SOẠN THẢO TIẾN TRÌNH DẠY HỌC THEO NHÓM MỘT SỐ KIẾN THỨC THUỘC PHẦN QUANG HÌNH HỌC– VẬT LÍ 11 NÂNG CAO .... Thời gian qua, dạy học theo nhóm đang được các nhà giáo dục quan tâm vì tác dụn
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH
_
Tô Thị Hồng
\
LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
Thành phố Hồ Chí Minh – 2012
Trang 2BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH
Tô Thị Hồng
Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học Vật Lí
Mã số: 60 14 10
LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
TS NGUYỄN MẠNH HÙNG
Thành phố Hồ Chí Minh – 2012
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng công bố trong bất kì công trình nào khác
Tô Thị Hồng
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành khóa học và đề tài nghiên cứu này, tác giả đã nhận được sự động viên, giúp đỡ và hỗ trợ nhiệt tình từ gia đình, thầy cô, nhà trường, bạn bè và đồng nghiệp
Trước hết, tác giả xin chân thành cảm ơn gia đình đã luôn bên cạnh ủng hộ, động viên, và tạo mọi điều kiện để tác giả có thể yên tâm học tập và nghiên cứu Tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc đến thầy Nguyễn Mạnh Hùng, người đã tận tình chỉ dẫn, định hướng và giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn chỉnh luận văn
Xin chân thành cảm ơn toàn thể các thầy cô trong khoa Vật lí trường đại học
Sư phạm TP HCM đã tận tình dạy bảo, chỉ dẫn cho chúng tôi trong suốt khóa học Cảm ơn phòng Sau đại học trường đại học Sư phạm TP HCM đã tạo điều kiện, hỗ trợ việc học tập và nghiên cứu của các học viên
Xin cảm ơn Ban giám hiệu trường THPT chuyên Hùng Vương – tỉnh Bình Dương và các thầy cô, đồng nghiệp đã quan tâm, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và thực nghiệm đề tài
Xin cảm ơn những người bạn luôn sát cánh và cùng tôi trải qua những khó khăn, hạnh phúc trong quãng thời gian này
Xin cảm ơn tất cả những người đã quan tâm, động viên tôi trong suốt quá trình học tập
Sau cùng, tôi xin gửi lời chúc sức khỏe và hạnh phúc đến gia đình, thầy cô, bạn bè và tất cả mọi người
TP Hồ Chí Minh, ngày 20 tháng 9 năm 2012
Tác giả
Tô Thị Hồng
Trang 5MỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cảm ơn
Mục lục
Danh mục các chữ viết tắt
Danh mục các bảng, biểu đồ, hình vẽ
MỤC LỤC 1
MỞ ĐẦU 1
Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 5
1.1 Một số vấn đề về phương pháp dạy học và hình thức tổ chức dạy học 5
1.1.1 Phương pháp dạy học 5
1.1.2 Đổi mới PPDH theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS 12
1.1.3 Hình thức tổ chức dạy học 15
1.2 Một số vấn đề về DH theo nhóm 17
1.2.1 Khái niệm DH theo nhóm 17
1.2.2 Cơ sở lí luận của DH theo nhóm 18
1.2.3 Đặc điểm của DH theo nhóm và các nguyên tắc của hoạt động nhóm 20
1.2.4 Một số HTTCDH theo nhóm 22
1.2.5 Ưu điểm và hạn chế của DH theo nhóm 32
1.2.6 Quy trình tổ chức DH theo nhóm 35
1.2.7 Một số lưu ý để tổ chức DH theo nhóm đạt hiệu quả 43
1.3 Một số vấn đề về DH theo nhóm trong DH vật lí 45
1.3.1 Mục tiêu giáo dục của môn vật lí ở trường THPT hiện nay 45
1.3.2 Một số HTTC DH theo nhóm thích hợp với DH vật lí 47
1.3.3 Đánh giá kết quả trong DH theo nhóm 56
1.4 Kết luận chương 1 59
