Hồi kí của đại tướng võ nguyên giáp

Ngay trong những năm tháng kháng chiến các áng văn thơ về đề tài chiến tranh đã rất nhiều, những năm hòa bình lập lại, tiếng nói cá nhân được thể hiện mạnh mẽ, con người có dịp nhìn lại,

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Lê Th ị Thu Thủy

H ỒI KÍ

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN HOÀI THANH

Thành ph ố Hồ Chí Minh - 2014

L ỜI CẢM ƠN

Tôi xin g ửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất đến:

- Các thầy cô và cán bộ của Phòng Khoa học công nghệ và Sau Đại học trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học

- Các cán bộ của Thư viện trường Đại học Sư phạm Tp HCM đã hỗ trợ tôi

tận tình trong việc tìm kiếm tư liệu nghiên cứu để hoàn thành tốt luận văn

- Tất cả các thầy cô đã nhiệt tình giảng dạy khóa 23 chuyên ngành Lí luận

văn học

- Gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên tinh thần để tôi hoàn thành

luận văn này

- Đặc biệt tôi vô cùng tri ân TS Nguyễn Hoài Thanh, người đã gợi ý cho tôi

đề tài luận văn này đồng thời đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện

đề tài

M ỤC LỤC

M Ở ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 L ịch sử vấn đề 2

3 M ục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Đóng góp của luận văn 6

6 B ố cục luận văn 7

Chương 1: KHÁI QUÁT THỂ LOẠI HỒI KÍ VÀ HỒI KÍ VÕ NGUYÊN GIÁP 8

1.1 Th ể loại hồi kí 8

1.1.1 Khái niệm 8

1.1.2 Đặc điểm hồi kí 10

1.1.2.1 Tính xác th ực 10

1.1.2.2 Tính ch ủ thể đậm nét 12

1.1.2.3 K ể chuyện theo sự hồi tưởng 13

1.1.3 Phân biệt hồi kí với các khái niệm gần gũi 14

1.1.3.1 H ồi kí với bút kí 15

1.1.3.2 H ồi kí với kí sự 17

1.1.3.3 H ồi kí với tự truyện 18

1.2 Th ể loại hồi kí trong văn học cách mạng Việt Nam 20

1.2.1 Quá trình phát triển của hồi kí trong văn học Việt Nam 20

1.2.2 Vị trí của hồi kí trong văn học cách mạng Việt Nam 25

1.3 H ồi kí Võ Nguyên Giáp 28

1.3.1 Đôi nét về vị tướng huyền thoại Võ Nguyên Giáp 28

1.3.2 Nhà văn Hữu Mai – người có “mối duyên” đặc biệt với Võ Nguyên Giáp 32

1.3.3 Thời gian hình thành, nội dung cơ bản và giá trị hồi kí Võ Nguyên Giáp 35

1.3.4 Vị trí hồi kí Võ Nguyên Giáp trong hồi kí cách mạng 41

Chương 2: THỜI ĐẠI VÀ CON NGƯỜI ANH HÙNG TRONG HỒI KÍ VÕ

NGUYÊN GIÁP 43

2.1 Th ời đại hào hùng 43

2.1.1 Buổi đầu cách mạng – “Từ nhân dân mà ra” 43

2.1.2 Nhà nước non trẻ - khó khăn chồng chất khó khăn 50

2.1.3 Kháng chiến trường kì và những thắng lợi vẻ vang của dân tộc 53

2.2 Chân dung nh ững con người anh hùng vĩ đại 57

2.2.1 Chân dung lãnh tụ dân tộc – Hồ Chí Minh 58

2.2.1.1 H ồ Chí Minh – một trí tuệ tuyệt vời 59

2.2.1.2 H ồ Chí Minh – nhân cách sáng ngời 63

2.2.1.3 H ồ Chí Minh – con người hết lòng vì dân vì nước 66

2.2.2 Chân dung các cán bộ, chiến sĩ và nhân dân 68

2.2.2.1 Nh ững con người gan dạ, dũng cảm, sáng tạo trong chiến đấu 68

2.2.2.2 Nh ững con người luôn lạc quan, tin tưởng vào thắng lợi 72

2.2.2.3 T ập thể những con người đoàn kết, chia ngọt sẻ bùi trong đời sống 73

2.3 Võ Nguyên Giáp – chân dung m ột vị dũng tướng, trí tướng, nhân tướng 78 2.3.1 Võ Nguyên Giáp – thiên tài quân sự Việt Nam 78

