Khả năng kiểm soát cảm xúc của học sinh ở một số trường THPT tại thành phố hồ chí minh

DANH MỤC CÁC BẢNG Ký hiệu Tên bảng Trang Ký hiệu Tên bảng Tran g Bảng 2.1 Phân chia điểm trung bình theo mức độ từ thấp đến cao 69 Bảng 2.24 So sánh điểm trung bình từng nhóm biện

Lê Thị Ngọc Thương

KHẢ NĂNG KIỂM SOÁT CẢM XÖC CỦA HỌC SINH Ở MỘT SỐ TRƯỜNG THPT TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2011

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

LÊ THỊ NGỌC THƯƠNG

KHẢ NĂNG KIỂM SOÁT CẢM XÖC CỦA HỌC SINH Ở MỘT SỐ TRƯỜNG THPT TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Chuyên ngành: TÂM LÝ HỌC

Mã số: 60 31 80

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS TRẦN THỊ THU MAI

Thành phố Hồ Chí Minh – 2011

LỜI CẢM ƠN

Bốn năm trên giảng đường đại học và gần ba năm của chương trình sau đại học, tôi cảm thấy rất hạnh phúc vì được học tập, nghiên cứu khoa học ở ngôi trường thân yêu: Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh Tôi không thể nào quên sự chỉ bảo tận tình khơi dậy tình yêu nghề, học tập, cống hiến, tình cảm yêu thương, quan tâm của Quý Thầy Cô của Trường nói chung và đặc biệt là Khoa Tâm lý Giáo dục nói riêng Tôi xin gửi lời tri ân chân thành và sâu sắc nhất đến toàn thể Quý Thầy Cô

Đặc biệt nhất, tôi xin gửi lời cám ơn, tình cảm quý trọng, chân thành đến Tiến sĩ Trần Thị Thu Mai Sự hướng dẫn tận tình và tinh thần nghiên cứu khoa học nghiêm túc

là điều mà tôi may mắn được nhận từ Tiến sĩ Trần Thị Thu Mai trong suốt thời gian học tập tại trường và nhất là trong khi thực hiện luận văn thạc sĩ

Tôi rất hạnh phúc và muốn nói lời cám ơn, yêu thương nhất gửi đến Ba – Mẹ, và những người thân yêu, đồng nghiệp, bạn bè đã luôn động viên tinh thần của tôi, giúp đỡ tôi trên bước đường học tập

Ngoài ra, tôi cũng xin gửi lời cám ơn và lời chúc tốt đẹp đến các thầy cô giáo, các bạn học sinh ở các trường trung học phổ thông: Hoàng Hoa Thám, Trần Phú, Hòa Bình, Đăng Khoa đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài

Cuối cùng, một lần nữa, tôi xin trân trọng kính gửi lời cảm ơn đến toàn thể quý thầy cô trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 8 năm 2011

LỜI CAM ĐOAN

Đề tài “Khả năng kiểm soát cảm xúc của học sinh ở một số trường trung học phổ thông tại thành phố Hồ Chí Minh” chính là luận văn tốt nghiệp thạc sĩ ngành Tâm lí học của tôi tại trường Đại học Sư phạm Tp.HCM

Tôi xin cam đoan kết quả của đề tài này được khảo sát và nghiên cứu một cách khoa học, khách quan và chưa từng thuộc bất kì tác giả nào trước đó

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 8 năm 2011

Người thực hiện

Lê Thị Ngọc Thương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU ……….11

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KHẢ NĂNG KIỂM SOÁT CẢM XÖC CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ……….………16

