So sánh chế độ thuộc địa của anh và pháp ở châu á qua trường hợp ấn độ và việt nam (giữa thế kỷ XIX giữa thế kỷ XX)

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỦ NGHĨA THỰC DÂN QUÁ TRÌNH XÂM LƯỢC VÀO ẤN ĐỘ, VIỆT NAM CỦA ANH, PHÁP.... Những tác động tiêu cực từ các chính sách thuộc địa của Anh, Pháp đối với Ấn Độ và Vi

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

QUA TRƯỜNG HỢP ẤN ĐỘ VÀ VIỆT NAM

LU ẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

ố Hồ Chí Minh - 2014

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

QUA TRƯỜNG HỢP ẤN ĐỘ VÀ VIỆT NAM

Chuyên ngành : Lịch sử thế giới

Mã số : 60 22 03 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGÔ MINH OANH

L ỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là đề tài nghiên cứu do tôi thực hiện

Các s ố liệu và kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trung

th ực và chưa từng công bố ở các công trình nghiên cứu khác

Tôi xin ch ịu trách nhiệm về đề tài nghiên cứu của mình

TÁC GI Ả LUẬN VĂN

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến:

Ban giám hiệu Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, Phòng sau Đại học, quý thầy cô Khoa Lịch Sử đã nhiệt tình giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong quá trình hoàn thành luận văn

Phó giáo sư, Tiến sĩ Ngô Minh Oanh.Thầy đã tận tình chỉ bảo, động viên và hướng dẫn cho tôi với sự cẩn trọng, nghiêm túc và trung thực trong quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn này

Các thầy cô tại thư viện trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh và tập thể các anh chị, các bạn học viên khóa 23, chuyên ngành Lịch

sử thế giới đã ủng hộ nhiệt tình và giúp đỡ chân thành cho tôi về mặt tư liệu Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến gia đình là nguồn động viên lớn nhất cho tôi trong thời gian học tập và hoàn thành luận văn này

Một lần nữa tôi xin chân thành cảm ơn!

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 30 tháng 9 năm 2014

Lê Thị Kim Oanh

M ỤC LỤC

Trang phụ bìa

L ời cam đoan

L ời cảm ơn

M ục lục

Danh m ục các bảng

M Ở ĐẦU 4

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỦ NGHĨA THỰC DÂN QUÁ TRÌNH XÂM LƯỢC VÀO ẤN ĐỘ, VIỆT NAM CỦA ANH, PHÁP 11

1.1 Những vấn đề lý luận về chủ nghĩa thực dân 11

1.1.1 Quá trình ra đời và vị trí lịch sử của chủ nghĩa thực dân 11

1.1.2 Một số khái niệm và cách nhìn nhận về chủ nghĩa thực dân 13

1.1.3 C Mác, Ph Ăngghen và V.I Lênin nhìn nhận về chủ nghĩa thực dân 16

1.1.4 Hình thức biểu hiện của chủ nghĩa thực dân 19

1.2 Quá trình xâm lược Ấn Độ và Việt Nam của Anh và Pháp 23

1.2.1 Quá trình thực dân Anh xâm lược Ấn Độ 23

1.2.1.1 Tình hình của Ấn Độ trước khi thực dân Anh xâm lược 23

1.2.1.2 Quá trình xâm lược của thực dân Anh 26

1.2.1.3 Sự cai trị của Anh ở Ấn Độ trước năm 1858 31

1.2.2 Quá trình thực dân Pháp xâm lược Việt Nam 37

1.2.2.1 Tình hình Việt Nam trước khi thực dân Pháp xâm lược 37

1.2.2.2 Âm mưu xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp 41

1.2.2.3 Tiến trình xâm lược của Pháp vào Việt Nam (1858-1897) 45

Chương 2 NHỮNG NÉT TƯƠNG ĐỒNG VÀ KHÁC BIỆT TRONG CHẾ ĐỘ THUỘC ĐỊA CỦA ANH VÀ PHÁP TẠI ẤN ĐỘ VÀ VIỆT NAM (GIỮA THẾ KỶ XIX-GIỮA THẾ KỶ XX) 49

2.1 Về chính trị 51

2.2 Về kinh tế 60

2.3 Về văn hóa-giáo dục 69

2.4 Về xã hội 80

Chương 3 TÁC ĐỘNG TỪ CÁC CHÍNH SÁCH THUỘC ĐỊA CỦA ANH VÀ PHÁP ĐỐI VỚI ẤN ĐỘ VÀ VIỆT NAM 85

3.1 Những tác động tiêu cực từ các chính sách thuộc địa của Anh, Pháp đối với Ấn Độ và Việt Nam 85

3.1.1 Về kinh tế 85

3.1.2 Về chính trị-xã hội 87

3.2 Những tác động tích cực từ những chính sách thuộc địa của Anh, Pháp đối với Ấn Độ và Việt Nam 91

3.2.1 Về kinh tế 91

3.3.2 Về chính trị-xã hội 93

3.3.3 Về văn hóa-giáo dục 99

KẾT LUẬN 108

TÀI LI ỆU THAM KHẢO 110

PH Ụ LỤC

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Số liệu về tình hình sản xuất dệt vải tại Ấn Độ 65