2.3.1.1 Võ Nguyên Giáp - Nhà chi ến lược tài ba 79

2.3.1.2 Võ Nguyên Giáp - Nhà ch ỉ huy xuất chúng 82

2.3.2 Võ Nguyên Giáp – vị tướng tiêu biểu cho dũng khí dân tộc Việt Nam 86

2.3.2.1 V ị tướng tự tin và quyết đoán 87

2.3.2.2 V ị tướng với tinh thần quyết chiến quyết thắng 91

2.3.3 Võ Nguyên Giáp – một nhân cách cao đẹp 93

2.3.3.1 Tình yêu tha thi ết với tổ quốc, với nhân dân 93

2.3.3.2 C ống hiến hết mình cho sự nghiệp cách mạng 97

2.3.3.3 Khiêm nhường, bình dị, giàu lòng nhân ái 99

Chương 3 HỒI KÍ VÕ NGUYÊN GIÁP NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT102 3.1 Ngh ệ thuật khai thác và trình bày tư liệu 102

3.1.1 Nghệ thuật khai thác tư liệu 102

3.1.2 Nghệ thuật trình bày tư liệu 108

3.1.3 Hiệu quả thông tin – thẩm mĩ 112

3.2 Ngh ệ thuật kể chuyện 114

3.2.1 Sự kết hợp giữa người kể và người ghi 115

3.2.2 Sự linh hoạt về kết cấu trần thuật 118

3.2.2.1 Tu ần tự, đảo chiều, hồi cố về thời gian 118

3.2.2.2 Ngh ệ thuật giảm tốc, tăng tốc trong trần thuật 122

3.2.3 Giọng điệu người kể chuyện 126

3.2.3.1 Gi ọng bình luận chính luận 126

3.2.3.2 Gi ọng trữ tình 129

3.2.3.3 Gi ọng dí dỏm, hài hước, châm biếm 131

3.3 Ngh ệ thuật sử dụng ngôn ngữ 134

3.3.1 Sự phong phú của các lớp từ 134

3.3.2 Sự đa dạng của các kiểu câu 137

3.3.3 Sự linh hoạt trong cách thức biểu đạt và sử dụng biện pháp tu từ 139

KẾT LUẬN 146

TÀI LI ỆU THAM KHẢO 149

MỞ ĐẦU

1 Lí do ch ọn đề tài

Tính từ mốc thời gian lịch sử năm 1975, đất nước Việt Nam đã lập lại hòa bình

thống nhất gần 40 năm nhưng đến hôm nay dư âm của chiến tranh vẫn còn như vang

vọng trong tâm thức mỗi người dân đất Việt Ngay trong những năm tháng kháng chiến các áng văn thơ về đề tài chiến tranh đã rất nhiều, những năm hòa bình lập lại,

tiếng nói cá nhân được thể hiện mạnh mẽ, con người có dịp nhìn lại, chiêm nghiệm

những gì đã trải qua, nhiều tác phẩm ở các thể loại khác nhau như truyện, thơ, tiểu thuyết…đã có những thành công nhất định Trong các thể loại ấy thì kí với đặc điểm

nặng về tính sự kiện, tính xác thực cũng đã có rất nhiều tác phẩm phản ánh thành công, sâu sắc những tháng năm nhiều gian khổ nhưng đầy vinh quang của dân tộc Nhắc đến

kí chúng tôi không quên đề cập đến hồi kí Hồi kí với những đặc điểm riêng của thể

loại không chỉ cung cấp cho người đọc những tư liệu chính xác mà trong đó còn bao hàm cả những suy nghĩ, trăn trở, cảm nhận mang đậm dấu ấn cá nhân của người viết

Từ sau những năm đổi mới nhiều tác phẩm nhật kí chiến tranh, hồi kí của các tướng lĩnh được xuất bản với số lượng lớn, được đông đảo bạn đọc đón nhận nồng nhiệt

Hồi kí là một tiểu loại thuộc kí văn học Từ xưa đến nay, người nghiên cứu khi tìm hiểu thể loại này thường chỉ chú ý tới tác phẩm của các nhà văn như hồi kí Nguyên

Ngọc, Tô Hoài, Ma Văn Kháng, Đặng Thai Mai…hồi kí của các tướng lĩnh do nặng về tính sự kiện nên nhiều khi chưa được quan tâm như một tác phẩm văn học