Chương 2 SOẠN THẢO TIẾN TRÌNH DẠY HỌC THEO NHÓM MỘT SỐ KIẾN THỨC THUỘC PHẦN QUANG HÌNH HỌC– VẬT LÍ 11 NÂNG CAO 60
2.1 Tìm hiểu phần quang hình học 60
2.1.1 Cấu trúc nội dung 60
2.1.2 Phân tích nội dung 61
Trang 62.1.3 Tác dụng của DH theo nhóm khi dạy phần quang hình học 62
2.1.4 Mục tiêu cần đạt được 64
2.1.5 Kế hoạch DH phần Quang hình học 67
2.2 Soạn thảo tiến trình dạy học theo nhóm một số kiến thức thuộc phần quang hình học 68
2.2.1 Bài “Khúc xạ ánh sáng và phản xạ toàn phần” 68
2.2.2 Kiến thức về “Thấu kính mỏng” 87
2.2.3 Kiến thức về “Các tật của mắt và cách khắc phục” 101
2.2.4 Kiến thức về “Các quang cụ bổ trợ cho mắt” 107
2.3 Kết luận chương 2 115
Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 116
3.1 Mục đích, nội dung, đối tượng và phương pháp thực nghiệm 116
3.1.1 Mục đích thực nghiệm 116
3.1.2 Nội dung thực nghiệm 116
3.1.3 Đối tượng thực nghiệm 117
3.1.4 Phương pháp thực nghiệm 117
3.2 Tiến trình thực nghiệm 120
3.2.1 Công tác chuẩn bị 120
3.2.2 Tiến trình thực nghiệm chủ đề “Khúc xạ ánh sáng và phản xạ toàn phần” 120
3.2.3 Tiến trình thực nghiệm chủ đề “Thấu kính mỏng” 125
3.2.4 Tiến trình thực nghiệm chủ đề “Các tật của mắt và cách khắc phục” 131
3.2.5 Tiến trình thực nghiệm chủ đề “Các quang cụ bổ trợ cho mắt” 134
3.3 Nhận xét và đánh giá kết quả thực nghiệm 137
3.3.1 Nhận xét quá trình học tập của lớp thực nghiệm 137
3.3.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm 138
3.4 Rút kinh nghiệm 144
3.4.1 Kinh nghiệm về việc trang bị kĩ năng làm việc nhóm cho HS 144
3.4.2 Kinh nghiệm về việc tổ chức DH theo nhóm 146
3.5 Kết luận chương 3 147
KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT 148
TÀI LIỆU THAM KHẢO 150
Trang 7
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
Trang 8DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ
Bảng 1.1 Cơ chế đánh giá kết quả hoạt động nhóm theo hình thức Stad 26
Bảng 1.2 Ví dụ 1 về lập ma trận tổ chức nhóm theo hình thức “gánh xiếc” 30
Bảng 1.3 Ví dụ 2 về lập ma trận tổ chức nhóm theo hình thức “gánh xiếc” 30
Bảng 1.4 Tóm tắt quy trình tổ chức DH theo nhóm 35
Bảng 1.5 Mẫu phiếu thăm dò HS 52
Bảng 1.6 Quy đổi điểm kiểm tra và điểm tiến bộ của HS 56
Bảng 2.1 Cấu trúc nội dung phần quang hình học 60
Bảng 2.2 Mục tiêu DH phần Quang hình học theo chuẩn kiến thức kĩ năng 64
Bảng 2.3 Kế hoạch DH phần Quang hình học 67
Bảng 2.4 Bảng tiêu chí đánh giá kết quả hoạt động nhóm có sử dụng TN 75
Bảng 2.5 Bảng tiêu chí đánh giá cá nhân trong hoạt động nhóm chuyên gia 96
Bảng 2.6 Bảng tổng hợp kết quả thi đấu của các nhóm 98
Bảng 2.7 Bảng tiêu chí đánh giá cá nhân trong hoạt động nhóm hợp tác 100
Bảng 2.8 Bảng tính chỉ số cố gắng của các nhóm 106
Bảng 2.9 Các tiêu chí đánh giá bài báo cáo của các nhóm 113
Bảng 2.10 Các tiêu chí đánh giá cá nhân trong hoạt động của các nhóm 114
Bảng 3.1 Kết quả học tập môn vật lí của các lớp thực nghiệm ở HKI 117
Bảng 3.2 Điểm quy đổi các mức độ trả lời của phiếu thăm dò 119
Bảng 3.3 Bảng quy đổi mức độ tiến bộ trong việc rèn luyện kĩ năng của HS 119
Bảng 3.4 Thống kê mức độ tích cực, chủ động của HS trong học tập 124
Bảng 3.5 Kết quả của các nhóm trong hoạt động nhóm có sử dụng thí nghiệm 124
Bảng 3.6 Thống kê kết quả bài kiểm tra “Khúc xạ ánh sáng và phản xạ toàn phần” 125
