, MĐTB, H ’, J’) có sự khác biệt giữa 2 đai cao: Đai cao 700-900m (S= 17; Sl= 73; MĐTTB= 4520; H’= 3, 2277; J’= 0, 904); Đai cao 900 - 1252m (S= 19; S l= 90; MĐTTB= 5480; H ’=

2, 348; J’= 0, 8162) (Đào Duy Trinh, Tạ Mạnh Cường, 2014) [17]

Cấu trúc quần xã Ve giáp (Acari: Oribatida) đã được nghiên cứu ở hệ sinh thái đất rừng thứ sinh nhân tác độ cao 300m thuộc VQG Cúc Phương, tỉnh Ninh Bình ghi nhận: Mật độ trung bình đạt cao nhất ở tầng (0-10cm) (16960

cá thể/ m2) và thấp nhất ở tầng rêu (576 cá thể/ kg); Có sự đột biến về số lượng cá thể ở tầng đất (0-10cm) Độ đa dạng H ’ đạt cao nhất ở tầng rêu H’ =

3, 05 và thấp nhất ở tàng (0-1 Ocm) với giá trị H ’ = 1, 71 Độ đồng đều J’ đạt

giá tñ cao nhất ở tầng rêu J ’ = 0, 89 và thấp nhất ở tầng (0-1 Ocm) (J’ = 0, 52) (Lê Thị Lan Phương, Đào Duy Trinh, Nguyễn Thị Thu Anh, 2014) [17].

Năm 2015, trong nghiên cứu tại Khu du lịch Khoang Xanh - Suối Tiên,

đã ghi nhận mật độ trung bình thay đổi theo từng tầng phân bố, lớn nhất là tầng AI (1120 cá thể/m2), tàng A2 (600 cá thể/m2), tàng AO (103 cá thể/m2)

và thấp nhất ở tầng A (41 cá thể/kg) Ở Suối Tiên, mật độ trung bình có chiều hướng giảm dần t ừ A 2 < A l < A 0 < A tương ứng: 3600 cá thể/m2 < 2800 cá thể/m2 < 423 cá thể/m2 < 81 cá thể/kg (Đào Duy Trinh, Nguyễn Thị Hải Yến, 2015)[18]

CHƯƠNG 2 THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu,

ĐIỀU KIỆN T ự NHIÊN - KINH TẾ XÃ HỘI VQG BA v ì , HÀ NỘI

2.1 Thòi gian và địa điểm nghiên cứu

2.1.1 Thời gian nghiên cứu và số lượng mẫu

Tiến hành khảo sát và điều tra cấu trúc quàn xã ve giáp vào ngày26/10/2014 tại 3 độ cao 600m, 900m và 1216m tại VQG Ba Vì với số lượng

Đât

? rr-1 ATông

2.1.2 Địa điểm nghiên cứu

Nghiên cứu của chúng tôi được tiến hành theo 3 độ cao: 600m, 900m

và 1216m ở VQG Ba Vì, thành phố Hà Nội

2.2 Vật liệu và phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Vật liệu nghiên cứu

Dụng cụ thu mẫu ngoài thực địa: Hộp cắt kim loại hình khối hộp chữ nhật cỡ (5x5x10) cm Túi nilong dựng mẫu, bút dạ không xóa, sổ ghi chép, Máy xác định tọa độ địa lý GPS là thiết bị thu và sử lý tín hiệu từ các vệ tinh

địa tĩnh để xác định tọa độ địa lý của bất kì địa điểm nào trên trái đất (Trần Đình Nghĩa, 2005, Vũ Quang Mạnh, 2007) [14], [6],

Dụng cụ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm:

Hệ thống lọc mẫu đất (rây lọc, phễu lọc, .) Dụng cụ tách mẫu, phân tích mẫu và làm tiêu bản: đĩa petri, lam kính, lamen, ống hút, bút tách mẫu, giấy thấm, bông, Kính lúp Olympus SZ40; Kính hiển vi: Labomed Seme Plan Achro Lp: 40x/0, 65 5121040

Hoá chất sử dụng : Glixerol, Formaldehyt, cồn 90°

2.2.2 Thu mẫu ở thực địa và phân tích xử lý mẫu ở phòng thỉ nghiệm

* Thu mẫu rêu, thảm lá, đất.