Đại tướng Võ Nguyên Giáp – vị tướng đại tài của dân tộc, một chứng nhân lịch

sử quan trọng, từng tham gia cả hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ ngay

từ những ngày đầu tiên, ông cũng là người thân cận, là học trò xuất sắc của Hồ Chí Minh Tuy nhiên có thể nhận thấy rằng so với các loại hình nghệ thuật khác như âm

nhạc, điện ảnh, điêu khắc thì chân dung Đại tướng trong văn học chưa được chú trọng Chân dung ấy mới chỉ cụ thể, đầy đủ và khá sắc nét trong những cuốn hồi kí của chính Đại tướng Hồi kí của Võ Nguyên Giáp ngay từ khi mới ra đời đã được bạn đọc nồng nhiệt đón nhận Các tác phẩm không chỉ có giá trị lịch sử mà cũng giàu giá trị văn học Qua hồi kí, Võ Nguyên Giáp không chỉ giúp người đọc hình dung rõ nét bức tranh

hiện thực hào hùng trong hai cuộc kháng chiến vĩ đại mà còn thể hiện những cảm xúc,

những suy nghĩ, trăn trở của vị tướng về nhân dân, về cách mạng, về Bác Hồ Và mặc

dù không nhiều lần nhắc đến mình nhưng ẩn sau bức tranh hiện thực người đọc vẫn

nhận ra chân dung một vị tướng tài, một con người tận tâm, tận sức với đất nước

Trong chương trình sách giáo khoa Ngữ văn 12, người viết sách đã trích một đoạn

trong hồi kí Những năm tháng không thể nào quên của Võ Nguyên Giáp đặt tên là

“Những ngày đầu của nước Việt Nam mới” đưa vào nội dung bài học cũng cho thấy ý nghĩa và giá trị của tác phẩm

Với những lí do trên chúng tôi đã lựa chọn đề tài Hồi kí của Đại tướng Võ Nguyên Giáp làm vấn đề nghiên cứu

2 L ịch sử vấn đề

Trong các T ừ điển văn học, Từ điển thuật ngữ văn học và các bộ sách Lí luận văn

học, thể hồi kí cũng được nhắc đến một cách sơ nét Phần lớn các ý kiến đều thống

nhất đây là một tiểu loại của thể kí, là thể loại chú trọng nhiều đến những biến cố,

những sự kiện trong quá khứ mà người kể là người tham dự trực tiếp hoặc đã từng

chứng kiến sự việc xảy ra

Giữa tháng 5 – 1966, Tạp chí văn học đã mở đợt trao đổi về thể kí và vấn đề viết

về người thật việc thật Từ 1966 đến 1967 đã có nhiều bài viết đề cập đến thể kí trong

đó cũng có điểm qua về thể loại hồi kí

Viết về quá trình hình thành cũng như những đổi mới của thể kí trong thời kì mới trên tạp chí Nghiên cứu văn học số 11 năm 2006 tác giả Đỗ Hải Ninh có bài viết “Kí trên hành trình đổi mới” Trong bài viết, tác giả cho rằng: hồi kí không phải là thể loại

xa lạ trong đời sống văn học tuy nhiên phải đến giai đoạn sau năm 1975 và đặc biệt sau 1986 hồi kí mới phát triển mạnh mẽ Tác giả đã đi vào lí giải nguyên nhân của vấn

đề này Nguyên nhân thứ nhất phải kể đến đó là từ nhu cầu nội tại của nhà văn, muốn lưu giữ lại những câu chuyện đã xảy ra, những kí ức xa xưa, những sự thật chưa được khám phá; thứ hai trong thời kì đổi mới “không khí cởi mở và dân chủ tạo điều kiện cho nhà văn có cơ hội bộch bạch, hé lộ những nỗi niềm gan ruột, nhưng trăn trở, suy

tư của cái tôi” [66, tr.74] Trong số các tác phẩm hồi kí được xuất bản, tác giả điểm qua các hồi kí cách mạng – hồi kí do các vị tướng, nhà hoạt động chính trị, những

người tham gia trực tiếp trong cuộc kháng chiến viết và thứ hai là hồi kí của các nhà văn Tác giả chỉ ra điểm khác biệt giữa hồi kí cách mạng và hồi kí của nhà văn từ đó đi sâu vào tìm hiểu một số đặc điểm hồi kí thời kì đổi mới Hồi kí thời kì đổi mới là hành trình khám phá những số phận, nhân cách và thế giới tâm hồn con người Các tác giả không chỉ bao quát bức tranh cuộc sống, các chân dung thời đại mà trong đó chứa đựng những suy ngẫm, chiêm nghiệm về cuộc đời, về số phận của đồng nghiệp, bạn

bè, người thân trong đó có hình ảnh của chính người viết Về phương diện nghệ thuật, tác giả Đỗ Hải Ninh chỉ ra rằng mỗi tác giả đều có một cách kể riêng với dụng ý nghệ thuật rõ ràng Phần cuối bài viết, tác giả chỉ ra những thách thức của các cây bút trong

việc viết hồi kí nhưng vẫn khẳng định rằng mặc cho những thách thức của thể loại, nhà văn vẫn tiếp tục viết