Bảng 2.2 Số liệu về tình hình kỹ nghệ dệt đay tại Ấn Độ 65

M Ở ĐẦU

1 Lý do ch ọn đề tài

dân như Anh, Pháp trong quá trình nghiên cứu lịch sử chủ nghĩa tư bản nói riêng và

tư” [18, tr.9]

đưa ra một cách tiếp cận của mình, dựa trên việc tập hợp những tài liệu và đứng trên quan điểm khách quan

Ấn Độ và Việt Nam (giữa thế kỷ XIX- giữa thế kỷ XX)

2 L ịch sử nghiên cứu vấn đề

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về chủ nghĩa thực dân đặc biệt là về thực dân

khác nhau đó là do các nhà nghiên cứu đứng ở các góc độ khác nhau, ở vị trí hay thời đại khác nhau để đánh giá và nhìn nhận vấn đề

Đầu tiên phải kể đến quan điểm của những nhà nghiên cứu kinh điển của chủ nghĩa Mác Lênin, tiêu biểu nhất và đầy đủ nhất được thể hiện qua luận điểm của

C.Mác, Ăngghen và sau đó là Lênin Qua các tác phẩm: Tuyên ngôn của Đảng cộng

s ản, Tư bản, Hệ tư tưởng Đức C.Mác và Ăngghen đã vạch ra những mặt tiêu cực, xấu

th ị, bắt những nước dã man hay nửa dã man phụ thuộc vào những dân tộc tư sản, bắt phương Đông phải phụ thuộc vào phương Tây”

đề cập đến mặt tích cực nằm ngoài ý muốn mà chủ nghĩa thực dân mang lại cho các

nước thuộc địa, thậm chí: “Chính điều này đã quyết định xu hướng phát triển của lịch

s ử Châu Á cận đại” [dẫn theo 3, tr.15] Đến V.I Lênin, khi chủ nghĩa tư bản đã bộc lộ

tri ển được nếu không thường xuyên mở rộng phạm vi thống trị của nó…[dẫn theo 3,

đắn để giải phóng dân tộc mình Tuy rằng tại thời điểm đó, C Mác, Ăngghen và Lênin

thành đề tài nghiên cứu của mình Bên cạnh những tài liệu kinh điển trên, chúng ta cũng sẽ tìm thấy những hoạt động xâm lược cũng như chính sách cai trị của các nước

đế quốc thực dân đối với những thuộc địa tiêu biểu như Anh ở Ấn Độ và Pháp ở Đông Dương ở một số tác phẩm khác Vấn đề này chiếm dung lượng khá lớn trong bộ sách Lịch sử Kinh tế các nước (ngoài Liên Xô) của F Ia Pôlianxki gồm 4 tập xuất bản năm

1978 Qua đó, tác giả người Liên Xô này cũng phần nào đưa ra những nhận định về chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa thực dân khá gần với quan điểm của những người nghiên cứu thuộc các nước thuộc địa, nạn nhân của chủ nghĩa thực dân cũ và mới Tuy nhiên đây chỉ là bộ sách thuần túy về nội dung kinh tế, Pôlianxki cũng là một nhà kinh tế học, ông viết tác phẩm dựa chủ yếu trên tài liệu Liên Xô và đứng trên lập trường chống lại chủ nghĩa tư bản, nên phần nào tác phẩm mang tính chủ quan, phiến diện, không thực sự đi sâu vào nghiên cứu và đánh giá về đặc điểm của từng nước chủ nghĩa thực dân

được viết vào năm 1960, Ray-Mông-Bác-Bê đã có một công trình nghiên cứu về quá

đúng bản chất của nó, tức cả yếu tố tích cực và yếu tố tiêu cực Chẳng hạn như trong

đưa ra khái niệm về chủ nghĩa thực dân như sau: “Chủ nghĩa thực dân là sự mở rộng

lãnh th ổ của một quốc gia đến những vùng đất bên ngoài biên giới của mình Những vùng đất mới được thành lập bởi các nước chính quốc được gọi là thuộc địa”

định hình nên lịch sử nước Mỹ “Nhà nghiên cứu người Mỹ David S Landes viết cuốn

hàng đầu xuất sắc trong lĩnh vực của ông và trong thời đại của ông” Cuốn sách đã

đói” [42] Qua đó vấn đề chủ nghĩa thực dân cũng được ông đề cập trong một số chương của cuốn sách, đặc biệt là về chủ nghĩa thực dân Anh ở Ấn Độ Ngoài các tác