Bảng 3.7 Bảng tổng hợp kết quả thi đấu của các nhóm 130
Bảng 3.8 Thống kê mức độ tích cực, chủ động của HS trong học tập 130
Bảng 3.9 Thống kê kết quả đánh giá cá nhân trong hoạt động nhóm 131
Bảng 3.10 Thống kê mức độ tích cực, chủ động của HS trong học tập 133
Bảng 3.11 Thống kê kết quả bài kiểm tra “Các tật của mắt và cách khắc phục” 133
Trang 9Bảng 3.12 Thống kê chỉ số cố gắng của các nhóm 133
Bảng 3.13 Kết quả các bài báo cáo của các nhóm 136
Bảng 3.14 Thống kê mức độ tích cực, chủ động của HS trong học tập 137
Bảng 3.15 Thống kê kết quả bài kiểm tra “Các quang cụ bổ trợ cho mắt” 137
Bảng 3.16 Điểm trung bình hoạt động nhóm của cá nhân 138
Bảng 3.17 Tâm trạng của HS khi tham gia hoạt động nhóm 139
Bảng 3.18 Thái độ của HS khi tham gia hoạt động nhóm 139
Bảng 3.19 Ý kiến của HS về những ưu điểm của hoạt động nhóm 140
Bảng 3.20 Mức độ đồng tình của HS về các yếu tố để hoạt động nhóm có hiệu quả 141
Bảng 3.21 Thống kê phiếu thăm dò theo điểm của mỗi kĩ năng hoạt động 142
Bảng 3.22 Tổng điểm kĩ năng và mức độ tiến bộ các kĩ năng của HS 142
Bảng 3.23 Thống kê kết quả bài kiểm tra của HS và so sánh với kết quả HKI 143
Hình 1.1 Sơ đồ tổ chức nhóm theo hình thức Jigsaw 24
Hình 1.2 Sơ đồ tổ chức nhóm theo hình thức “xây dựng kim tự tháp” 32
Hình 2.1 Sơ đồ bố trí chỗ ngồi hoạt động nhóm có sử dụng TN 74
Hình 2.2 Sơ đồ bố trí chỗ ngồi hoạt động nhóm chuyên gia 90
Hình 3.1 Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra của lớp 11T1 143
Hình 3.2 Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra của lớp 11H 143
Trang 10MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Trong thời đại ngày nay, thế giới đang bước vào một kỉ nguyên mới với sự phát triển nhanh chóng của khoa học kĩ thuật hiện đại, những thành tựu của nó gần như được áp dụng ngay lập tức vào tất cả các lĩnh vực, là động lực thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ về mọi mặt của đời sống xã hội Để đáp ứng yêu cầu phát triển ngày càng cao của xã hội, đòi hỏi con người không ngừng học hỏi, nâng cao tri thức và kĩ năng của mình Sứ mệnh đó đã đặt lên vai ngành giáo dục một trọng trách lớn lao: đào tạo con người đáp ứng yêu cầu xã hội ngày càng phát triển
Nghị quyết Trung ương Đảng lần thứ IV đã chỉ rõ: “…Giáo dục và đào tạo là động lực thúc đẩy và là điều kiện cơ bản đảm bảo việc thực hiện mục tiêu kinh tế -
xã hội, xây dựng và bảo vệ đất nước…” Giáo dục có nhiệm vụ đào tạo thế hệ trẻ năng động, sáng tạo có đủ năng lực đối mặt với những cơ hội và thách thức trong thời kì hội nhập, đào tạo con người có đủ khả năng sống và làm việc theo yêu cầu của thời đại mới Vì vậy, mục tiêu của giáo dục không chỉ là truyền đạt cho người học những tri thức và kinh nghiệm mà quan trọng hơn là hình thành những năng lực
và phẩm chất cần thiết để người học có thể tự học tập suốt đời, có thể sống, làm việc thích nghi với mọi sự biến đổi của xã hội
Từ việc xác định mục tiêu giáo dục như trên, trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển chung của xã hội, ngành giáo dục và đào tạo nước ta đã và đang có những nỗ lực đáng kể trong việc thực hiện mục tiêu nâng cao chất lượng dạy và học Đó là việc xây dựng chương trình đổi mới từ tiểu học đến đại học, chương trình đào tạo và bồi dưỡng giáo viên, cải tiến PPDH và đánh giá kết quả học tập của HS… mà trọng tâm là đổi mới về PPDH Đổi mới PPDH là một trong những nhiệm
