Tác động của biến đổi khí hậu đến sinh hoạt và sản xuất của dân cư huyện gò công đông tỉnh tiền giang

HỒ CHÍ MINH --- NGUYỄN THỊ KIM THOA TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN SINH HOẠT VÀ SẢN XUẤT CỦA DÂN CƯ HUYỆN GÒ CÔNG ĐÔNG TỈNH TIỀN GIANG Chuyên ngành: ĐỊA LÝ HỌC Mã số: 60 31 95 L

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

-    -

NGUYỄN THỊ KIM THOA

TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬUĐẾN SINH HOẠT VÀ SẢN XUẤT CỦA DÂN CƯHUYỆN GÒ CÔNG ĐÔNG TỈNH TIỀN GIANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÝ HỌC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2011

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

-

NGUYỄN THỊ KIM THOA

TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN SINH HOẠT VÀ SẢN XUẤT CỦA DÂN CƯ HUYỆN GÒ CÔNG ĐÔNG TỈNH TIỀN GIANG

Chuyên ngành: ĐỊA LÝ HỌC

Mã số: 60 31 95

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÝ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS Thái Thị Ngọc Dư

Thành phố Hồ Chí Minh – 2011

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Ban Giám Hiệu trường Đại học Sư phạm TP.Hồ Chí Minh, Phòng Khoa học Công nghệ và Sau đại học đã mọi điều kiện thuận lợi để khoá học được hoàn thành tốt đẹp

Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc đến Tiến sĩ Thái Thị Ngọc Dư, người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện luận văn này

Chí Minh đã tận tình giảng dạy, mở rộng kiến thức chuyên môn cho chúng tôi

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu - quý thầy cô trường THPT Chuyên Tiền Giang đã

có nhiều giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành luận văn

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Ban lãnh đạo Sở Tài nguyên - Môi trường, Sở Nông nghiệp và

nhân dân huyện Gò Công Đông cùng dân cư các xã Tân Thành, Vàm Láng, Kiểng Phước, Gia Thuận, thị trấn Tân Hoà thuộc địa bàn huyện Gò Công Đông đã có nhiều giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã luôn là chổ dựa tinh thần vững chắc, tạo điều kiện cho tôi thực hiện tốt luận văn này

Trong quá trình thực hiện đề tài vẫn còn nhiều sơ sót Kính mong quý thầy cô góp ý để đề tài được hoàn thiện hơn

Thành phố Hồ Chí Minh - 2011

LỜI CAM ĐOAN

Tôi tên: Nguyễn Thị Kim Thoa

Là học viên cao học Khoá 19 chuyên ngành Địa Lý học của trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh niên khoá 2008-2011

Tôi xin cam đoan đây là phần nghiên cứu do tôi thực hiện Các số liệu, kết luận nghiên cứu trình bày trong luận văn này là trung thực và chưa được công bố ở các nghiên cứu khác

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

H ọc viên

Nguyễn Thị Kim Thoa

MỤC LỤC

8

LỜI CẢM ƠN8 1

8

LỜI CAM ĐOAN8 2

8

MỤC LỤC8 3

8

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT8 5

8

DANH MỤC CÁC BẢNG8 7

8

DANH MỤC CÁC HÌNH8 8

8

MỞ ĐẦU8 1

8

1 Lý do chọn đề tài8 1

8

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài8 2

8

3 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài8 3

8

4 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu của đề tài8 3

8

4.1 Phạm vi nghiên cứu của đề tài:8 3

8

4.2 Đối tượng nghiên cứu của đề tài:8 3

8

5 Ph ương pháp nghiên cứu:8 3

8

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN8 4

8

1.1 Cơ sở lý luận :8 4

8

1.1.1 Khái niệm về BĐKH8 4

8

1.1.2 Nguyên nhân hình thành BĐKH8 4

8

1.1.2.1 Hoạt động sản xuất, sinh hoạt của con người làm tăng lượng khí thải8 4

8

1.1.2.2 Sự biến đổi của tự nhiên8 5

8

1.1.3 Tác động của BĐKH8 6

8

1.1.3.1 Tác động của BĐKH đối với sản xuất nông nghiệp và an ninh lương thực8 6

8

1.1.3.2 Tác động của BĐKH đến cuộc sống dân cư và vấn đề tái định cư :8 7

8

1.1.3.3 Đối với tài nguyên nước, tài nguyên biển8 8

8

1.1.3.4 Đối với tài nguyên rừng và hệ sinh thái tự nhiên8 10

8

1.2 Cơ sở thực tiễn:8 15

8

1.2.1 BĐKH trên thế giới8 15

8

1.2.2 BĐKH ở Việt Nam [3]8 15

8

1.2.2.1 Thực trạng BĐKH ở Việt Nam8 15

8

1.2.2.2 Nhận định xu thế BĐKH ở Việt Nam [3]8 16

8

1.2.2.3 Nhận định về tác động tiềm tàng của BĐKH ở Việt Nam [3]8 16

Chương 2 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ BĐKH VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU8 19