Ở VQG Ba Vì - Hà Nội, chủng tôi tiến hành thu mẫu tàng đất, tằng rêu và tầng thảm lá, định lượng theo các độ cao Mẩu đất được lấy ở độ sâu 0-1 Ocm và 10-20cm với kích thước của mỗi mẫu thu là 5x5xl0cm Đối với thảm lá rừng phủ trên mặt đất, chúng tôi tiến hành gom tất cả lá mục, cành cây, xác hữu cơ phủ trên mặt đất có diện tích (20cm X 20cm), đem cân và ghi lại trọng lượng, sau đó tính trung bình để biết ừên lm 2 diện tích có ừọng lượng thảm lá rừng

là bao nhiêu Đối với các mẫu thảm rêu mẫu định lượng là từ 100-300 gram rêu bám thân cây gỗ rừng, xác vụn thực vật ở trên mặt đất nằm ở độ cao từ 0 - 100cm trên mặt đất Các mẫu này đều cân trọng lượng mỗi mẫu và tính trung bình theo kg

* Tách loc mẫu m

Tách lọc mẫu Oribatida theo phương pháp phễu lọc “Berlese-Tullgren”

Sử dụng phương pháp truyền thống ừong nghiên cứu khu hệ và sinh thái động vật đất ở thực địa và trong phòng thí nghiệm theo Krivolutsky, 1975

Các mẫu đất sau khi thu ở thực địa về, sẽ tiếp tục tiến hành tách động vật chân khớp bé ra khỏi đất theo phương pháp phễu lọc “Berlese- Tullgren”,

dựa theo tập tính hướng đất dương và hướng sáng âm của động vật đất, trong thời gian 7 ngày đêm, ở điều kiện nhiệt độ phòng thí nghiệm.

Để xử lý mẫu, bảo quản và định loại: Các ống nghiệm chứa động vật thu được nhờ phễu “Berlese- Tullgren” sẽ được đổ trên giấy lọc đặt sẵn trong đĩa petri để dưới kính lúp 2 mắt để nhặt riêng từng nhóm Oribatida Các mẫu Oribatida không làm tiêu bản, sẽ được cho vào ừong ống nghiệm chứa dung dịch định hình là íormaldehyt 4% Các ống nghiệm đều được gắn nhãn ghi đày đủ ngày thu mẫu, địa điểm Toàn bộ tiêu bản định loại và các mẫu vật được bảo quản tại Phòng Động vật, Khoa Sinh-KTNN, Đại học sư phạm Hà Nội 2

* Đặc điểm hình thái phân loại

Hình 2.1 Sơ đồ cấu trúc cơ thể của Oribatida

(từ Vũ Quang Manh, 2007) [6]

• Prosoma là phần đàu ngực bao gồm cả 4 đôi đôi chân I, II, III và IV.

• Proterosoma là phàn trước đàu ngực chỉ bao gồm 2 đôi chân trước

•Hysterosoma là phần thân bao gồm cả vùng giáp hậu môn (AN),

giáp sinh dục (G) và 2 đôi chân sau

- Prodorsum là tấm giáp đầu ngực; Notogaster là tấm giáp lưng.

- Gnathosoma là phần hàm miệng.

- Propodosoma là phần thân trước mang đôi chân I và n.

• Metapodosoma là phần thân giữa mang đôi chân in và rv.

- Podosoma là phần ngực bao gồm cả 4 đôi chân.

Hình 2.2 Sơ đồ cấu trúc cơ thể và cấu tạo các cơ quan của Oribatida bậc cao

(từ Vũ Quang Mạnh, 2007) [6]

a Mặt lưng, b Mặt bụng, c Mặt bên

b ro: Chóp đỉnh rostrum: ro, ỉm: Lông rostrum; tấm lamella.

• le, ỉn, ss: Lông mọc trên lamella, lông interlamela, lông sensỉlus.