Knowledge, History c ủa Frederick Cooper và Key Concepts in American

History-Colonialism thì tại các nước thực dân cũng đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về

Britain’s Oceanic Empire, Atlantic and Indian Ocean Worlds, c 1550–1850 của các

tác động của các chính sách thuộc địa đối với đế quốc Anh, còn đối với Ấn Độ thì chưa được đánh giá toàn diện Bên cạnh đó, phải kể đến một số công trình khác nói về

Egerton được viết vào năm 1897 và British colonial policy của George Louis Beer

đích nghiên cứu chính và đã trình bày rất rõ về quá trình xâm lược của Anh vào các

người nghiên cứu cũng tham khảo một số bài viết trên các tạp chí trong đó quan trọng

informal Empire and spheres of influence In Asia and Africa (2009) và The Arabian Frontier of the British Raj: Merchants, Rulers, and the British in the nineteenth-Century Gulf (Oxford University Press, 2007), của James Onley Dr Đây thực sự là

đích của việc xâm lược Ấn Độ và cách cai trị của người Anh ở các vùng trong khu vực

British empire in India đã trình bày quá trình người Anh vào Ấn Độ từ vương triều

khai thác được ở bài viết này một số chính sách mà Anh đã thi hành qua một số giai đoạn và qua những nhà cầm quyền thuộc địa Anh ở Ấn Độ

đến Trung quốc và Đông Dương Bố cục của công trình được chia theo từng địa danh,

tariff policy of France của tác giả Arthur Girault được viết vào năm 1916 bao gồm hai

như vai trò, lợi ích về mặt kinh tế của khu vực Đông Dương đối với chính quốc thông

trong đó có bài viết: The legacies of history Colonization and immigrant integration

in Britain and France được đăng trên tạp chí Theory and Society vào năm 2005,

gia này Đây là một khía cạnh tiếp cận mới của một tác giả nước ngoài mà người viết

fall of colonial Indochina, bao gồm 3 chương và tác giả đã trình bày rất chi tiết, cụ

và cũng giải thích cho sự thất bại của người Pháp ở khu vực này Đặc biệt, Julia Alayne Grenier Burlette đề cập rất nhiều đến tác động của các chính sách thuộc địa, cả

memory and postcolonial Europe, Maltese Settlers in Algeria and France của

Andrea L Smith hay The making of British colonial development policy 1914–1940

để phân tích và đánh giá về nguyên nhân thành công hay thất bại của các chính sách

cũng đưa ra cái nhìn về chủ nghĩa thực dân, nhưng vấn đề này lại thường được lồng

phóng dân t ộc thế kỷ XX, một cách tiếp cận thì vấn đề và cách nhìn nhận về chủ

nghĩa thực dân đã được nghiên cứu một cách khá đầy đủ và khách quan Đặc biệt, đây

và chưa hoàn chỉnh Bên cạnh đó, còn có rất nhiều tác phẩm nghiên cứu về chính tình

như cuốn sách Việt Nam dưới thời Pháp đô hộ của tác giả Nguyễn Thế Anh Được

đoạn lịch sử chứa đựng nhiều biến đổi cho xã hội Việt Nam Với cùng suy nghĩ và

niên đại để giải thích “ hành động và phản ứng” của cả hai phía Pháp và Việt Nam

L ịch sử Ấn Độ của Vũ Dương Ninh, Ấn Độ qua các thời đại của Nguyễn Thừa Hỷ, Các nhân v ật lịch sử cận đại (tập IV) và hiện đại (tập II) của Lê Vinh Quốc và Ngô

Minh Oanh Đây cũng là những tài liệu rất hữu ích cho người nghiên cứu có cái nhìn

Như vậy, mặc dù vấn đề chủ nghĩa thực dân đã được nghiên cứu rất nhiều tại

cũng như những đặc điểm của từng nước thực dân và hệ quả mà nó để lại đối với sự

người nghiên cứu sử học Thiết nghĩ, đây là một vấn đề quan trọng vẫn phải tiếp tục

tác động của chủ nghĩa thực dân đối với nước ta nói riêng và trên bình diện thế giới nói chung

3 M ục đích nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu nhằm so sánh chế độ thuộc địa của Anh và Pháp dựa trên

văn cũng muốn đưa ra đánh giá toàn diện hơn về hệ quả của các chính sách thuộc địa đối với cả các nước thực dân và các nước thuộc địa

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là chế độ thuộc địa của Anh và Pháp mà chủ yếu là những

đồng cũng như khác biệt trong cách cai trị thuộc địa của Anh và Pháp

4.2 Ph ạm vi nghiên cứu

 V ề không gian:

 V ề thời gian:

- Khoảng từ giữa thế kỉ XIX đến giữa XX, tương đương với thời gian từ khi Ấn

Độ và Việt Nam đều là thuộc địa của Anh và Pháp cho đến khi độc lập Tuy nhiên, giai đoạn trước và sau đó cũng sẽ được đề cập tới trong những giới hạn nhất định để làm rõ hơn nội dung nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

6 Ngu ồn tư liệu

7 Đóng góp của luận văn

Cho đến nay, việc nghiên cứu về chế độ thuộc địa của Anh và Pháp cũng như

8 B ố cục của luận văn và các vấn đề cần giải quyết

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo, phần phụ lục, luận văn

có ba chương:

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỦ NGHĨA THỰC DÂN QUÁ TRÌNH XÂM LƯỢC ẤN ĐỘ, VIỆT NAM CỦA ANH, PHÁP

cũng như hình thức biểu hiện về chủ nghĩa thực dân, cuối cùng là trình bày quan điểm

trong đó cũng tìm hiểu về tình hình của hai quốc gia này trước khi bị Anh, Pháp cai trị

C hương 2 NHỮNG NÉT TƯƠNG ĐỒNG VÀ KHÁC BIỆT TRONG CHẾ

ĐỘ THUỘC ĐỊA CỦA ANH, PHÁP TẠI ẤN ĐỘ, VIỆT NAM (GIỮA THẾ KỶ XIX-GI ỮA THẾ KỶ XX)

C hương 3 TÁC ĐỘNG TỪ CÁC CHÍNH SÁCH THUỘC ĐỊA CỦA ANH

VÀ PHÁP ĐỐI VỚI ẤN ĐỘ VÀ VIỆT NAM

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỦ NGHĨA

VI ỆT NAM CỦA ANH, PHÁP

1.1 Nh ững vấn đề lý luận về chủ nghĩa thực dân

1.1.1 Quá trình ra đời và vị trí lịch sử của chủ nghĩa thực dân

người Phoenicia và Hy Lạp cổ đại” [28, tr.1] Cũng theo tác giả:

“Người Phoenicia, người đầu tiên định cư ở rìa phía Đông của biển Địa

ở Ai Cập, Hy Lạp và thành lập các thuộc địa xa về phía tây là Cadiz ngày

phía đông Thổ Nhĩ Kỳ đến bờ biển phía nam thuộc phía tây Tây Ban Nha

đầu người La Mã thường thiết lập các thuộc địa để bảo vệ các vùng đất mới

Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng, “chủ nghĩa thực dân đã xuất hiện và tồn tại

châu Phi Nhưng nhìn chung, người ta thường lấy năm 1511, với sự kiện thực dân Bồ Đào Nha xâm chiếm bán đảo Ma-lắc-ca ở Đông Nam Á làm mốc mở đầu cho thời kỳ

nghĩa thực dân đã từng tồn tại kéo dài ít nhất 5 thế kỷ” [3, tr.11] Trong suốt quá trình

người ta thấy nó không dừng lại ở một khu vực nào, ở một châu lục nào, mà có mặt ở

Đại Dương xa xôi” [3, tr.12] Có thể nói “từ khi bắt đầu xuất hiện cho đến nửa sau thế

(như chiến tranh Anh – Bôơ (1899-1902), Mĩ – Tây Ban Nha (1898), hay sự can thiệp

cũng là một vấn đề chính gây nên những rắc rối, bất ổn trong quan hệ quốc tế, quan hệ song phương giữa các nước lớn, kéo dài nhiều thế kỉ Chính nhờ có thuộc địa mà một

Pháp Đế quốc Anh có hệ thống thuộc địa rộng lớn bao la, đứng đầu thế giới, đó là đế

cũng xếp thứ hai trong thế giới tư bản cho tới tận trước khi Chiến tranh thế giới thứ hai

cũ lần lượt sụp đổ Vị trí và vai trò của Anh, Pháp dần dần bị đẩy xuống phía sau, trong khi đó Mĩ vươn lên đứng đầu thế giới tư bản cùng với bành trướng thuộc địa

đổ Do đó, chủ nghĩa thực dân trá hình của Mĩ đã thành công ở một số nơi

năm đặc trưng của chủ nghĩa đế quốc ở giai đoạn cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, đó

1.1.2 M ột số khái niệm và cách nhìn nhận về chủ nghĩa thực dân

quan đến phạm trù này, chúng ta cần phải tìm hiểu qua một số khái niệm như: đế chế,

Concepts in American History-Colonialism của Darrell J Kozlowski đưa ra khái

cũng cho rằng: “Chủ nghĩa đế quốc là hệ thống (nguyên lý hay tinh thần) và sự thực

lâu đời đó và mối liện hệ giữa đế chế với chinh phục quân sự và thủ đoạn ngoại giao,