8

2.1 Tổng quan tài liệu và các công trình nghiên cứu có liên quan đến BĐKH:8 19

8

2.2 Tổng quan tài liệu và các công trình nghiên cứu có liên quan đến BĐKH ở ĐBSCL8 21

8

2.2.1 Tiểu vùng (A) nơi chịu ảnh hưởng nguồn chiếm ưu thế :8 21

8

2.2.2 Tiểu vùng (C) nơi ảnh hưởng biển chiếm ưu thế8 22

8

2.2.3 Tiểu vùng chịu ảnh hưởng hỗn hợp biển và nguồn (B).8 22

8

2.3 Tổng quan về địa bàn nghiên cứu [2],[11]8 26

8

Chương 3 PHÂN TÍCH KẾT QUẢ KHẢO SÁT8 29

8

3.1 Khái quát địa bàn nghiên cứu - Mô tả mẫu:8 29

8

3.2 Thống kê mô tả:8 32

8

3.2.1: Nhận thức của nhân dân địa phương về BĐKH:8 32

8

3.2.2: Các lĩnh vực chịu tác động của BĐKH:8 34

8

3.2.2.1: Tác động của BĐKH đến cuộc sống gia đình:8 35

8

3.2.2.2: Tác động của BĐKH đến sức khoẻ nhân dân:8 36

8

3.2.2.4: Tác động của BĐKH đến thu nhập:8 37

8

3.2.3: Các biểu hiện bất thường của khí hậu và thời tiết ở địa phương:8 38

8

3.2.4: Tình hình khai thác và sử dụng nguồn nước:8 39

8

3.2.4.1 Tình hình khai thác và sử dụng nguồn nước sinh hoạt:8 39

8

3.2.4.1 Tình hình thay đổi chất lượng nguồn nước sinh hoạt:8 40

8

3.2.4.2 Tình hình xâm nhập mặn:8 41

8

3.2.5 Các giải pháp ứng phó hiện tượng nước biển dâng8 44

8

3.2.6 Các lực lượng tìm các giải pháp ứng phó với sự tác động của BĐKH8 45

8

3.4 Kiểm định sự khác biệt đánh giá mức độ tác động của BĐKH giữa các nhóm:8 46

8

3.4.1 Sự khác biệt đánh giá mức độ tác động của BĐKH theo nhóm tuổi8 46

8

3.4.2 Sự khác biệt đánh giá mức độ tác động của BĐKH giữa các nhóm theo địa bàn cư trú:8 46

8

3.4.3 Sự khác biệt đánh giá mức độ tác động của BĐKH theo nghề nghiệp8 47

8

3.4.4 Sự khác biệt đánh giá mức độ tác động của BĐKH theo giới tính:8 48

8

Chương 4 TÌM HIỂU NHỮNG ĐỊNH HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP ỨNG PHÓ VỚI BĐKH8 50