• Bothrỉdỉum: Gốc của lông sensilus.

• Exa và Exp: Lông trước gốc bothrìdỉum và lông sau gốc bothrỉdỉum.

• tutorỉum: Tấm ki tin chìa ra nằm dưới và chạy song song với lamella.

- cuspis: phần đỉnh của tấm lamela chìa lên bề mặt cơ thể.

• prolamela: Phàn tấm kéo dài ở trước lamella, không chìa lên trên bề

• G, AG: Giáp sinh dục và giáp quanh sinh dục; g và ag: Các lông

sinh dục và lông quanh sinh dục [3], [6], [22], [23], [24], [26], [27]

Mầu Oribatida, trước khi được định loại cần được tẩy màu, làm ừong

vỏ kintin cứng Quá trình làm trong màu có thể diễn ra trong một vài ngày hoặc lâu hơn nên cần nhặt Oribatida riêng ra một lam kính lõm Đưa lam kính quan sát dưới kính lúp: dựa vào đặc điểm hình dạng ngoài, dùng kim tách sơ

bộ chúng thành nhóm có hình thù giống nhau riêng Dùng kim chuyển từng Oribatida vào chỗ lõm dưới lamel để quan sát ở các tư thế khác nhau theo hướng lưng và bụng và ngược lại Khi mẫu ở đúng tư thế quan sát, ta chuyển sang ở kính hiển vi

Sau khi định loại xong, các loài được đo kích thước và chụp ảnh; tất cả các cá thể cùng một loài để chung vào một ống nghiệm, dùng dung dịch định hình bằng formol 4% Ghi tất cả các tên loài đã được định loại vào nhật ký phòng thí nghiệm

Danh sách các loài Oribatida được sắp xếp theo hệ thống cây chủng loại phát sinh dựa theo hệ thống phân loại của Balogh J và Balogh p., 1992, [21]

Các loài trong một giống được sắp xếp theo vần a, b, c Định loại tên loài theo các tài liệu phân loại, các khóa định loại của các tác giả: Grandjean, 1954, Willmann, 1931, Vũ Quang Mạnh, Đào Duy Trinh, (2006), Vũ Quang Mạnh,2007)[35], [34], [9], [6]

2.2.3 Xác định cẩu trúc quần xã Oribatìda

Nghiên cứu cấu trúc quần xã Oribatida ở VQG Ba Vì, Hà Nội chúng tôi

đã tiến hành phân tích 4 chỉ số định lượng cơ bản của Oribatida bao gồm: số lượng loài, mật độ (cá thể/ kg rêu và cá thể/ m2 thảm lá, đất) chỉ số đa dạng loài H’ (chỉ số Shannon- Waever) và chỉ số đồng đều J’(chỉ số Pielou) Đồng thời phân tích sự thay đổi các giá trị của 4 chỉ số định lượng này theo sinh cảnh, theo mùa, theo đai cao khí hậu và theo độ sâu đất

2.2.4 Phương pháp phân tích và thống kê số liệu

* Phân tích chỉ số Jaccard về tưong đồng thành phần loài:

J = — - — x i o o

a + b - c

Trong đó: a - số loài có ở sinh cảnh A

b - số loài có trong sinh cảnh B

c - số loài chung cho cả A và B

* Số lượng loài: số lượng loài được tính bằng tổng số loài có mặt trong

điểm nghiên cứu ở tất cả các lần thu mẫu (với rêu, MĐTB là cá thể/ 1 kg; với đất và thảm lá MĐTB là cá thể/ m2 )

* Mật độ trung bình:

Mật độ trung bình được tính bằng số lượng cá thể trung bình có ở tất cả các lần thu mẫu trên lm 2 diện tích đất, thảm lá và trên lkg rêu của điểm nghiên cứu

* Phân tích độ ưu thế (D) tính theo công thức:

N - tổng số cá thể của toàn bộ mẫu theo đai cao hay theo tàng phân bố

* Phân tích chỉ số đa dạng loài (H5):

Chỉ số (H ’) Shannon- Weaner: được sử dụng để tính sự đa dạng loài

dựa trên 2 thông số: số lượng loài trong quần xã và giá trị đóng góp của các loài trong quần xã

Trong đó: s - số lượng loài;

ĩiị - số lượng cá thể của loài thứ i.