Năm 2008 cũng trên tạp chí Nghiên cứu văn học số 10, tác giả Lí Hoài Thu có

bài viết “Hồi kí và bút kí thời kì đổi mới” Mở đầu bài viết tác giả đi vào lí giải sức

hấp dẫn mà thể loại hồi kí mang đến Sau đó người nghiên cứu phân tích hồi kí, bút kí

thời kì đổi mới trên hai phương diện nội dung và hình thức Về phương diện nội dung, tác giả Lí Hoài Thu nhấn mạnh: “bên cạnh bức tranh muôn màu muôn sắc của cuộc

sống đương đại – vẫn là chân dung hiện thực của đất nước, của dân tộc qua chiều dài

thế kỉ, đặc biệt qua hai cuộc chiến tranh cứu quốc vĩ đại” [86, tr.77] Cùng với việc khai triển nội dung trên, tác giả cũng chỉ ra rằng một vấn đề được các tác giả thời kì này quan tâm là công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội và những biến động trên thế

giới Bên cạnh những mảng đề tài lớn thì một vấn đề mà các tác giả cũng đặc biệt chú

ý sau thời kì đổi mới đó là cuộc sống thời bình với nhiều ngổn ngang, bề bộn, xô bồ,

đó là những số phận và chân dung con người Nhà nghiên cứu Đỗ Hải Ninh và Lí Hoài Thu đều cùng quan điểm cho rằng hồi kí sau đổi mới quan tâm đến nhiều vấn đề trong

cuộc sống, cả những vấn đề vĩ mô và vấn đề vi mô, cả đời sống xã hội và đời sống văn

học Đặc biệt nhiều vấn đề mà trước đây né tránh thì đến nay với một độ lùi thời gian

nhất định và sự cởi mở, dân chủ trong đời sống văn học nhiều tác giả không ngại ngần

đề cập tới Về mặt nghệ thuật, Lí Hoài Thu cho rằng hồi kí thời kì này khá đa dạng về

giọng điệu, mỗi tác giả đều có dụng ý trong việc kể để tạo nên giọng điệu riêng cho tác

phẩm của mình Cũng chính sự phong phú về giọng điệu ấy đã góp phần đa dạng hóa

kết cấu cho tác phẩm

Tháng 11- 2008, luận văn Thạc sĩ của Phạm Thị Lan Anh Hồi kí của một số nhà văn Việt Nam hiện đại (Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn Hà Nội) nghiên

cứu khá công phu về thể loại hồi kí của văn học Việt Nam hiện đại Do điều kiện cách

trở về không gian, người viết chưa có điều kiện tham khảo đề tài này

Năm 2011, luận văn Thạc sĩ của Nguyễn Thị Thanh Thúy Đặc điểm của hồi kí Văn học Việt Nam từ 1986 đến nay (Đại học Vinh) nghiên cứu một cách tổng quan về

thể loại hồi kí và đi vào phần chính của luận văn là tìm hiểu đặc điểm hồi kí văn học

Việt Nam từ 1986 qua hai phương diện nội dung và hình thức Trong phạm vi luận văn, tác giả tập trung khảo sát các hồi kí của tác giả Tô Hoài, Ma Văn Kháng, Xuân

Diệu, Huy Cận, Anh Thơ, Tố Hữu, Đào Xuân Quý, Bùi Ngọc Tấn, Hoàng Minh Châu Ngoài ra cũng có nhiều đề tài luận văn tốt nghiệp, luận văn nghiên cứu về thể

loại hồi kí của một số nhà văn, có thể kể đến như luận văn tốt nghiệp Đặc điểm của tự truy ện và hồi kí Nguyên Hồng (Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh); Đóng góp

c ủa Ma Văn Kháng cho thể loại hồi kí (Đại học Vinh)…

Hồi kí Võ Nguyên Giáp gồm tổng tập sáu hồi kí, lúc đầu là những cuốn hồi kí riêng lẻ được xuất bản vào những khoảng thời gian khác nhau, sau đó được tổng hợp

lại thành một tổng tập hồi kí Võ Nguyên Giáp Năm 1975 Nguyễn Công Hoan, có bài

viết “Suy nghĩ về Những năm tháng không thể nào quên” trên Tạp chí văn học Tiếp sau đó đến năm 1976, Đoàn Thu Hương cũng trên Tạp chí văn học có bài viết: “Hình ảnh Bác Hồ trong Những năm tháng không thể nào quên” Tác giả đã đưa ra những đánh giá mang tính tổng thể về cuốn hồi kí Những năm tháng không thể nào quên và

khẳng định giá trị nhiều mặt của tác phẩm Người nghiên cứu tập trung vào hình tượng nghệ thuật chủ đạo trong tác phẩm: hình tượng Bác Hồ, từ đó chỉ ra vẻ đẹp của Bác qua những trang hồi kí

Năm 1977 nhà nghiên cứu Trần Hữu Tá trong bài viết “Đọc hồi kí cách mạng

nghĩ về vẻ đẹp của người chiến sĩ cộng sản Việt Nam” in trên Tạp chí văn học đã

khẳng định giá trị của dòng hồi kí cách mạng Trong bài viết, tác giả đã chỉ ra một điểm độc đáo, hiếm thấy ở hồi kí trên thế giới đó là hiện tượng phối hợp chặt chẽ giữa

người kể - chiến sĩ cách mạng và người ghi – nghệ sĩ cách mạng Chính sự phối hợp độc đáo này đã tạo nên nhiều tác phẩm hồi kí vừa giàu tính tư liệu, vừa giàu giá trị văn

học mà nếu thiếu nó thì “văn học của chúng ta sẽ nghèo đi biết bao nhiêu” [77, tr.18] Trong bài viết, nhà nghiên cứu đề cập đến vẻ đẹp cao cả của những chiến sĩ cách mạng

và đặc biệt chú ý đến những người cộng sản lớp đầu, những con người “tràn đầy nhiệt

tình yêu nước”

Năm 2013, năm đánh giá một mất mát lớn với dân tộc Việt Nam khi Đại tướng

Võ Nguyên Giáp qua đời Trước sự ra đi của người con ưu tú của dân tộc, người dân

Việt Nam và cả thế giới, không kể già trẻ đã không quản ngại sự cách trở về không gian tề tựu về bên Đại tướng để được thắp nén nhang cuối cùng trước ngày tiễn biệt Đại tướng về nơi yên nghỉ cuối cùng Tháng 11 năm 2013, khoảng một tháng sau ngày

Đại tướng qua đời, trên Văn học và Tuổi trẻ, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Tùng đã có

bài viết Vẻ đẹp sáng ngời của Đại tướng Võ Nguyên Giáp Bài viết đi vào giới thiệu

những hình tượng trung tâm trong đoạn trích Những ngày đầu của nước Việt Nam (Sách giáo khoa Ng ữ Văn 12, tập 1), đó là hình tượng Nhà nước, hình tượng lãnh tụ

Hồ Chí Minh và hình tượng nhân dân Đằng sau những hình tượng trung tâm ấy, nhà nghiên cứu chỉ ra vẻ đẹp sáng ngời của một nhà lãnh đạo cách mạng Đó là “một Đại tướng đã ghi những chiến công hiển hách, chấn động địa cầu, nhưng không hề có ý khoa trương tên tuổi và công trạng” [90, tr.6] Quả thật, dù Đại tướng đã ra đi những

những cống hiến và tấm lòng của ông với dân tộc sẽ luôn được con cháu đời đời ghi

nhớ

3 M ục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Hồi kí là một thể loại cơ bản của loại hình kí Như trên cũng đã đề cập tới, xưa nay những công trình nghiên cứu về thể kí thường chỉ tập trung tìm hiểu tác phẩm của các nhà văn và gần như chưa có đề tài nào nghiên cứu một cách hệ thống về các tác

phẩm kí của các tướng lĩnh, chiến sĩ cách mạng Với đề tài này, chúng tôi hướng đến

mục đích đầu tiên là hệ thống về thể loại kí và đánh giá về vị trí, vai trò các tác phẩm

kí của các tướng lĩnh, chiến sĩ nói chung và Võ Nguyên Giáp nói riêng trong văn học cách mạng Việt Nam; thứ hai chúng tôi đi sâu vào tìm hiểu cụ thể về hồi kí của Võ Nguyên Giáp