8

4.1 Ứng phó với BĐKH trên thế giới.8 50

8

4.2 Ứng phó với BĐKH ở Việt Nam8 51

8

4.3 Ứng phó với BĐKH ở vùng Đồng bằng Sông Cửu Long8 53

8

4.3.1 Nâng cao nhận thức của người dân8 54 4.3.2 Xác định và tiến hành sớm những nội dung cần nghiên cứu 54

4.3.3 Phát huy và đào tạo nguồn nhân lực8 55

8

4.3.4 Nâng cao năng lực quản lý8 55

8

4.4 Ứng phó với BĐKH ở huyện Gò Công Đông, tỉnh Tiền Giang8 56

8

4.4.1 Nông nghiệp8 57

8

4.4.2 Lâm nghiệp8 58

8

4.4.3 Thuỷ sản8 58

8

4.4.4 Nguồn nước8 59

8

4.4.5 Sinh hoạt sản xuất và đời sống của dân cư8 59

8

KẾT LUẬN8 60

8

1 Kết luận :8 60

8

2 Khuyến nghị :8 60

8

TÀI LIỆU THAM KHẢO8 63

8

PHỤ LỤC8 67

8

Phụ lục 1: Bản đồ các huyện phía Đông của tỉnh Tiền Giang8 67

8

Phụ lục 2: BẢNG HỎI THU THẬP THÔNG TIN8 68

8

Phụ lục 3: Kết quả phân tích Anova theo nhóm tuổi:8 73

8

Phụ lục 4: Kết quả phân tích Anova theo địa bàn cư trú:8 74

8

Phụ lục 5: Kết quả phân tích Anova theo nghề nghiệp:8 75

8

Phụ lục 6: Kết quả phân tích Anova theo giới tính:8 77

8

Phụ lục 7: Một số hình ảnh liên quan đến biến đổi khí hậu ở ĐBSCL8 77

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BĐKH : Biến đổi khí hậu

ĐBSCL : Đồng bằng sông Cửu Long

ĐBSH : Đồng bằng sông Hồng

ĐDSH : Đa dạng sinh học

GMO : Sinh vật biến đổi gen

ICEM : Trung tâm quản lý môi trường quốc tế

IPCC : Uỷ ban Liên Chính phủ về Biến đổi khí hậu

ODA : Hỗ trợ phát triển

ppb : Đơn vị tính nồng độ phần tỉ

ppm : Đơn vị tính nồng độ phần triệu

RVAC : Ruộng vườn ao chuồng

START : Trung tâm START vùng Đông Nam Á (Đại học

Chulalongkorn, Thái Lan) STERN : Công trình nghiên cứu về Biến đổi khí hậu của tiến sĩ

Nicholas Stern- người Anh-chuyên gia kinh tế hàng đầu của Ngân hàng Thế giới

UNDP : Chương trình phát triển Liên Hợp Quốc

UNFCCC : Công ước khung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi khí hậu VAC : Vườn ao chuồng

WHO : Tổ chức Y tế Thế giới

WMO : Tổ chức khí tượng Thế giới

DANH MỤC CÁC BẢNG

2.1 Thông báo Quốc gia về BĐKH ở Việt Nam 24 2.2 Kịch bản BĐKH các vùng của Việt Nam 25 2.3 Kịch bản nước biển dâng ở Việt Nam so với năm 1990 25 3.1 Bảng mô tả mẫu phân theo giới tính và nghề nghiệp 38 3.2 Bảng mô tả mẫu phân theo địa bàn cư trú và nhóm tuổi 39 3.3 Nguồn cung cấp thông tin về BĐKH 41 3.4 Đánh giá mức độ ảnh hưởng của BĐKH 42 3.5 Thống kê mô tả đánh giá về mức độ tác động của BĐKH 42 3.6 Đánh giá các lĩnh vực chịu ảnh hưởng của BĐKH 43 3.7 Mức độ tác động của BĐKH đến cuộc sống gia đình 44 3.8 Mức độ tác động của BĐKH đến sức khoẻ 45 3.9 Mức độ tác động của BĐKH đến công việc hàng ngày 45 3.10 Mức độ tác động của BĐKH đến công việc thu nhập 46 3.11 Các biểu hiện bất thường về thời tiết và khí hậu ở địa phương 48 3.12 Các nguồn cung cấp nước sinh hoạt ở địa phương 49 3.13 Tình hình thay đổi chất lượng nguồn nước ở địa phương 51 3.14 Tình hình xâm nhập mặn ở địa phương 52 3.15 Tình hình xâm nhập mặn từ năm 2000 – 2009 52

3.16 Thời gian bắt đầu và kết thúc mùa mưa, lượng mưa trung bình năm từ năm

3.17 Tình hình ảnh hưởng của xâm nhập mặn đến diện tích đất canh tác 54 3.18 Đề xuất các giải pháp ứng phó với hiện tượng nước biển dâng 55 3.19 Đề xuất các lực lượng tìm biện pháp ứng phó với BĐKH 56 3.20 Kết quả phân tích Anova theo nhóm tuổi 58 3.21 Kết quả phân tích Anova theo địa bàn cư trú 58 3.22 Kết quả kiểm định Tamhane’s 59