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề … ………16

1.1.1 Những nghiên cứu trên thế giới về kiểm soát cảm xúc … ………16

1.1.2 Những nghiên cứu ở Việt Nam về kiểm soát cảm xúc … ………20

1.2 Trí tuệ cảm xúc ….………22

1.2.1 Khái niệm trí tuệ cảm xúc theo kiểu thuần năng lực tâm thần ….………22

1.2.2 Khái niệm trí tuệ cảm xúc kiểu hỗn hợp ………23

1.2.3 Mô hình trí tuệ cảm xúc ………25

1.3 Khả năng kiểm soát cảm xúc ………31

1.3.1 Cảm xúc ………31

1.3.2 Khái niệm khả năng kiểm soát cảm xúc ………37

1.3.3 Các cơ chế phòng vệ tâm lý ………43

1.3.4 Các mặt biểu hiện của khả năng kiểm soát một số cảm xúc ………45

1.4 Đặc điểm của lứa tuổi học sinh THPT ………51

1.4.1 Những đặc điểm về nhận thức, trí tuệ ………51

1.4.2 Đặc điểm họa động học tập của học sinh trung học phổ thông ………53

1.4.3 Đời sống tình cảm của học sinh trung học phổ thông ………54

1.4.4 Đặc điểm khả năng kiểm soát cảm xúc của học sinh trung học phổ thông ………55

1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát cảm xúc ….………56

1.5.1 Những yếu tố thuộc về gia đình ………56

1.5.2 Những yếu tố thuộc về nhà trường ………57

1.5.3 Những yếu tố thuộc về xã hội ………58

1.5.4 Những yếu tố thuộc về cá nhân ………58

1.6 Biện pháp nâng cao khả năng kiểm soát cảm xúc cho học sinh trung học phổ thông ………59

Tiểu kết chương ………65

Chương 2 THỰC TRẠNG KHẢ NĂNG KIỂM SOÁT CẢM XÖC CỦA HỌC SINH Ở MỘT SỐ TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TẠI ……….66

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

2.1 Tổ chức nghiên cứu ……….66

2.2 Kết quả nghiên cứu ……….70

2.2.1 Khả năng kiểm soát cảm xúc của học sinh THPT tại Tp.HCM ………70

2.2.2 Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến khả năng kiểm soát cảm xúc của học sinh một số trường THPT tại Tp.HCM ………105

Tiểu kết chương 2 ………109

Chương 3 BIỆN PHÁP TÁC ĐỘNG NHẰM NÂNG CAO KHẢ NĂNG KIỂM SOÁT CẢM XÖC CHO HỌC SINH TẠI MỘT SỐ TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TẠI TP.HCM ………110

3.1 Tổ chức nghiên cứu biện pháp ………110

3.2 Một số biện pháp thực nghiệm ………115

3.3 Kết quả thực nghiệm ……….115

Tiểu kết chương 3 ………132

KẾT LUẬN và KIẾN NGHỊ ………133

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ………137

TÀI LIỆU THAM KHẢO ………138 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

1 ĐHSP Đại học Sư phạm

2 THPT Trung học phổ thông

4 NTN Người thực nghiệm

7 Tp.HCM Thành phố Hồ Chí Minh

DANH MỤC CÁC BẢNG

Ký

hiệu

Tên bảng

Trang Ký

hiệu

Tên bảng Tran

g

Bảng

2.1

Phân chia điểm trung bình theo mức độ từ thấp đến cao

69 Bảng

2.24

So sánh điểm trung bình từng nhóm biện pháp giải tỏa cảm xúc giận dữ

91

Bảng

2.2

Thống kê mẫu khảo sát 70 Bảng

2.25

So sánh điểm trung bình từng nhóm biện pháp giải tỏa cảm xúc xấu hổ

93

Bảng

2.3

Tỉ lệ phần trăm từ thấp đến cao học sinh có các mức độ kiểm soát từng cảm xúc

72 Bảng

2.26

So sánh điểm trung bình từng nhóm biện pháp giải tỏa cảm xúc sợ hãi

95

Bảng

2.4

Bảng so sánh khả năng kiểm soát từng cảm xúc

72 Bảng

2.27

So sánh điểm trung bì của khả năng kiểm soát cảm xúc của người khác

97

Bảng

2.5

So sánh điểm trung bình giữa các nhóm biểu hiện của khả năng kiểm soát cảm xúc giận dữ

73 Bảng

2.28

So sánh sự khác biệt giữa các trường về khả năng kiểm soát cảm xúc giận dữ

99

Bảng

2.6

So sánh điểm trung bình giữa các biểu hiện của nhóm hành vi trực tiếp hoặc gián tiếp công kích của cảm xúc giận dữ

