Con người thân phận và tình yêu trong ca từ trịnh công sơn

Trịnh Công Sơn đã viết khoảng 600 tác phẩm, về chủ đề thân phận con người Việt Nam trong cuộc chiến chống ngoại xâm, khát vọng hòa hợp dân tộc, tình yêu quê hương, tình yêu đôi lứa.... C

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Hoàng Đình Đức

CON NGƯỜI THÂN PHẬN VÀ TÌNH YÊU

Thành ph ố Hồ Chí Minh – 2013

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Hoàng Đình Đức

CON NGƯỜI THÂN PHẬN VÀ TÌNH YÊU

Chuyên ngành : Lí lu ận văn học

Mã s ố : 60 22 01 20

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS Dương Hữu Biên

Thành ph ố Hồ Chí Minh – 2013

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Những

n ội dung nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nghiên c ứu nào

Tác gi ả luận văn:

HOÀNG ĐÌNH ĐỨC

LỜI CẢM ƠN

Để có thể hoàn thành đề tài luận văn một cách hoàn chỉnh, tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của quý thầy cô, cũng như sự động viên ủng hộ của gia đình và bạn bè trong suốt

thời gian học tập, nghiên cứu và thực hiện

Tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến thầy Dương Hữu Biên, người đã tận tình hướng dẫn và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi hoàn thành luận văn này Tôi xin gửi lời tri ân

nhất đối với những điều mà thầy đã dành cho tôi

Tôi cũng xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, những người đã động viên,

hỗ trợ và tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt thời gian học tập và thực hiện luận văn

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn các anh chị và các bạn trong lớp đã giúp đỡ tôi

rất nhiều trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện đề tài luận văn

TP Hồ Chí Minh, tháng 9 năm 2013

Học viên thực hiện

Hoàng Đình Đức

MỤC LỤC

L ỜI CAM ĐOAN 1

LỜI CẢM ƠN 2

M ỤC LỤC 3

DANH M ỤC CÁC KÍ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT 5

M Ở ĐẦU 6

1 Lí do ch ọn đề tài 6

2 M ục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 7

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

4 L ịch sử nghiên cứu vấn đề 9

5 Phương pháp nghiên cứu 11

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 12

7 B ố cục của luận văn 13

C HƯƠNG 1: CON NGƯỜI THÂN PHẬN TRONG CA TỪ TRỊNH CÔNG SƠN 14

1.1 M ột số khái niệm của đề tài 14

1.1.1 Về vấn đề Con người thân phận và Thân phận con người 14

1.1.2 Về khái niệm tình yêu nam nữ 19

1.1.3 Về khái niệm ca từ 22

1.2 Quan ni ệm của Trịnh Công Sơn về con người thân phận 23

1.3 C ội nguồn của quan niệm về con người thân phận trong ca từ Trịnh Công Sơn 31 1.4 Th ế giới con người thân phận trong ca từ Trịnh Công Sơn 36

1.4.1 Hình tượng người mẹ 36

1.4.2 Hình tượng người yêu - người vợ mất chồng 40

1.4.3 Hình tượng người già và trẻ em trong chiến tranh 45

1.4.4 Hình tượng con người tập thể, quê hương, đồng bào, đồng loại 49

1.4.5 Con người cá nhân - cái tôi cô đơn bơ vơ, lạc lõng với cảm thức tha hương 51

C HƯƠNG 2: TÌNH YÊU NAM NỮ TRONG CA TỪ TRỊNH CÔNG SƠN 55

2.1 Quan ni ệm và cội nguồn quan niệm tình yêu nam nữ của Trịnh Công Sơn 55

2.1.1 Quan niệm của Trịnh Công Sơn về tình yêu nam nữ 55

2.1.2 Cội nguồn quan niệm về tình yêu nam nữ của Trịnh Công Sơn 60

2.2 Ch ủ thể và đối tượng của tình yêu nam nữ 62

2.2.1 Chủ thể trong tình yêu - hình tượng nhân vật tôi 62

2.2.2 Đối tượng trong tình yêu - hình tượng em 64

2.3 Nh ững dạng thức, cung bậc biểu hiện và cảm xúc trong tình yêu Nam nữ 67

2.3.1 Tình yêu mang đến những cảm xúc say sưa, ngất ngây và niềm hạnh phúc 67

2.3.2 Sự cô đơn trong tình yêu 70

2.3.3 Nỗi ám ảnh, nhớ nhung và gắn bó với một bóng hình người nữ 74

2.3.4 Nỗi day dứt, ăn năn, nuối tiếc của hình tượng tôi 77

2.3.5 Nỗi ám ảnh về những cuộc chia ly, tan vỡ và phụ rẫy trong tình yêu 79

2.3.6 Sự đồng cảm, vị tha, bao dung, độ lượng trong tình yêu 83

C HƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN CON NGƯỜI THÂN PHẬN VÀ TÌNH YÊU NAM - N Ữ TRONG CA TỪ TRỊNH CÔNG SƠN 87

3.1 Ngh ệ thuật biểu hiện con người thân phận và tình yêu trong ca từ Trịnh Công Sơn 87

3.1.1 Về việc khai thác và sử dụng hệ thống từ ngữ 87

3.1.2 Về việc khai thác và sử dụng các phương thức diễn đạt 93

3.2 Hi ệu quả của nghệ thuật biểu hiện con người thân phận và tình yêu 105

3.3 Nh ững đóng góp của Trịnh Công Sơn trên phương diện ngôn từ đối với sự phát tri ển của tiếng Việt 107

K ẾT LUẬN 111

TÀI LI ỆU THAM KHẢO 115

PHỤ LỤC 118

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

Kí hi ệu thời gian

< > ( năm): khoảng năm, ví dụ: < > 1975: khoảng năm 1975

<= (năm): (năm) hoặc trước (năm), ví dụ: <=1960: 1960 hoặc trước 1960

>= (năm): (năm) hoặc sau (năm), ví dụ: >= 1972: 1972 hoặc sau 1972

<: trước năm, ví dụ < 1972: trước năm 1972

Các ch ữ viết tắt

(MI): Michiko Yoshii

(BÝ): Bửu Ý

Kí hi ệu khác

(?): chưa rõ, cần thêm thông tin

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nền văn nghệ Tiền chiến nước ta đã đạt được những thành tựu rực rỡ trên mọi thể loại Riêng về âm nhạc, một số ca khúc không chỉ là những bài hát đơn thuần, mà còn mang cả tính thơ nữa Ta có thể gặp những sáng tác kiểu này ở các tác giả Từ Linh - Đoàn Chuẩn, Văn Cao, Đặng Thế Phong Vào những năm 1960, ở miền Nam xuất hiện một nhạc sĩ mà theo một số nhà nghiên cứu, ông không chỉ là nhạc sĩ mà còn là thi sĩ, đó là Trịnh Công Sơn Có lẽ Văn Cao là người đầu tiên gọi Trịnh Công Sơn là thi sĩ: “Tôi gọi Trịnh Công Sơn

là người ca thơ (chantre) bởi ở Sơn, nhạc và thơ quyện vào nhau đến độ khó phân định cái nào chính, cái nào là phụ.” [16; tr.68] Nguyễn Trọng Tạo trong một bài báo đã viết:

Người ta vẫn gọi Trịnh Công Sơn là một nhạc sĩ chứ chưa mấy ai gọi anh là nhà thơ, dù anh cũng đã in dăm ba bài thơ lẻ Cũng có người gọi anh là “người thơ ca” hay “người hát thơ”, nghĩa là, anh là người tác hợp giữa thơ và nhạc Nhưng với tư cách là m ột nhà thơ, tôi đã khảo sát ca từ của Trịnh Công Sơn, và tôi dám khẳng định

r ằng, anh chính là một nhà thơ đích thực [18; tr.418]

Trên góc độ chuyên môn, nhà nghiên cứu âm nhạc Dương Viết Á cho rằng, chỉ xét riêng về phần ca từ trong âm nhạc, nhiều nhạc sĩ cần được gọi thêm là nhà thơ, thậm chí nên được tuyển chọn vào các tập thơ của thế kỉ XX như: Đặng Thế Phong, Văn Cao, Trịnh Công Sơn Nhìn ra ngoài biên giới, tên tuổi Trịnh Công Sơn đã vượt khỏi phạm vi nhỏ hẹp

của đất nước và đến với thế giới, nhất là các nước Nhật Bản, Pháp, Mỹ và được ghi trong bộ bách khoa Les Million của nước Pháp với những dòng như sau: “Nhiều thi nhân Việt Nam ngày nay đã tìm hơi thở hùng ca của tổ tiên ngày trước để hát nỗi đau của mình Trịnh Công

Sơn nổi bật giữa những tài năng trẻ đó Bài hát của anh tràn ngập thành phố và thôn quê

Trịnh Công Sơn cất cao tiếng hát thi nhân mà đạn bom không bao giờ dập tắt được” [16;

tr.149 ]

Từ những nhận định trên, có thể nói các bài hát của Trịnh Công Sơn, chỉ xét riêng về

ca từ, ta có thể thấy chúng là những bài thơ đích thực, thậm chí có thể phân loại thành các

thể thơ khác nhau

Trịnh Công Sơn đã viết khoảng 600 tác phẩm, về chủ đề thân phận con người Việt Nam trong cuộc chiến chống ngoại xâm, khát vọng hòa hợp dân tộc, tình yêu quê hương, tình yêu đôi lứa Hầu hết trong số đó là những tác phẩm có giá trị Kể từ khi ông qua đời

cho đến nay, rải rác đây đó đã có một số công trình bắt đầu đi nghiên cứu về phần ca từ trong âm nhạc của ông Có những người viết luận văn, luận án, có những người viết thành sách dài hàng mấy trăm trang, đó là chưa kể một số bài viết đăng trên các báo và tạp chí Song phải thừa nhận một thực tế, gia tài âm nhạc Trịnh Công Sơn là di sản tinh thần vô giá

và đồ sộ, mà các công trình nghiên cứu hiện nay mới chỉ đang bước đầu bóc tách những lớp

trầm tích đầu tiên

Do vậy, có thể nói, ca từ Trịnh Công Sơn vẫn còn là một khu rừng đầy bí ẩn, cần được

tiếp tục đi sâu nghiên cứu ở những góc độ, phương diện khác nhau Chúng tôi thấy rằng vấn

đề con người thân phận - hiểu theo phạm vi hẹp và sâu, đó là số phận của con người Việt

Nam, dân tộc Việt Nam trong cuộc chiến tranh (khác với thân phận con người, phạm vi

rộng và chung chung mà một vài công trình khác đã đề cập) và tình yêu nam nữ là đề tài

chưa thật sự được khai thác, phân tích theo chiều sâu, để làm rõ tư tưởng, tầm vóc, tài năng

và hơn hết là nhân cách của Trịnh Công Sơn Ngoài ra chúng tôi cũng nhận thấy rằng, người hâm mộ, người yêu nhạc, thơ của Trịnh Công Sơn, thậm chí cả những ca sĩ chuyên nghiệp cũng như một số tác giả nghiên cứu trước đã có một số quan niệm, cũng như dùng một số khái niệm, từ ngữ mà theo chúng tôi là chưa thật thỏa đáng, nên cần phải xem xét lại thật

thận trọng trên tinh thần khoa học Hơn nữa, tác giả luận văn này cũng có mối đồng cảm với thơ - nhạc Trịnh Công Sơn

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi mạnh dạn chọn vấn đề Con người thân phận

và tình yêu trong ca t ừ Trịnh Công Sơn làm đề tài nghiên cứu cho luận văn này

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 M ục đích nghiên cứu

Luận văn có mục đích tìm hiểu những biểu hiện của con người thân phận, bức tranh số

phận con người trong cuộc chiến, cũng như những quan niệm và biểu hiện, dạng thức phức

tạp của tình yêu nam nữ trong các ca khúc Trịnh Công Sơn, từ đó thấy được tinh thần nhân đạo, nhân văn chủ nghĩa và tình yêu con người với niềm bi thiết sâu sắc của người nhạc sĩ này

2.2 Nhi ệm vụ nghiên cứu

- Xác định cơ sở lí thuyết chung trong quan niệm nghệ thuật về con người với một số khái niệm căn bản như con người thân phận, tình yêu, ca từ… và những vấn đề có liên quan

để từ đó làm điểm tựa để đi vào nghiên cứu mảng con người thân phận và tình yêu nam nữ trong một số các ca khúc cụ thể

- Đi vào một số chủ đề cụ thể trong mảng con người thân phận và tình yêu, phân tích

một số tác phẩm cả nội dung lẫn nghệ thuật, để làm rõ nét độc đáo, khác biệt trong quan

niệm nghệ thuật về con người của tác giả

- Một vấn đề cũng rất quan trọng, đó là chúng tôi đưa ra một vài gợi ý mới về cách dùng một số từ ngữ, khái niệm, cũng như làm rõ một vấn đề mà xưa nay có nhiều tác giả đã

ngộ nhận: liệu Trịnh Công Sơn có chịu ảnh hưởng của tư tưởng Hiện Sinh chủ nghĩa hay đó

chỉ là một sự trùng hợp ngẫu nhiên? Đồng thời đi tìm nguyên nhân để lí giải cho hiện tượng trên

Từ sự phân tích trên, đi đến kết luận về tài năng, phong cách nghệ thuật cũng như nhân cách, tâm hồn, lối sống và tầm tư tưởng của Trịnh Công Sơn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu trực tiếp của luận văn là phần ca từ (phần chữ, đã tách rời khỏi khuông nhạc) của Trịnh Công Sơn Từ khi sáng tác xong, ca từ ca khúc Trịnh Công Sơn

được công bố và in trong nhiều tuyển tập ca khúc như: Ca khúc Trịnh Công Sơn [22], Ca

khúc da vàng [23], Kinh Vi ệt Nam [24], Ta phải thấy mặt trời [25], Một cõi đi về [27], Khói

[30]…

Trong luận văn này, đối tượng khảo sát của chúng tôi là 60 văn bản ca từ (không có

phần nhạc) được công bố trong tập sách Trịnh Công Sơn – Vết chân dã tràng của tác giả

Ban Mai [13] Văn bản những ca khúc này đã được công bố với sự cho phép của bà Trịnh Vĩnh Trinh - em gái nhạc sĩ, người thừa kế bản quyền nhạc Trịnh và ông Phạm Văn Đỉnh -

chủ tịch hội văn hóa Trịnh Công Sơn ở Pháp - người đã có công sưu tầm và chỉnh lí thư mục

ca khúc Trịnh Công Sơn Có thể nói, đây là nguồn tư liệu đáng tin cậy để nghiên cứu ca từ

Trịnh Công Sơn (danh mục ca khúc sẽ được chúng tôi trình bày cuối luận văn này)

Ngoài những văn bản ca từ kể trên, đề tài còn sử dụng một loại “siêu văn bản” khác,

đó là hoàn cảnh lịch sử - xã hội, không khí thời đại, không khí cuộc chiến tranh kéo dài 20 năm chia cắt đất nước, trong đó các ca khúc Trịnh Công Sơn đã thoát thai và hoàn cảnh cá nhân, những trang nhật kí, những dòng tâm sự của nhạc sĩ trên truyền hình… Đây có thể

xem như những sự gợi mở nho nhỏ giúp chúng tôi đi sâu hơn vào thế giới ca khúc, cũng là

thế giới nghệ thuật của Trịnh Công Sơn

3.2 Ph ạm vi nghiên cứu

Thế giới nghệ thuật của Trịnh Công Sơn là cả một gia tài văn hóa đồ sộ và mênh mông, do đó, các ca khúc của ông có thể nghiên cứu, xem xét trên nhiều phương diện khác nhau: phương diện lí luận về âm nhạc, phương diện triết học, tính triết lí, quan niệm nghệ thuật về con người, về đời sống, về cái đẹp, cõi nhân sinh… Tuy nhiên, luận văn này chỉ

dừng lại ở việc đi sâu tìm hiểu về mặt con người thân phận và tình yêu nam - nữ trong ca từ

của ông

4 L ịch sử nghiên cứu vấn đề

4.1 Vấn đề thân phận con người được đề cập trong chủ nghĩa Hiện Sinh phương Tây

Chủ nghĩa Hiện Sinh ra đời gắn với nhiều tên tuổi, song có thể phân ra làm hai phái, đó là phái Hữu thần và Vô thần Con người với tính cách là một hữu thể, với những suy tư trăn

trở về thân phận được đề cập đến trong tư tưởng của các triết gia Kierkegaard, St Augustine

và Heidegger Trong đó Martin Heidegger (1889-1976), triết gia vĩ đại người Đức, đã tập trung tìm hiểu ý nghĩa của khái niệm tồn tại và cấu trúc bản thể của tồn tại người Bản thể

luận của Heidegger là học thuyết về cấu trúc của tồn tại con người Khác với triết học truyền

thống Âu châu chỉ đặt ra vấn đề hữu thể nói chung, Heidegger cho rằng tồn tại con người

mới là xuất phát điểm, là hiện thực đầu tiên có tính thứ nhất Quan niệm này của Heidegger

là một đóng góp mới vào tư tưởng triết học của thế giới

4.2 Sau khi Trịnh Công Sơn qua đời, đã có một số sách viết về cuộc đời và sự nghiệp

của ông Đầu tiên phải kể đến là cuốn sách có tựa đề Trịnh Công Sơn - một người thơ ca,

tầm và biên soạn [32] Sau đó cuốn sách này được bổ sung và tái bản với tên gọi khác là