Bảng Nội dung Trang

3.23 Thống kê mô tả đánh giá mức độ tác động của BĐKH của các nhóm dân cư

theo địa bàn cư trú 59 3.24 Kết quả phân tích Anova theo nghề nghiệp 60 3.25 Kết quả kiểm định Tukey HSD 60 3.26 Thống kê mô tả đánh giá mức độ tác động của BĐKH của các nhóm dân cư

theo nghề nghiệp 61 3.27 Kết quả phân tích Anova theo giới tính 61

DANH MỤC CÁC HÌNH

1.1 Tác động giữa BĐKH và suy giảm tài nguyên tự nhiên, kinh tế - xã hội 17 1.2

Chuỗi dây chuyền tác động của hiện tượng BĐKH – nước biển dâng lên hệ

sinh thái, sản xuất và đời sống 18

3.1 Bản đồ hành chính huyện Gò Công Đông, tỉnh Tiền Giang 37 3.2 Biểu đồ thể hiện cơ cấu mẫu khảo sát theo nghề nghiệp 38 3.3 Biểu đồ thể hiện cơ cấu mẫu khảo sát theo nơi cư trú 39 3.4 Biểu đồ thể hiện cơ cấu mẫu khảo sát theo nhóm tuổi 40 3.5 Biểu đồ thể hiện các nguồn cung cấp thông tin về BĐKH 41 3.6 Biểu đồ thể hiện đánh giá của nhân dân địa phương về mức độ tác động của

3.7 Biểu đồ thể hiện tỷ lệ đánh giá các lĩnh vực chịu ảnh hưởng của BĐKH 44

3.8.1 Biểu đồ thể hiện số lượng người đánh giá mức độ tác động của BĐKH đến

các lĩnh vực 47

3.8.2 Biểu đồ thể hiện tỷ lệ đánh giá mức độ tác động của BĐKH đối với các lĩnh

3.9 Biểu đồ thể hiện tỷ lệ đánh giá các biểu hiện bất thường về thời tiết, khí hậu ở

3.10 Biểu đồ thể hiện tỷ lệ các nguồn cung cấp nước sinh hoạt tại địa phương 50

3.11 Biểu đồ thể hiện tỷ lệ đề xuất của nhân dân về các biện pháp ứng phó với

nước biển dâng 56 3.12 Biểu đồ thể hiện tỷ lệ đề xuất các lực lượng tìm biện pháp ứng phó với mực

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Vấn đề Trái Đất nóng lên, nước biển dâng và khí hậu đang biến đổi một cách khắc nghiệt đến nay không còn là chuyện của thế giới, mà đang đe dọa trực tiếp đến Việt Nam: Lũ lụt, hạn hán, triều cường, xâm nhập mặn ngày càng nặng nề hơn, ảnh hưởng trực tiếp đến sự an toàn của con người và

cả nền kinh tế

Theo bản báo cáo về phát triển con người 2007-2008 của UNDP[23], nếu nhiệt độ trên Trái Đất tăng thêm 2 độ C, thì 22 triệu người ở Việt Nam sẽ mất nhà và 45% diện tích đất nông nghiệp ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long, vựa lúa lớn nhất của Việt Nam sẽ ngập chìm trong nước biển

Ông Christophe Bahuet - Phó đại diện UNDP [23] tại Việt Nam - nhận định: BĐKH có thể dẫn đến 5 nguy cơ lớn: Giảm năng suất nông nghiệp; gia tăng tình trạng thiếu nước; thời tiết cực đoan gia tăng; các hệ sinh thái tan vỡ và bệnh tật gia tăng

Theo thống kê, ĐBSCL có tổng diện tích 39.734 kmP

2

P

, trong đó 18.066 kmP

2

P đất thuộc các huyện ven biển [19] Trong các thập kỷ gần đây, yếu tố khí tượng thuỷ văn tại ĐBSCL tiếp tục thay đổi theo chiều hướng xấu Các thiên tai như bão tố, lụt lội, xâm nhập mặn xảy ra thường xuyên

hơn và khó dự đoán

Viện trưởng Viện Khoa học Khí tượng thủy văn môi trường, ông Trần Thục cho biết: "Chỉ cần nước biển dâng lên vài mét, chúng ta sẽ mất đi một diện tích đất khoảng 15.000-20.000kmP

2

Ptại ĐBSCL"[37]

ĐBSCL là vùng đất thấp ven biển của Việt Nam sẽ là khu vực bị tác hại nặng nề nhất do BĐKH gây ra [19] Trong các tháng mùa khô này, nhiều tỉnh vùng ĐBSCL đang bị nước biển xâm nhập mặn sâu làm thiệt hại cho sản xuất nông nghiệp, nhiều khu vực đã thiếu nước ngọt phục vụ sinh họat Trước tình hình trên, nhiều địa phương trong khu vực ĐBSCL đã và đang đề ra nhiều giải pháp để ứng phó và thích nghi do tác động của BĐKH