74 Bảng

2.29

So sánh sự khác biệt giữa các trường về khả năng kiểm soát cảm xúc xấu hổ

100

Bảng

2.7

So sánh điểm trung bình giữa các biểu hiện của nhóm hành vi dịch chuyển sự công kích của cảm xúc giận dữ

75 Bảng

2.30

So sánh sự khác biệt giữa các trường về khả năng kiểm soát cảm xúc

sợ hãi

100

Bảng

2.8

So sánh điểm trung bình giữa các biểu hiện của nhóm tổ chức mô và cơ

75 Bảng

2.31

So sánh sự khác biệt giữa các học sinh ở bốn trường về khả năng

101

quan nội tiết của cơ thể của cảm xúc giận dữ kiểm soát cả ba cảm xúc Bảng

2.9

So sánh điểm trung bình giữa các biểu hiện của nhóm giọng nói của cảm xúc giận dữ

76 Bảng

2.32

So sánh sự khác biệt về khả năng kiểm soát cảm xúc cả ba cảm xúc theo các khối, giới, hệ học

101

Bảng

2.10

So sánh điểm trung bình giữa các biểu hiện của nhóm sự đáp trả không mang tính công kích của cảm xúc giận dữ

78 Bảng

2.33

So sánh sự khác biệt về khả năng kiểm soát cảm xúc cảm xúc giận dữ theo các khối, giới, hệ học

103

Bảng

2.11

So sánh điểm trung bình giữa các nhóm biểu hiện của khả năng kiểm soát cảm xúc xấu hổ

79 Bảng

2.34

So sánh sự khác biệt về khả năng kiểm soát cảm xúc xấu hổ theo các khối, giới, hệ học

103

Bảng

2.12

So sánh điểm trung bình giữa các biểu hiện của nhóm hành vi trực tiếp hay gián tiếp công kích của cảm xúc xấu hổ

80 Bảng

2.35

So sánh sự khác biệt về khả năng kiểm soát cảm xúc sợ hãi theo các khối, giới, hệ học

105

Bảng

2.13

So sánh điểm trung bình giữa các biểu hiện của nhóm hành vi dịch chuyển sự công kích của cảm xúc xấu hổ

81 Bảng

2.36

Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến khả năng kiểm soát cảm xúc của học sinh một số trường THPT tại TPHCM

107

Bảng

2.14

So sánh điểm trung bình giữa các biểu hiện của nhóm tổ chức mô và cơ quan nội tiết của cảm xúc xấu hổ

82 Bảng

3.1

Nhật ký miêu tả về tâm trạng hàng ngày

113

Bảng

2.15

So sánh điểm trung bình giữa các biểu hiện của nhóm biểu hiện của giọng nói của cảm xúc xấu hổ

82 Bảng

3.2

Phiếu ghi nhớ cảm xúc 113

Bảng

2.16

So sánh điểm trung bình giữa các biểu hiện của nhóm đáp trả không mang tính công kích của cảm xúc xấu hổ

83 Bảng

3.3

So sánh kết quả trước và sau khi thực nghiệm

115

Bảng

2.17

So sánh điểm trung bình giữa các biểu hiện của nhóm biểu hiện của khả năng kiểm soát cảm xúc

sợ hãi

84 Bảng

3.4

Mô tả về học sinh tham gia thử nghiệm

116

Bảng

2.18

So sánh điểm trung bình giữa các biểu hiện của nhóm hành vi trực tiếp hoặc gián tiếp công kích của cảm xúc sợ hãi

85 Bảng

3.5

Khả năng kiểm soát cảm xúc giận dữ của từng học sinh

117

Bảng

2.19

So sánh điểm trung bình giữa các biểu hiện của nhóm hành vi dịch chuyển sự công kích của cảm xúc sợ hãi

86 Bảng

3.6

Tóm tắt một số trả lời của học sinh về nội dung liên quan đến cảm xúc giận dữ

117

Bảng

2.20

So sánh điểm trung bình giữa các biểu hiện của nhóm chức mô và cơ quan nội tiết của cơ thể của cảm xúc sợ hãi