Tây, 2002) Tiếp sau đó nhiều cuốn sách lần lượt được phát hành, đáng chú ý là có nhiều

cuốn tập hợp bài viết của nhiều tác giả: Trịnh Công Sơn - cát bụi lộng lẫy [15], Trịnh Công

Sơn - người hát rong qua nhiều thế hệ [16], Trịnh Công Sơn - rơi lệ ru người [14], Trịnh Công Sơn - cuộc đời, âm nhạc, thơ, hội họa và suy tưởng [17]… Về những cuốn sách của

các tác giả là cá nhân, có thể kể đến các tác phẩm như: Trịnh Công Sơn - một nhạc sĩ thiên

biệt là cuốn sách do Hoàng Phủ Ngọc Tường, một người bạn rất thân của cố nhạc sĩ viết với

tựa đề Trịnh Công Sơn và cây đàn lya của hoàng tử bé [34] Ngoài ra còn phải kể đến cuốn

sách mang tính chuyên luận của Bùi Vĩnh Phúc với tựa đề Trịnh Công Sơn - ngôn ngữ và

nh ững ám ảnh nghệ thuật [20]

Nhìn chung, những sách này chủ yếu tập hợp bài viết của bạn bè, đồng nghiệp, của

một số nhà báo và một vài nhà nghiên cứu văn học Những bài viết hầu hết có dung lượng

nhỏ, chủ yếu kể về những kỉ niệm, bày tỏ cảm xúc, ấn tượng đối với nhạc sĩ và những hình ảnh trong các bài hát của ông Một số tác giả đã đi vào cảm nhận cái hay cái đẹp của ca từ,

thể hiện sự đồng cảm về thân phận con người trong chiến tranh qua một vài ca khúc phản chiến, cảm nhận về nỗi đau trong tình yêu nhân thế, và những phát hiện về tính triết lý… Có

rất ít những bài viết mang tính chất nghiên cứu chuyên sâu về ngôn ngữ (ca từ), lại càng

hiếm những bài viết về con người thân phận và tình yêu một cách có hệ thống, chặt chẽ

Cuốn sách mang tính chuyên luận đầu tiên nghiên cứu ca từ Trịnh Công Sơn có tựa đề

Tập chuyên luận có dung lượng 327 trang, gồm 6 chương, trong đó tác giả đã dành hẳn một chương (chương 1) để viết về những ám ảnh nghệ thuật, đó là những ám ảnh về chiến tranh,

về sự cô đơn, sự phụ rẫy trong tình yêu, về sự gắn bó với một người nữ, về thân phận con người, về cái vô thường của đời sống Tác giả đã đề cập đến những vấn đề thân phận con người và tình yêu, nhưng còn khái quát, chung chung Ông chỉ dừng lại ở việc phân tích một vài ca khúc, lẩy ra một vài ví dụ minh họa cho luận điểm của mình, chứ chưa đi sâu vào tìm

hiểu về con người thân phận với tư cách là con người dân tộc cụ thể, con người Việt Nam

với những đau thương, mất mát trong cuộc chiến tranh Ông cũng chưa đi sâu vào tìm hiểu

mảng ca khúc về tình yêu nam nữ với những nội dung phong phú vốn có của nó Song có

thể nói, đây là tập chuyên luận khá hay và có giá trị về học thuật

Ngoài những cuốn sách kể trên, phải kể đến cuốn luận văn thạc sĩ chuyên nghành lý

luận ngôn ngữ của Nguyễn Thị Bích Hạnh, đại học sư phạm Hà Nội (2008) với đề tài Hệ

th ống biểu tượng trong ca từ Trịnh Công Sơn Trong luận văn này, tác giả đã hệ thống hóa

những biểu tượng trong ca từ Trịnh Công Sơn, sắp xếp chúng theo hệ thống, từ hệ thống

những biểu tượng trực quan đến những hệ thống biểu tượng phi trực quan và chuyển hóa

giữa chúng Từ đó soi chiếu, giải mã các biểu tượng trong hệ thống, góp phần làm sáng rõ

thế giới nghệ thuật và thế giới tinh thần của người nghệ sĩ Luận văn này sau đó đã được

xuất bản thành sách với tựa đề Biểu tượng ngôn ngữ trong ca từ của Trịnh Công Sơn [9],