N - tổng số lượng cá thể trong seri nghiên cứu

Giá trị H’ dao động trong khoảng 0 đến 00

* Phân tích chỉ số đồng đều (J’) - Chỉ số Pielou

N

Trong đó: na - sô lượng cá thê của loài a

s - số loài có trong seri nghiên cứu

Giá trị J’ dao động ừong khoảng từ 0 đến 1.

2.3 Đặc điểm tự nhiên của VQG Ba Vì, Hà Nội

Phía Tây giáp các xã Khánh Thượng, Minh Quang huyện Ba Vì, Hà Nội, và xã Phú Minh huyện Kỳ Sơn, tỉnh Hòa Bình

(http://vuonquocgiabayi.com.yn/dieu-kien-tu-nhien)

* Địa hình, địa thế

Ba Vì là một vùng núi trung bình, núi thấp và đồi trung du tiếp giáp với vùng bán sơn địa Vùng núi gồm các dãy núi liên tiếp, nổi lên rõ nét là các đỉnh như Đỉnh Vua cao 1296m, Đỉnh Tản Viên cao 1227 m, Đỉnh Ngọc Hoa cao 1131m, Đỉnh Viên Nam cao 1012 m Địa hình bị chia cắt bởi những khe

và thung lũng, suối hẹp Hướng của cả hai khối núi theo hướng Tây Bắc

-Đông Nam, độ cao của hai khối núi giảm dần ra xung quanh tạo nên một số bậc địa hỡnh đặc trưng với các đỉnh, dải đồi lượn sóng nối liền hai khối núi với nhau Sườn của hai khối núi Ba Vì và Viên Nam có dạng bất đối xứng, sườn Tây dốc hơn sườn Đông Hướng dốc chính thoải dần theo hướng Đông

Bắc - Tây Nam, độ dốc bình quân > 25° Nhiều nơi có độc dốc lớn >35° (Báo cáo quy hoạch Vườn Quốc Gia Ba Vi) [37].

2.3.2 Thể nhưỡng

Khu vực này được hình thành từ những vận động tạo sơn Iđoxini cách đây 150 triệu năm

Thành phần đá mẹ phân bố trong khu vực Ba Vì rất phong phú y à

đa dạng gồm nhiều loại đá như: Đá biến chất, đá vôi, đá trầm tích - phun trào, đá trầm tích, đá bở rờ i

Theo tài liệu nghiên cứu địa chất, địa mạo khu vực Ba Vỡ của Khoa Địa lý, Trường Đại học Khoa học tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội (2005)

và kết quả điều tra lập địa bổ sung năm 2008 cho thấy: Nền địa chất khu vực

có phân vị địa tầng cổ nhất thuộc các đá biến chất tuổi Proterozoi, có thể tổng hợp theo các nhóm đá điển hình sau:

- Nhóm đá macma kiềm và trung tính: điển hình có đá Diorit, poocphiarit tương đối mềm Nhóm đá này khi phong hoá cho mẫu chất tương đối mịn và tương đối giầu dinh dưỡng

- Nhóm đá ừầm tích: c ỏ t kết, phiến thạch sột, cuội kết hình thành từ đá gốc macma kiềm và trung tính Nhóm đá này khi phong hoá tạo thành loại đất khá màu mỡ [37]

- Nhóm đá biến chất phân bố thành dải từ khu vực Đá Chông đến Ngòi Lát, chiếm gần toàn bộ diện tích sườn phía Đông y à khu vực Đồng Vọng, xóm Sảng Thành phần chính của nhóm này gồm đá Diệp thạch kết tinh, đá Gnai, Diệp thạch xêrit lẫn các lớp quäczit [37]

- Nhóm đá vôi phân bố khu vực núi Chẹ, xóm Mít, suối Ma, xóm Quýt.