Giáo sư tiến sĩ Nguyễn Ngọc Trân, nguyên Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, khẳng định: “Ứng phó với mực nước biển dâng là một nhiệm vụ có tầm quan trọng hàng đầu về nhiều mặt: kinh tế, xã hội, an ninh quốc phòng chẳng những của ĐBSCL mà còn của cả nước Các địa phương phải tranh thủ điều tra, nghiên cứu trên từng địa bàn bị đe dọa để chuẩn bị phương án ứng phó tốt nhất”[16]

Theo Giáo sư tiến sĩ Nguyễn Đức Ngữ, Giám đốc Trung tâm Khí tượng Thủy văn và Môi trường, để giảm nhẹ khả năng bị tổn hại do BĐKH gây ra, cần có sự điều chỉnh ở các hoạt động

kinh tế, xã hội Các hoạt động ứng phó với BĐKH phải được triển khai ngay từ bây giờ và phải được lồng ghép với kế hoạch của các ngành, lĩnh vực, địa phương [9]

Các nhà khoa học cũng đề xuất một số giải pháp thủy lợi khả thi như: làm đê bao kết hợp hệ thống cống và trạm bơm ở các vùng ven biển để tránh ngập lụt; xây dựng hồ chứa nước ngọt ngay tại ĐBSCL trong các vùng ngập hay bán ngập để trữ nước, tránh tình trạng thiếu nước ngọt cho sinh hoạt và sản xuất; ứng dụng công nghệ vật liệu mới vào xây dựng các công trình để giảm chi phí

Để giảm nhẹ những hậu quả do BĐKH mang tới, các cấp chính quyền cần có những động thái mạnh

mẽ hơn: xây dựng chương trình mục tiêu quốc gia; hướng dẫn cụ thể cho các ngành, các địa phương chủ động xây dựng chương trình phù hợp; thiết lập cơ quan liên tỉnh của ĐBSCL để phối hợp xây dựng chương trình ứng phó và hành động có hiệu quả không chỉ ở cấp địa phương mà trong toàn vùng Bên cạnh trách nhiệm và hành động của các nhà quản lý, nhà khoa học, mỗi người dân ở địa phương cũng cần có ý thức và hành động thiết thực để góp phần giảm nhẹ các tác động của BĐKH

Theo dự báo[44], trong vài chục năm tới, nước biển sẽ dâng cao làm ngập lụt phần lớn ĐBSCL vốn đã bị ngập lụt hàng năm, dẫn đến mất nhiều đất nông nghiệp Sẽ có từ 15.000 – 20.000 km2 đất thấp ven biển bị ngập hoàn toàn Lưu lượng nước sông Mê kông giảm từ 2 – 24% trong mùa khô, tăng từ 7- 15% vào mùa lũ Hạn hán sẽ xuất hiện nhiều hơn Nước lũ sẽ cao hơn tại các tỉnh An Giang, Đồng Tháp, Long An, Tiền Giang, Kiên Giang, Vĩnh Long, TP Cần Thơ, Hậu Giang; thời gian ngập lũ tại đây sẽ kéo dài hơn hiện nay Việc tiêu thoát nước mùa mưa lũ cũng khó khăn Suy giảm tài nguyên nước sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp, nghề cá Quá trình xâm nhập mặn vào nội đồng sẽ sâu hơn, tập trung tại các tỉnh ven biển gồm Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng, Trà Vinh, Bến Tre, Tiền Giang, Long An và nước ngọt sẽ khan hiếm

Tỉnh Tiền Giang với 32 km bờ biển, lại án ngữ ba cửa biển lớn: Soài Rạp (sông Soài Rạp), Cửa Tiểu và Cửa Đại (sông Tiền) Theo dự báo của Trung tâm Quốc tế về Quản lý Môi trường (ICEM), tỉnh Tiền Giang sẽ là một trong mười tỉnh của cả nước bị ảnh hưởng nhiều nhất của BĐKH Trong 10 huyện (thành thị) của tỉnh Tiền Giang, huyện Gò Công Đông là huyện có chiều dài bờ biển 32 km trông giống như một vành đai hướng ra biển Đông và là địa phương có tiềm năng kinh tế biển lớn nhất tỉnh Tiền Giang Cũng như các địa phương ven biển BĐKH sẽ ảnh hưởng trực tiếp và tác động đến nhiều mặt liên quan đến sản xuất và đời sống của dân cư địa phương Xuất phát

từ các lý do trên chúng tôi chọn đề tài luận văn “Tác động của Biến đổi khí hậu đến sinh hoạt và

sản xuất của người dân ở huyện Gò Công Đông, tỉnh Tiền Giang”

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài

Nghiên cứu này hướng đến những mục đích: