Nhân vật trong tiểu thuyết của chu lai

thể hóa ý tưởng nghệ thuật của nhà văn, nhân vật nói lên rất nhiều điều về nội dung tác phẩm, về những vấn đề nhà văn trăn trở và muốn hướng đến người đọc.. Tìm hiểu nhân vật trong tiểu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Phan Thị Thanh Trúc

NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA CHU LAI

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh - 2011

L ỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của quí thầy cô và bạn bè Xin chân thành cảm ơn

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với PGS.TS Phùng Quý Nhâm, người thầy hướng dẫn khoa học tận tình, người đã trực tiếp chỉ bảo, hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 8 năm 2011

Phan Thị Thanh Trúc

M ỤC LỤC

0

LỜI CẢM ƠN0 2 0

MỤC LỤC0 3 0

DẪN NHẬP0 4 0

1.Lí do chọn đề tài0 4 0

2.Lịch sử vấn đề nghiên cứu0 5 0

3 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu0 7 0

4.Phương pháp nghiên cứu0 8 0

5 Đóng góp của luận văn0 8 0

6 Kết cấu của luận văn0 9 0

CHƯƠNG 1: NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ DIỆN MẠO NHÂN VẬT VĂN HỌC TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 19750 10 0

1.1 Nhân vật văn học và nhân vật văn học trong tiểu thuyết0 10 0

1.1.1 Nhân vật văn học0 10 0

1.1.2 Nhân vật văn học trong tiểu thuyết0 14 0

1.2 Diện mạo nhân vật văn học trong tiểu thuyết sau 19750 19 0

1.2.1 Nhìn chung về tiểu thuyết Việt Nam sau 19750 19 0

1.2.2 Diện mạo nhân vật văn học trong tiểu thuyết Việt Nam sau 19750 28 0

Chương 2: ĐẶC ĐIỂM NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CHU LAI0 38 0

2.1 Nhân vật có xu hướng lí tưởng0 39 0

2.2 Nhân vật với những cảnh ngộ bi kịch0 49 0

2.2.1 Nhân vật với bi kịch tổn thương0 51 0

2.2.2 Nhân vật với bi kịch lạc lõng0 56 0

2.2.3 Nhân vật với bi kịch tự đánh mất mình0 59 0

2.3 Nhân vật hiện thân cho cái ác0 65 0

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CHU LAI0 75 0

3.1 Nghệ thuật miêu tả nhân vật0 75 0

3.1.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình của nhân vật0 75 0

3.1.2 Nghệ thuật miêu tả nội tâm của nhân vật0 80 0

3.2 Lời thoại của nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai0 86 0

3.2.1 Lời đối thoại0 86 0

3.2.2 Lời độc thoại0 93 0

KẾT LUẬN0 102 0

TÀI LIỆU THAM KHẢO0 106

D ẪN NHẬP

1.Lí do ch ọn đề tài

Chu Lai vốn là một cái tên quen thuộc với người đọc tiểu thuyết Việt Nam những năm sau 1975 Cùng với Lê Lựu, Ma Văn Kháng, Bảo Ninh, Nguyễn Khắc Trường, Khuất Quang Thụy, Dương Hướng, thế hệ nhà văn khẳng định mình trong giai đoạn văn học sau 1975, nhà văn quân đội Chu Lai được người đọc biết đến với tư cách là một tác giả tiểu thuyết khá thành công Là con trai của nhà viết kịch Học Phi, Chu Lai từng công tác ở đoàn kịch nói Tổng cục chính trị nhưng sau đó ông vào Nam chiến đấu và trở thành chiến sĩ đặc công chiến trường miền Đông Nam Bộ Chiến tranh kết thúc, Chu Lai trở về Hà Nội học khóa 1 ở trường viết văn Nguyễn Du và từ đó ông gắn cuộc đời mình với nghề văn Ông vừa biên tập vừa sáng tác cho tạp chí Văn nghệ quân đội Ông còn viết một số kịch bản sân khấu, kịch bản phim nhưng cái tên Chu Lai trước nhất vẫn được khẳng định ở lĩnh vực tiểu thuyết

Có thể nói Chu Lai là nhà văn có sức viết khỏe và bền bỉ Trong khoảng thời trên dưới hai

mươi năm, Chu Lai đã liên tục cho ra đời nhiều tiểu thuyết như Nắng đồng bằng (1978), Đêm tháng

hai (1982), Gió không thổi từ biển (1985), Sông xa (1986), Vòng tròn bội bạc (1990), Bãi bờ hoang

lạnh (1990), Ăn mày dĩ vãng (1992), Phố (1993), Ba lần và một lần (1999), Cuộc đời dài lắm (2001), Khúc bi tráng cuối cùng (2004), Chỉ còn một lần (2006), Hùng Karo (2007),…Trong số đó, có những

tiểu thuyết nhận được những giải thưởng cao như giải thưởng hội đồng văn học chiến tranh cách mạng

và lực lượng vũ trang cho tiểu thuyết “Ăn mày dĩ vãng” (1992), giải thưởng tiểu thuyết nhà xuất bản Hà Nội với tiểu thuyết “Phố” (1993) Ngoài ra nhà văn Chu Lai còn vinh dự nhận được giải thưởng văn

học Bộ quốc phòng năm 1994, giải thưởng nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2007

Từng là một chiến sĩ đặc công, sau hơn mười năm cầm súng, trở về cuộc sống đời thường, Chu Lai hăm hở lao vào cầm bút Thực tế cũng như những trải nghiệm trong khoảng đời chiến tranh đã trở thành hành trang thiết thực cho nhà văn trên con đường sáng tác của mình Chu Lai viết nhiều tiểu thuyết về đề tài chiến tranh và người lính Tiểu thuyết của ông đề cập đến nhiều vấn đề, thể hiện cuộc sống của con người nhất là người lính ở cả hai giai đoạn trong và sau chiến tranh Ở mỗi tiểu thuyết, nhà văn đều xây dựng những hình tượng nhân vật sinh động, để lại ấn tượng đậm nét trong lòng người đọc và chuyển tải những vấn đề cuộc sống, con người mà ông quan tâm

Vấn đề tìm hiểu nhân vật trong một tác phẩm, một thể loại văn học hay trong những sáng tác của một tác giả không phải là vấn đề xa lạ, mới mẻ Trong sáng tác văn học, nhân vật luôn là yếu tố nghệ thuật có vai trò quan trọng và được nhà văn dụng công xây dựng Nhân vật là sự hình tượng hóa và cụ

thể hóa ý tưởng nghệ thuật của nhà văn, nhân vật nói lên rất nhiều điều về nội dung tác phẩm, về những vấn đề nhà văn trăn trở và muốn hướng đến người đọc Mặt khác, hình tượng nhân vật còn cho thấy quan niệm nghệ thuật về con người và cách nhìn nhận những vấn đề cuộc sống của nhà văn Nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai cũng thế Với hệ thống nhân vật chủ yếu là nhân vật người lính, Chu Lai đã xây dựng thật sinh động hình ảnh người lính ở cả hai giai đoạn trong và sau chiến tranh Tìm hiểu nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai, chúng tôi muốn góp một tiếng nói để chỉ ra những thành công trong nghệ thuật xây dựng nhân vật tiểu thuyết của nhà văn cũng như qua đó khái quát lên một số đặc điểm tiêu biểu của nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai nói chung Hơn nữa tìm hiểu nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai còn để thấy được những nỗi trăn trở về cuộc sống và con người mà nhà văn quân đội này thể

hiện thông qua hình tượng nhân vật Đó là lí do để chúng tôi chọn đề tài “Nhân vật trong tiểu thuyết của Chu Lai” làm đề tài nghiên cứu

2.L ịch sử vấn đề nghiên cứu

Nằm trong xu hướng phát triển của tiểu thuyết giai đoạn sau 1975, tiểu thuyết Chu Lai ngay từ khi xuất hiện đã nhận được sự đón nhận của độc giả cũng như sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học Có thể tìm thấy một số bài viết về tiểu thuyết Chu Lai nói chung và những ý kiến về nhân vật của tiểu thuyết Chu Lai nói riêng trên một số báo, tạp chí như báo Văn nghệ hay tạp chí Văn nghệ quân đội Các ý kiến được trình bày ở những cuộc hội thảo về các tác phẩm của Chu Lai cũng phần nào tập trung nói đến những vấn đề này Ngoài ra, tiểu thuyết Chu Lai cũng trở thành đề tài nghiên cứu của một số luận văn chuyên ngành Nhìn chung, qua những bài viết và luận văn trên các tác giả đều khẳng định sự thành công của tiểu thuyết Chu Lai ở đề tài chiến tranh và người lính cũng như khẳng định những thành công và đóng góp của tiểu thuyết Chu Lai nói chung Riêng về nhân vật của tiểu thuyết Chu Lai, tuy chưa có một bài viết hay công trình nào nghiên cứu chuyên sâu nhưng chúng tôi vẫn ghi nhận được một số ý kiến quan trọng

Ở bài viết “Nội lực Chu Lai” in trên tạp chí Nhà văn số 8 năm 2006, tác giả Bùi Việt Thắng đã

đưa ra những nhận định khá bao quát về tiểu thuyết Chu Lai nói chung, trong đó ông đặc biệt chú ý đến hai phương diện nghệ thuật là nhân vật và giọng điệu Riêng về yếu tố nhân vật, Bùi Việt Thắng khẳng định nhân vật người lính và nhân vật nữ là hai nhân vật thành công của tiểu thuyết Chu Lai Trong bài viết “Trao đổi về tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai” in trên báo Văn nghệ số 29

năm 1992, một số nhà nghiên cứu và các tác giả như Bùi Việt Thắng, Lê Thành Nghị, Hồng Diệu, Nguyễn Trí Huân, Lê Minh Khuê,… đã nêu ra những ý kiến về tác phẩm được đánh giá cao này của Chu Lai Trong đó, Nguyễn Trí Huân cho rằng thành công của Ăn mày dĩ vãng chính là “những trang

viết xúc động về chiến tranh và người lính” [67,6] Còn nhà nghiên cứu Lê Thành Nghị lại đi vào nhận

xét về những nhân vật của tiểu thuyết và ông khẳng định rằng “nhân vật của Chu Lai quyết không phải

là những viên gạch nung ra từ một lò” [67,6]

Lý Hoài Thu ở bài viết “Tập truyện ngắn Phố nhà binh” in trên tạp chí Văn nghệ quân đội số 7 năm 1993 cũng nhận xét về nhân vật trong sáng tác của Chu Lai nói chung thông qua tập truyện Phố

nhà binh Theo Lý Hoài Thu thì nhân vật trong sáng tác của Chu Lai có sự thay đổi Nếu như trước kia các nhân vật của Chu Lai chủ yếu được mô tả ở cốt cách anh hùng trận mạc thì hiện nay Chu lai lại tập trung đi vào khai thác cuộc sống thời bình nhưng lại không hề bình lặng của những con người trở về từ chiến tranh

Tác giả Nguyễn Thanh Tú trong bài viết “Cuộc đời dài lắm - một tiểu thuyết có tính hấp dẫn” in

trên tạp chí Văn nghệ quân đội số ra tháng 01 năm 2002 cũng nêu ra những nhận xét mang tính đúc kết

về nhân vật của tiểu thuyết Chu Lai: “Ngòi bút tiểu thuyết Chu Lai vẫn cách xây dựng nhân vật đẩy đến

tận cùng của bi kịch Có thể nói một cách khái quát là con người trong tiểu thuyết Chu Lai là con người của bi kịch, con người của những mâu thuẫn, có khi thật quyết liệt dữ dội, có khi số phận tận cùng ngang trái, có nhân cách vô cùng cao thượng, lại có loại người tận cùng của sự gian xảo”

[82,101]

Ngoài ra, các bài viết “Vấn đề tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc” in trên tạp chí Văn nghệ quân đội

số 5 năm 1991, “Những trang viết về người lính” của Nguyễn Trí Huân in trên báo Văn nghệ số 41 năm 1994, “Người lính sau hòa bình trong tiểu thuyết chiến tranh thời kì đổi mới” của Nguyễn Hương Giang in trên tạp chí Văn nghệ quân đội số 4 năm 2001 hay “Hình tượng người lính trong văn học cần

một cái nhìn thực tế” của Bùi Vũ Minh in trên báo Văn nghệ số 6 năm 2006 cũng ít nhiều đề cập đến

một số nhân vật của tiểu thuyết Chu Lai

Trong số những bài viết hay đề tài nghiên cứu về tiểu thuyết Chu Lai kể trên, có lẽ đề tài nghiên

cứu khoa học và công nghệ cấp Bộ “Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết Chu Lai” của tiến sĩ Nguyễn

Đức Hạnh trường Đại học sư phạm Thái Nguyên năm 2006 là một công trình khá công phu Ở đề tài nghiên cứu này, Nguyễn Đức Hạnh đi vào tìm hiểu hành trình sáng tác tiểu thuyết và sự chuyển đổi quan niệm nghệ thuật về hiện thực và con người trong tiểu thuyết Chu Lai cũng như sự thể hiện của những yếu tố không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Đặc biệt hơn, ở đề tài này, Nguyễn Đức Hạnh còn đi vào khái quát các loại cảm hứng nghệ thuật song hành - hô ứng với kiểu nhân vật trung tâm trong tiểu thuyết của Chu Lai Theo Nguyễn Đức Hạnh, tiểu thuyết Chu Lai có các kiểu cảm hứng tương ứng với các kiểu nhân vật sau: cảm hứng anh hùng và cảm hứng lãng mạn hô ứng - tương giao với kiểu nhân vật anh hùng - lãng tử trong chiến tranh, cảm hứng bi kịch và cảm hứng cảm thương

hô ứng - tương giao với kiểu nhân vật bi kịch, cảm hứng phê phán hô ứng - tương giao với kiểu nhân vật phản diện, lưỡng diện hoặc tha hóa Qua sự khái quát đó, Nguyễn Đức Hạnh đã phần nào chỉ ra và phân tích cặn kẽ những điểm nổi bật của các kiểu nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai

Có thể thấy đã có nhiều bài viết và một số đề tài nghiên cứu nhưng nhìn chung lại chưa có nhiều những công trình nghiên cứu tổng thể, đầy đặn về tiểu thuyết Chu Lai nói chung và nhân vật của tiểu thuyết Chu Lai nói riêng Đây thật sự là “khoảng trống” mà những ai quan tâm đến tiểu thuyết Chu Lai

cần phải bổ sung Thực hiện đề tài “Nhân vật trong tiểu thuyết của Chu Lai”, dựa trên cơ sở những ý

kiến đã có được, chúng tôi đi vào tìm hiểu một cách khá khái quát về nhân vật của tiểu thuyết Chu Lai với mong muốn góp một tiếng nói để chỉ ra những điểm nổi bật và thành công trong hình tượng nhân vật của nhà văn quân đội này

3 Gi ới hạn và phạm vi nghiên cứu

Là một nhà văn có sức viết khỏe, Chu Lai viết và khẳng định tài năng của mình ở khá nhiều tiểu thuyết Có thể thấy nổi rõ lên thành đề tài chủ đạo trong sáng tác của nhà văn quân đội này không gì khác hơn là đề tài chiến tranh và người lính, mà theo như cách mọi người vẫn gọi đùa thì Chu Lai là nhà văn “thâm canh” ở mảng đề tài này Thế nhưng những vấn đề đặt ra trong tiểu thuyết Chu Lai lại khá phong phú Dù viết về giai đoạn trong hay sau chiến tranh thì người đọc luôn nhận thấy rằng cuộc sống và con người trong tiểu thuyết Chu Lai không hề đơn điệu mà luôn được nhà văn nhìn nhận và thể hiện ở nhiều chiều hướng và góc độ khác nhau Từ đó, thế giới nhân vật hiện lên trong tiểu thuyết Chu Lai cũng vô cùng đa dạng Ở đề tài nghiên cứu này, chúng tôi đi vào tìm hiểu nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai với đối tượng khảo sát là những tiểu thuyết đã xuất bản của ông Trong đó, chúng tôi tập trung

nhiều vào những tác phẩm được cho là tiêu biểu như Nắng đồng bằng, Sông xa, Vòng tròn bội bạc, Ăn

mày dĩ vãng, Phố, Cuộc đời dài lắm, Ba lần và một lần Bên cạnh đó, khi tìm hiểu nhân vật trong tiểu

thuyết Chu Lai chúng tôi cũng có sự liên hệ đến nhân vật trong một số tiểu thuyết của các tác giả khác cùng thời và viết cùng đề tài để tìm ra những đặc điểm riêng của nhân vật tiểu thuyết Chu Lai

Với khoảng thời gian trên dưới hai mươi năm, số lượng tiểu thuyết xuất bản của Chu Lai vượt

trên con số hàng chục và số lần tái bản cũng ở mức cao Từ Nắng đồng bằng đến Hùng Karo đánh dấu

quá trình “lăn xả” vào văn chương hăng hái và nhiệt huyết của nhà văn quân đội Chu Lai Nhận định một cách khách quan, có những tác phẩm được đánh giá cao cũng như có tác phẩm chưa thật sự tạo được tiếng vang nhưng nhìn chung sự ra đời của số lượng lớn tiểu thuyết Chu Lai trong khoảng thời gian nhất định đã cho thấy sự đón nhận của đông đảo người đọc đối với tiểu thuyết của nhà văn quân đội này Như đã nói, nhân vật trong các tiểu thuyết của Chu Lai chủ yếu là nhân vật người lính nên khi

thực hiện đề tài nghiên cứu, chúng tôi cũng chủ yếu tập trung vào nhân vật người lính để từ đó khái quát lên những đặc điểm của nhân vật, nêu ra những vấn đề nhà văn thể hiện qua hình tượng nhân vật cũng như chỉ ra những thành công trong nghệ thuật xây dựng nhân vật tiểu thuyết của Chu Lai Có được một tiểu thuyết hay không phải là điều dễ dàng, trong đó việc xây dựng được những hình tượng nhân vật thành công càng không phải là điều đơn giản Ở tiểu thuyết Chu Lai, người đọc nhận thấy các nhân vật đều được nhà văn chăm chút kĩ càng và ít nhiều đều để lại những ấn tượng nhất định trong lòng người đọc Có thể khẳng định rằng nhân vật là một trong những yếu tố nghệ thuật thành công của tiểu thuyết Chu Lai

4 Phương pháp nghiên cứu

Xuất phát từ yêu cầu của đối tượng và mục đích nghiên cứu, khi thực hiện đề tài chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp nghiên cứu lịch sử - xã hội: phương pháp này được sử dụng để làm rõ sự ra đời và đặc điểm của nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai trong tương quan với hoàn cảnh xã hội và văn học

Phương pháp phân tích: phương pháp phân tích được sử dụng nhiều trong quá trình khảo sát để

đi sâu vào tìm hiểu nhân vật, từ đó khái quát lên thành những đặc điểm nổi bật của nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai

Phương pháp so sánh: phương pháp so sánh được sử dụng để khu biệt những đặc điểm của nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai với nhân vật của các nhà văn khác cùng thời và viết cùng đề tài

Ngoài ra, các phương pháp và thao tác khác cũng được sử dụng trong quá trình thực hiện đề tài như tổng hợp, thống kê, vận dụng những lí thuyết của thi pháp học trong nghiên cứu nhân vật,…

5 Đóng góp của luận văn

Như đã nói, nhân vật là yếu tố nghệ thuật không thể thiếu trong tác phẩm văn học, đặc biệt đối với tiểu thuyết thì vấn đề nhân vật càng có vai trò quan trọng Thông qua hình tượng nhân vật người đọc nhận ra được những vấn đề nhà văn quan tâm và muốn chuyển tải Là một nhà văn đi qua chiến tranh, sống và viết phần nhiều bằng sự trải nghiệm và chiêm nghiệm, Chu Lai đã xây dựng được những

hình tượng nhân vật thành công và qua những nhân vật đó ông luôn thể hiện sự nhìn nhận và trăn trở của mình về những vấn đề cuộc sống, con người Tiếp xúc với thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai, người đọc thấy được cuộc sống không lúc nào bình lặng, cũng như con người cả trong và sau chiến tranh luôn phải đối mặt với những vấn đề không hề đơn giản, dễ dàng Chiến tranh là một hoàn cảnh

không bình thường, ở đó hàng ngày, hàng giờ con người phải luôn đối mặt với mất mát, hi sinh thế nhưng trong cuộc sống thời bình thì vấn đề mà con người, nhất là những con người vừa bước ra từ cuộc chiến gặp phải cũng có lắm mất mát và đau đớn Vì thế, cuộc sống và con người trong tiểu thuyết luôn được Chu Lai nhìn nhận bằng cái nhìn đa diện, đa chiều mà cái trục chính dùng để soi chiếu không gì khác hơn chính là phẩm chất người lính, những người đã hi sinh rất nhiều cho cuộc chiến để rồi khi chiến tranh kết thúc không ít người trong số họ cảm thấy lạc lõng, bơ vơ hay sa ngã vì nhiều lí do Trên

cơ sở đó, qua việc tìm hiểu nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai chúng tôi không chỉ nhằm khái quát những đặc điểm chung của hệ thống nhân vật cũng như chỉ ra những thành công nghệ thuật của nhà văn mà còn nhằm vào một mục đích không kém phần quan trọng khác Tìm hiểu nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai để thấy được cái nhìn đa diện và nhân bản của nhà văn về con người nói chung và người lính nói riêng ở cả hai giai đoạn trong và sau chiến tranh Chiến tranh luôn đầy rẫy hiểm nguy, chết chóc nhưng cuộc sống đời thường cũng là một hành trình không hề đơn giản đối với những nhân vật của tiểu thuyết Chu Lai, nhất là những nhân vật người lính vừa bước ra khỏi cuộc chiến và phải đối mặt với rất nhiều những vấn đề có tên và không tên để có thể hòa nhập với cuộc sống mới thời hậu chiến Tìm hiểu nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai để một lần nữa thấy được rằng dù trong bất kì hoàn cảnh nào thì bản lĩnh và phẩm chất người lính cũng luôn là vấn đề được nhà văn quan tâm Tiểu thuyết Chu Lai đã xây dựng thành công những hình tượng nhân vật mà thông qua đó nhà văn đã thể hiện một cách sinh động, chân thực nhiều mảng hình ảnh về con người và cuộc sống

6 K ết cấu của luận văn

Ngoài phần dẫn nhập và kết luận, luận văn “Nhân vật trong tiểu thuyết của Chu Lai” gồm có ba

chương:

Chương 1- Nhân vật văn học và diện mạo nhân vật văn học trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 Chương 2- Đặc điểm nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai

Chương 3- Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Chu Lai

CH ƯƠNG 1: NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ DIỆN MẠO NHÂN VẬT VĂN HỌC TRONG

TI ỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1975

1.1 Nhân v ật văn học và nhân vật văn học trong tiểu thuyết

1.1.1 Nhân v ật văn học

1.1.1.1 Văn học là hoạt động sáng tạo nghệ thuật của nhà văn và tác phẩm văn học là thành quả của hoạt động sáng tạo đó Tác phẩm văn học được tạo nên từ sự phức hợp của nhiều yếu tố dưới ngòi

bút nghệ thuật của nhà văn, tất nhiên trong đó không thể thiếu yếu tố nhân vật “Văn học không thể

thiếu nhân vật, bởi vì đó là hình thức cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng”

[53,277] Thật vậy, một tác phẩm văn học có thể có nhiều hoặc ít nhân vật nhưng không tác phẩm nào lại hoàn toàn không có nhân vật Nhân vật hiển nhiên xuất hiện trong tác phẩm như một mặc định nghệ

thuật Và trong tác phẩm văn học thì “hình tượng nhân vật là kết quả của sự sáng tạo có tính chất hư

cấu của tác giả về những đối tượng có một đời sống riêng” [19,184] “Những đối tượng” này có thể là

con người nhưng cũng có thể là con vật, đồ vật hay thiên nhiên được nhân hóa giống như con người Tuy nhiên khái niệm “nhân vật” chủ yếu nhất vẫn được dùng để chỉ những con người được nói đến

trong tác phẩm văn học vì “nói đến nhân vật văn học là nói đến con người được miêu tả, thể hiện trong

tác phẩm bằng phương tiện văn học” [53,277] Nhân vật - con người ở đây có thể là nhân vật được

miêu tả đầy đủ từ tên tuổi, lai lịch, ngoại hình đến hành động, nội tâm,…vì thế chúng hiện lên trong tác phẩm như những con người thật của cuộc đời Hoặc đó cũng có thể là những nhân vật được nhắc đến gián tiếp qua lời của nhân vật khác hay chỉ được thể hiện qua các yếu tố như giọng điệu, cảm xúc, nỗi niềm…Chính vì vậy, hình tượng nhân vật được xây dựng trong tác phẩm văn học luôn đa dạng

Trong tác phẩm văn học, nhân vật có vai trò vô cùng quan trọng Nó là sự hình tượng hóa và

cụ thể hóa ý tưởng nghệ thuật của nhà văn, là nơi để qua đó nhà văn chuyển tải và người đọc tiếp nhận những vấn đề nội dung tác phẩm Do đó, nhân vật luôn là yếu tố được nhà văn dụng công xây dựng và

là yếu tố thường để lại ấn tượng nhiều nhất cho người đọc khi tiếp nhận tác phẩm Nhân vật nói lên sự nhìn nhận và đánh giá về con người của nhà văn nhưng nó không đơn giản chỉ là sự thể hiện quan niệm nghệ thuật về con người mà nhân vật còn là nơi khái quát và thể hiện mọi giá trị tư tưởng thẩm mĩ của tác phẩm văn học cũng như tư tưởng của nhà văn Có thể nói tài năng của nhà văn và sự thành công của tác phẩm thể hiện ở chỗ nhà văn có xây dựng được những nhân vật thành công hay không Không phải ngẫu nhiên mà tên tuổi của nhà văn luôn gắn liền với tên tuổi của nhân vật này hay nhân vật khác do nhà văn tạo ra và khi nhắc đến nhà văn thì người đọc lại nhớ ngay đến những nhân vật điển hình - đứa