vụ quan trọng của cải cách giáo dục nói chung cũng như cải cách cấp THPT nói riêng
Việc đổi mới PPDH nhằm phát triển con người toàn diện hơn, đáp ứng cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, hòa nhập vào sự tiến bộ chung của khu vực và thế giới Nhiều PPDH tích cực đã được đưa ra áp dụng trong giảng dạy
ở tất cả các cấp học, bậc học Tuy nhiên, các PP trên vẫn chưa thực sự đi sâu vào
Trang 11trong thực tế giảng dạy trong nhà trường, chưa lôi cuốn được đông đảo GV áp dụng
và đặc biệt chưa tạo được hứng thú học tập cho HS Một trong những nguyên nhân
có thể kể đến đó là do HTTC dạy học chưa phù hợp Xưa nay, với PPDH truyền thống, PPDH lấy giáo viên làm trung tâm, thì HTTC dạy học chủ yếu là hình thức lớp – bài HTTC dạy học này giúp GV dễ dàng truyền thụ kiến thức cho HS, tuy nhiên HS thường tiếp thu kiến thức một cách thụ động, chưa đáp ứng được các mục tiêu dạy học hiện nay, do đó HTTC dạy học này không còn phù hợp nữa Hiện nay, các nhà giáo dục đang dần tiếp cận với các PPDH hiện đại, PPDH lấy học HS làm trung tâm, do đó việc đổi mới HTTC dạy học song hành với đổi mới PPDH là một việc làm hết sức cần thiết
Thời gian qua, dạy học theo nhóm đang được các nhà giáo dục quan tâm vì tác dụng đặc biệt của nó trong việc hình thành con người mới năng động, sáng tạo, có khả năng làm việc, giao tiếp và hợp tác… HTDH này đã được áp dụng ở nhiều nước trên thế giới nhưng ở nước ta chỉ mới được nghiên cứu bước đầu, chưa được
áp dụng rộng rãi trong thực tế Gần đây, một số tác giả đã nghiên cứu về các hướng
tổ chức dạy học theo nhóm sao cho phù hợp với chương trình và điều kiện cơ sở vật chất trong trường học hiện nay Chẳng hạn như, luận văn thạc sĩ của Hồ Thị Hồng với đề tài “Tổ chức sinh viên học tập theo nhóm trong dạy học phần tĩnh điện – chương trình Vật lí đại cương của trường Cao đẳng Công nghệ”, luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Mỹ Linh với đề tài “Tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh thông qua việc tổ chức dạy học nhóm với các nội dung vận dụng thực tế”, luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Thùy Trang với đề tài “Phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh trong dạy học các chủ đề Vật lí tự chọn thông qua hoạt động nhóm” Tuy nhiên, những công trình như thế này còn ít và chưa đầy đủ Nội dung của những nghiên cứu đó cũng chưa chú trọng nhiều đến cách thức đánh giá các hoạt động nhóm nên chưa phát huy hết được hiệu quả của dạy học theo nhóm Vì vậy, việc nghiên cứu vấn đề này vẫn rất cần được quan tâm
Xuất phát từ những yêu cầu trên, tôi đã chọn đề tài “TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO NHÓM MỘT SỐ KIẾN THỨC THUỘC PHẦN QUANG HÌNH HỌC – VẬT LÍ 11 NÂNG CAO” làm đề tài nghiên cứu
Trang 122 Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu cách thức tổ chức dạy học theo nhóm một số kiến thức thuộc phần
tự lực, có một số kĩ năng làm việc theo nhóm, lĩnh hội được kiến thức bền vững, sâu sắc, mở rộng
3 Giả thuyết khoa học