87 Bảng

3.7

Phân tích suy nghĩ tự động của học sinh M.T

123

Bảng

2.21

So sánh điểm trung bình giữa các biểu hiện của nhóm giọng nói của cảm xúc sợ hãi

87 Bảng

3.8

Phiếu ghi nhớ cảm xúc hàng ngày

124

Bảng

2.22

So sánh điểm trung bình giữa các biểu hiện của nhóm biểu hiện đáp trả không mang tính công

kích của cảm xúc sợ hãi

88 Bảng

3.9

Phiếu ghi nhớ cảm xúc hàng ngày ở phiên thứ tư

128

Bảng

2.23

So sánh điểm trung bình giữa biện pháp các biện pháp mà học sinh sử dụng để giải tỏa từng cảm xúc

90

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ

1 Hình 2.1 Biểu đồ phân bố các điểm trung bình ứng với mức

độ kiểm soát cảm xúc của học sinh một số trường THPT tại Tp HCM

70

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Cảm xúc đóng vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần và tác động mạnh mẽ đến hiệu quả công việc, học tập, khả năng sáng tạo của con người Thật vậy, có vô vàn những tình huống dẫn đến hàng loạt cảm xúc nảy sinh Đó là, chúng ta có lúc vui, buồn, giận dữ, sợ hãi, xấu hổ,… Khi cảm xúc xuất hiện, những hành vi, thái độ phát sinh ngay tức thì Và dễ thấy là đôi khi chúng ta lại “nóng giận mất khôn” dẫn đến đánh mất bản thân mình Hay những hậu quả có thể là ân hận, hối tiếc, sai lầm, thất bại,… Thế nên, kiểm soát cảm xúc sao cho thật hợp lý nhằm giúp cuộc sống của con người cân bằng, hài hòa hơn là điều mà thật sự nhiều người rất mong muốn Vì vậy, vấn đề đặt ra là cảm xúc của chúng ta đang ở mức nào? Chúng ta có thật sự kiểm soát tốt cảm xúc của bản thân chưa?

Kiểm soát cảm xúc không đơn thuần là kiểm soát hành vi và thái độ ngay khi cảm xúc nảy sinh Có thể thấy rằng, nếu cảm xúc kéo dài quá lâu như giận dữ quá mức có thể dẫn đến tâm lý bị ảnh hưởng nghiêm trọng như là cáu gắt, bực bội, hành động điên rồ; hay là người lúc nào cũng hay giận dữ thì làm việc gì cũng dễ mau chán, thất bại Do đó, xác định kiểm soát cảm xúc cũng có nghĩa là không chỉ dừng lại ở điều chỉnh hành vi, biểu hiện sinh học của cơ thể hay thái độ bên ngoài mà còn phải biết giải pháp kiểm soát cảm xúc, giải tỏa dồn nén cảm xúc kịp thời

Trên cơ sở xác định được vai trò quan trọng của cảm xúc trong đời sống tâm lý của con người, nhiều nghiên cứu về cảm xúc ngày càng được quan tâm và chú ý Chẳng hạn như các công trình nghiên cứu gần đây về trí tuệ cảm xúc của P.Salovey

và J.Mayer, D.Goleman cho thấy trí tuệ cảm xúc quyết định thành công của con người khá lớn Tuy nhiên, đo lường kiểm soát cảm xúc vẫn chưa được nhấn mạnh mà chỉ mới xem xét khả năng này tồn tại trong thành tố của trí tuệ cảm xúc là “quản lý cảm xúc” Vì vậy, thật sự cần có những nghiên cứu sâu hơn, cụ thể hơn về khả năng kiểm soát cảm xúc nhằm giúp trả lời những câu hỏi mà thực tiễn đặt ra ở trên

Lứa tuổi học sinh THPT là lứa tuổi mà nhân cách, trí tuệ đang trong quá trình hoàn thiện nên thiết nghĩ, việc phát triển toàn diện nói chung mà cụ thể là bồi dưỡng

và rèn luyện trí tuệ cảm xúc nói riêng cho học sinh THPT là vấn đề cần được quan

tâm Theo Luật Giáo dục năm 2005, Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc là mục tiêu giáo dục hiện nay [24] Vậy thực tế cho thấy phải chăng

là cán cân dạy chữ chênh cao hơn dạy người? Rõ ràng, gần đây, mặt đạo đức, mặt cảm xúc, bạo lực học đường của lứa tuổi trung học phổ thông, xảy ra với tình trạng ngày càng nghiêm trọng Rất đáng lo ngại là hiện tượng nhiều học sinh chỉ vì thiếu kiểm soát cảm xúc của bản thân trong các mối quan hệ đã dẫn đến hành vi tiêu cực và gây hậu quả nghiêm trọng xảy ra ngày càng nhiều trên toàn quốc Hàng loạt vụ việc như học sinh H.V.H (lớp 12 trường THPT V.T, B.Đ) đâm bạn, Đ.Q.Đ (tỉnh K.H), nữ sinh Đ.T.Th (lớp 10, tỉnh N.A) đâm bạn vì cãi nhau, xích mích nhỏ [33] Đây cũng là cảnh báo cấp bách cho việc giáo dục hướng đến những khía cạnh liên quan đến yếu

tố thuộc về tình cảm, cảm xúc trong nhân cách của học sinh Làm thế nào để đạt được mục tiêu giáo dục trên? Nhà trường trung học phổ thông hiện đang có quan tâm đến việc hình thành nhân cách và tác động để hình thành cảm xúc theo chiều hướng tích cưc cho học sinh như thế nào?

Mặt khác, phòng tham vấn, tư vấn tâm lý được thành lập ở khá nhiều trường trung học phổ thông tại thành phố Hồ Chí Minh hiện nay Tuy nhiên, phòng tham vấn học đường thật sự đóng vai trò hỗ trợ tâm lý học sinh ra sao trong khi cảnh báo về tình trạng đời sống cảm xúc của học sinh đang có dấu hiệu trầm trọng? Thực tế, chúng ta thấy rằng đội ngũ chuyên môn, một chương trình giáo dục cảm xúc, tình cảm, biện pháp tâm lý hỗ trợ, cũng là những dấu hỏi lớn về hiệu quả hoạt động giáo dục ở nhà trường phổ thông Vì trước tiên là chúng ta chưa biết rõ mức độ kiểm soát cảm xúc của học sinh như thế nào Hơn nữa cảm xúc của cá nhân chỉ thể hiện khi gặp tình huống nhưng giáo dục cảm xúc gắn với tình huống thực tiễn cũng chưa được

hiệu quả Vì vậy, những vấn đề này cần phải được giải đáp để nâng cao chất lượng giáo dục

Đánh giá tầm quan trọng của kiểm soát cảm xúc của học sinh và trả lời cho những vấn đề đó là vô cùng cần thiết Hiểu được điều đó và biết rằng hiện nay tuy có nhiều đề tài khóa luận và luận văn đã nghiên cứu về trí tuệ cảm xúc nhưng chưa có nghiên cứu nào về khả năng kiểm soát cảm xúc của học sinh trung học phổ thông ở thành phố Hồ Chí Minh Với tất cả những lí do này, đề tài “Khả năng kiểm soát cảm xúc của học sinh ở một số trường THPT tại Thành phố Hồ Chí Minh” được tiến hành

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu khả năng kiểm soát cảm xúc của học sinh ở một số trường THPT tại Thành phố Hồ Chí Minh, từ đó đề xuất một số biện pháp kiểm soát cảm xúc cho

học sinh THPT

3 Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: khả năng kiểm soát cảm xúc (giận dữ, sợ hãi, xấu hổ) của học sinh ở một số trường THPT tại Thành phố Hồ Chí Minh

- Khách thể nghiên cứu: học sinh ở một số trường THPT tại Thành phố Hồ Chí Minh

4 Giả thuyết nghiên cứu

- Mức độ kiểm soát của các cảm xúc (giận dữ, sợ hãi, xấu hổ) của học sinh ở

một số trường THPT tại Thành phố Hồ Chí Minh chưa cao

- Trong nhiều yếu tố ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát cảm xúc của học sinh

thì yếu tố gia đình có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đối với cảm xúc của học sinh

- Có sự khác biệt ý nghĩa về chỉ số kiểm soát cảm xúc (giận dữ, sợ hãi, xấu

hổ) của học sinh các khối lớp, giữa nam và nữ, giữa học sinh các hệ công lập và dân

lập

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận của những lý thuyết và trắc nghiệm về kiểm soát

cảm xúc