- Nhóm đá trầm tích phun trào nằm rải rác trong vùng [37]

- Nhóm đất Feralit đỏ vàng: diện tích 9.618, 4 ha, chiếm 88, 5% diện tích tự nhiên VQG Nhóm đất này phân bố ở độ cao dưới 700m, phát triển trên đá macma kiềm, trung tính, và các loại đá khác Đất có màu vàng, đỏ, nâu, mầu sắc tương đối rực rỡ, tầng mùn mỏng, tầng đất mỏng đến dày [34]

- Tổ hợp đất thung lũng bao gồm đất phù sa mới, phù sa cũ, đất sườn tích, lũ tích, sản phẩm hỗn hợp có diện tích 6, 2 ha, chiếm 0, 7% diện tích tự

nhiên VQG Nhóm đất này phù hợp với canh tác nông nghiệp (Báo cáo quy hoạch Vườn Quốc Gia Ba Vỉ)[37].

2.3.3 Khí hậu và thuỷ văn

* Khí hậu

Đặc điểm chung của Ba Vì bị chi phối bởi các yếu tố vĩ độ Bắc, cơ chế gió mùa, sự phối hợp giữa gió mùa và vĩ độ tạo nên khí hậu nhiệt đới

ẩm với mùa đông lạnh và khô

Theo tài liệu quan sát khí tượng thuỷ văn biến động trong những năm gần đây của huyện các huyện Ba Vì, Lương Sơn, Kì Sơn cho biết, tại khu vực

Ba Vì có nhiệt độ bình quân năm là 23, 4°c Ở vùng thấp, nhiệt độ tối thấp xuống tới 2, 7°C; nhiệt độ tối đa lên tới 42°c Ở độ cao 400m nhiệt độ trung

bình năm 20, 6°C; Từ độ cao 1000m trở lên nhiệt độ chỉ còn 16°c Nhiệt độ thấp tuyệt đối có thể xuống 0, 2° c Nhiệt độ cao tuyệt đối 33, l°c [37].

Lượng mưa trung bình năm đạt 2.500mm, phân bố không đều trong năm, tập trung nhiều vào tháng 7, tháng 8 Độ ẩm không khí 86, 1% Vùng thấp thường khô hanh vào tháng 12, tháng 1 Từ độ cao 400m trở lên không có mùa khô.Mùa đông có gió Bắc với tần suất >40% Mùa Hạ

có gió Đông Nam với tấn suất 25% và hướng Tây Nam Với đặc điểm này, đây là nơi nghỉ mát lý tưởng và khu du lịch giàu tiềm năng nhưng

chưa được khai thác (Báo cáo quy hoạch Vườn Quốc Gia Ba Vì) [37].

*Thủy văn

Hệ thống sông suối trong khu vực chủ yếu bắt nguồn từ thượng nguồn núi Ba Vì và núi Viên Nam Các suối lớn y à dòng nhánh chảy theo hướng Bắc, Đông Bắc và đều phụ lưu của sông Hồng Ở phía Tây của khu vực, các suối ngắn và dốc hơn so với các suối ở phía Bắc và phía Đông, đều

là phụ lưu của sông Đà Mật độ 1, 2 -ỉ- 2 km/ 1 km2 Các suối này thường gây

lũ vào mùa mưa về mùa khô, các suối nhỏ thường cạn kiệt Các suối chính trong khu vưc gồm có: Suối Cái, suối Mít, suối Ninh, ngũi Lạt, suối Yờn cư, suối Bơn, suối Quanh, suối cầu Rổng, suối Đô, Chằm Me, Chằm Sỏi.Sông

Đà chảy ở phía Tây Bắc núi Ba Vì, sông rộng cùng với hệ suối khá dày như Suối ổi, Suối Ca, Suối Mít, Suối Ba Gò, Suối Xoan, Suối Yên Cư, suối Củi thường xuyên cung cấp nước cho sản suất và sinh hoạt của người dân trong vùng

Bên cạnh còn có các hồ chứa nước nhân tạo như hồ suối Hai, hồ Đồng Mô, hồ Hóoc Cua và các hồ chứa nước khác vừa có nhiệm vụ dự trữ nước cung cấp cho hàng chục ngàn ha đất sản xuất nông nghiệp và sinh

hoạt cho dân ( Báo cáo quy hoạch Vườn Quốc Gia Ba Vì) [37].

2.3.4 Tài nguyên rừng

2.2.4.1 Diện tích các loại rừng

Tổng diện tích tự nhiên của VQG Ba Vì tại thòi điểm điều tra là 10.782, 7 ha, trong đó diện tích đất có rừng của Vườn hiện nay là 8.192, 5 ha; chiếm 75, 98% tổng diện tích tự nhiên toàn Vườn Trong đó:

- Rừng tự nhiên 4.200, 5 ha;chiếm 51, 27% diện tích đất có rừng

- Rừng trồng 3.992 ha, chiếm 48, 73 % diện tích đất có rừng

Diện tích đất có rừng phân bố nhiều nhất tại xã Ba Vì với 1.407, 0 ha Diện tích rừng trung bình và rừng nghèo tập trung khu vực núi Ba Vì với 883,

9 ha Trên địa bàn tỉnh Hòa Bình chỉ còn rừng phục hồi với diện tích 1.071, 5

ha( Báo cáo quy hoạch Vườn Quốc Gia Ba VzJ[37].

2.2A.2 Trữ lượng các loại rừng

Theo số liệu tham khảo Báo cáo quy hoạch Vươn Quốc Gia Ba Vì[37], trữ lượng các loại rừng VQG Ba Vì được tính toán và tổng họp như sau:

Tổng trữ lượng gỗ của Vườn là 309, 616 ngàn m3; trong đó trữ lượng rừng tự nhiên là 221, 868 ngàn m3; rừng trồng là 87, 748 ngàn m3

Rừng gỗ tự nhiên, tập trung chủ yếu ở các xã Ba Vì, Khương Thượng Rừng ữe nứa có 1.041, 3 ngàn cây; phân bố chủ yếu ở các xã Ba Vì, và một ít ở xã Tản Lĩnh, Ba Trại

Trong tổng số 3.992, 0 ha rừng trồng thì có 1.694, 0 ha là rừng trồng ở cấp tuổi 1 chưa có trữ lượng Rừng Keo và Bạch đàn tuổi 2 có trữ lượng 87,

748 ngàn m3; tập trung ở các xã Ba Vì, Khương Thượng, Tản Lĩnh, Phú Minh [37]

2.3.5 Hệ động vật rừng (ĐVR)

Theo kết quả điều tra bổ sung mới nhất năm 2008, Khu hệ động vật có xương sống (ĐVCXS) ở VQG Ba Vì thống kê được 342 loài Trong đó, có 3 loài đặc hữu và 66 loài ĐVR quí hiếm Trong 342 loài đã ghi nhận, có 23 loài

có mẫu được sưu tàm hoặc đang được lưu trữ ở địa phương, 141 loài được quan sát ngoài thực địa và 183 loài theo phỏng vấn thợ săn hoặc tập họp qua tài liệu đã có Trong số động vật gặp ở Ba Vì, có 70 loài cho thịt, da, lông và làm cảnh Yếu tố đặc hữu của khu hệ ĐVCXS ở Ba Vì ở 2 lớp Bò sát và

Lưỡng thê Đó là các loài Thằn lằn tại Ba Vì (Tropidophous bavỉensỉs), ếch vạch (Chaparana delacourĩ)[37].

Bảng 2.2 Kết quả nghiên cứu động vật rừng VQG Ba Vì

Nhóm động vật quí hiếm ở VQG Ba Vì có 66 loài, phần lớn là loài

ĐVR nhỏ, hoặc trung bình Các loài quý hiếm như cầy vằn (Chrotogale owstoni), Cầy mực (Artictis binturong), cầy gấm (.Prionodon pardỉcolor); Beo lửa (Felis temmincki), Sơn Dương (Capricomis sumatraensis), Sóc bay (Petaurỉsta petauristà) Gà lụi ừắng (Lophura nycthemera), Yểng quạ (Eurystomus orientalỉs), Khướu bạc má (Garrulax chinensis) vầ các loài đặc hữu hẹp hiện có ở VQG Ba Vì ( Báo cáo quy hoạch VQG Ba Vỉ,)[37].