Nếu thiết kế được tiến trình tổ chức dạy học theo nhóm một số kiến thức thuộc phần quang hình học – Vật lí 11 nâng cao một cách thích hợp thì sẽ làm cho học sinh có thái độ học tập tích cực, tự lực, có kĩ năng làm việc hợp tác theo nhóm, lĩnh hội được kiến thức bền vững, sâu sắc, và mở rộng hơn
4 Nhiệm vụ của đề tài
+ Cơ sở lí luận
+ Các hình thức dạy học theo nhóm
+ Quy trình tổ chức dạy học theo nhóm
các HTTC dạy học theo nhóm
phần quang hình học – Vật lí 11 nâng cao
theo nhóm một số kiến thức thuộc phần quang hình học – Vật lí 11 nâng cao
5 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là quá trình dạy học theo nhóm một số kiến thức thuộc phần quang hình học – Vật lí 11 nâng cao
6 Phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu tổ chức dạy học theo nhóm một số kiến thức thuộc phần quang hình học – Vật lí 11 nâng cao ở trường THPT chuyên Hùng Vương, tỉnh Bình Dương
Trang 137 Phương pháp nghiên cứu
sở lí luận về đổi mới PPDH, tổ chức hoạt động nhóm, các tài liệu, sách, báo, các văn kiện, các nghị quyết của Trung ương Đảng về lĩnh vực giáo dục
chụp ảnh, quay phim, khảo sát kết quả học tập, rút kinh nghiệm giờ dạy, phân tích diễn biến quá trình thực nghiệm
kết quả thực nghiệm
8 Đóng góp của đề tài
Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là nguồn tài liệu bổ sung cho việc nghiên cứu
và sử dụng hiệu quả HTDH theo nhóm trong dạy học Vật lí nói riêng và dạy học ở trường THPT nói chung
9 Cấu trúc của luận văn
Gồm các các phần với các nội dung chính như sau:
MỞ ĐẦU NỘI DUNG: Gồm 3 chương
Chương 1 Cơ sở lí luận Chương 2 Soạn thảo tiến trình dạy học theo nhóm một số kiến thức thuộc phần quang hình học – vật lí 11 nâng cao
Chương 3 Thực nghiệm sư phạm
KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC
Trang 14Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN
1.1 Một số vấn đề về phương pháp dạy học và hình thức tổ chức dạy học
1 1.1.1 Khái niệm [22], [37], [48], [50]
Thuật ngữ “phương pháp” có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp cổ là “methodos” với nghĩa là con đường, cách thức vận động của một sự vật, hiện tượng Theo quan điểm triết học Mác – Lênin, PP là hệ thống những nguyên tắc được rút ra từ tri thức
về các quy luật khách quan để điều chỉnh hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn nhằm thực hiện mục tiêu nhất định Có thể nói mọi PP đều bao gồm một mục đích định trước, một hệ thống các hành động tương ứng với nó, những phương tiện cần thiết, một quá trình biến đổi đối tượng và kết quả đạt được của việc áp dụng PP
các đối tượng vô tri trong hoạt động sản xuất vật chất nói chung Đối với việc DH,
thời HS cũng là chủ thể của hoạt động học Hoạt động học này có đối tượng là cái
hoạt động DH, đồng thời phải tác động tới HS sao cho HS tự xác định được mục đích hoạt động của mình (phù hợp với mục đích DH), dẫn tới những hành động tương ứng của HS và đạt tới kết quả phù hợp với mục đích đã được vạch ra bởi GV
Có nhiều định nghĩa và quan niệm khác nhau về PPDH, chẳng hạn như:
trí óc và tay chân của HS, đảm bảo cho HS chiếm lĩnh được nội dung DH, đạt được mục tiêu xác định (theo tác giả Phạm Hữu Tòng)
giáo dưỡng, giáo dục và phát triển trong quá trình DH (Iu K Babanxki)
hoạt động nhận thức và thực hành của HS, đảm bảo HS lĩnh hội nội dung học vấn (I Ia Lence)