(Lamproptera curius Fabrỉcỉus); Bướm phượng Hêlen Ợroỉdes helena Linnaeus), Bướm đuôi kiếm (Graphium antiphates Cramer) Hệ côn trùng ở

Vườn đã tạo nên sự phong phú, đa dạng loài và làm nổi trội giá trị thiên nhiên

của Vườn (Báo cảo quy hoạch VQG Ba Vỉ) [37].

2.4 Đặc điểm cơ bản về kinh tế xã hội

2.4.1 Dân tộc, dân số và lao động

Trên địa bàn 16 xã có 4 dân tộc sinh sống: Mường, Kinh, Dao và Thái Dân số có 89.928 người, đa số là dân tộc Mường 69.547 người và phân bố ở

cả 16 xã, chiếm 77, 3%; dân tộc Kinh 20, 4%; dân tộc Dao 2, 15%, chủ yếu ở

3 xã Ba Vì, Dân Hoà và Lâm Sơn; dân tộc Thái 0, 15%, phân bố ở xã Đồng

Xuân, Yên Quang và Phú Minh (Báo cáo quy hoạch VQG Ba Vì)[31].

2.4.2 Tình hình phát triển kinh tế chung

Theo số liệu thống kê của các xã, nguồn thu ngân sách ừên địa bàn các

xã vùng Đệm năm 2007 đạt 21, 55 tỷ đồng Sản lượng lương thực trung bình trong toàn khu vực đạt 308 kg/người/ năm Thu nhập bình quân cao nhất ở xã Yên Trung, đạt 6 triệu đồng/người/năm Thấp nhất là xã Vân Hoà, chỉ đạt 3, 6 triệu đồng/người/năm

- Sản xuất lương thực: Năng suất lúa 2 vụ của các xã trong vùng đạt trung bình 4, 55 tấn/ha/năm Bình quân mỗi năm đạt trên 20 ngàn tấn Năm

2007 đạt 27.680, 02 tấn Tuy nhiên, sản lượng lương thực không đủ tiêu dùng tại chỗ mà nhiều địa phương vẫn phải mua từ bên ngoài vào

- Chăn nuôi: Chăn nuôi đóng vai trò quan trọng thứ 2 sau trồng trọt Ngoài việc cung cấp sức kéo, ừâu bò còn cung cấp phân bón phục vụ cho sản xuất, góp phần tăng năng xuất cây trồng, cung cấp thực phẩm tại chỗ Tuy nhiên, việc phát triển chăn nuôi trong vùng gặp nhiều khó khăn do diện tích

chăn thả ngày càng thu hẹpCổáo cáo quy hoạch VQG Ba Vỉ)[37].

2.4.3 Hiên träne xã hôi và cơ sở ha tầng tai các xã vùng Đêmt • o t ĩ o • o «

- Công tác Giáo dục: ở tất các các xã đều đã có trường mẫu giáo, tiểu học, trung học cơ sở Toàn vùng hiện có 1.309 giáo viên với 14.731 học sinh Hầu hết các em ở độ tuổi đến trường đều đã được đi học[37]

- Công tác Y tế và chăm sóc sức khỏe cộng đồng Trong khu vực điều ừa, mỗi xã có 1 trạm y tế Toàn vùng có 103 cán bộ y tế và 87 giường bệnh [37]

- Chợ: Hiện nay chỉ mới một số xã có chợ như Yên Quang, Tản Lĩnh, chủ yếu vẫn là chợ tạm, còn các xã khác đều chưa có chợ Việc giao lưu, trao đổi hàng hóa của bà con thôn bản chưa được cải thiên nhiều Vĩ vậy, cần đầu

tư xây dựng cho mỗi xã một chợ, theo tiêu chuẩn chợ miền núi (Báo cáo quy hoạch VQG Ba Vì)[31ị