Luận văn Thạc sĩ Truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và người anh hùng Lê Lợi. Đóng góp của Luận văn: Từ việc chỉ ra đặc điểm, đặc trưng nội dung, nghệ thuật của truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, luận văn đóng góp cái nhìn toàn diện về hệ thống truyền thuyết này. Về thực tiễn: Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần bồi dưỡng cảm quan lịch sử cho bạn đọc, nhất là tuổi trẻ xứ Thanh, giáo dục thanh thiếu niên lòng tự hào về truyền thống anh hùng của ông cha ta.
Trang 1MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Đầu thế kỉ XV, nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra trên cả nước để chống lại ách đô
hộ của giặc Minh, trong đó cuộc khởi nghĩa Lam Sơn ở Thanh Hóa - cuộc khởinghĩa tiêu tập hợp đượ đông đảo nhân dân tham gia nhất và đã giành lại độc lập chodân tộc
Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đã trở thành đề tài lớn cho nhiều thể loại văn họcvăn học dân gian, đặc biệt là truyền thuyết Một hệ thống hàng trăm truyền thuyết
đã được sáng tạo, lưu truyền hơn 6 thế kỷ nay thể hiện sự đánh giá toàn diện củanhân dân về cuộc chiến cũng như thái độ tôn kính của họ đối với vị chủ tướng LêLợi
Việc nghiên cứu bộ phận truyền thuyết đó không chỉ góp phần bảo tồn và pháthuy một di sản văn hóa phi vật thể mà còn giúp chúng ta hiểu được tài năng sáng tạonghệ thuật ngôn từ của nhân dân lao động Những dấu hiệu ban đầu nhận biết được
từ chùm truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn cho thấy đây là một trong sốnhững chùm truyền thuyết điển hình về mặt thể loại của bộ phận truyền thuyết anhhùng Việt Nam
Trong hoàn cảnh trong nền văn học đương đại có những văn nghệ sĩ đangmuốn “giải thiêng” lịch sử, bôi xấu, xúc phạm những anh hùng lịch sử đã trở thànhbiểu tượng thiêng liêng của dân tộc; trong tình trạng thế hệ trẻ Việt Nam đang ngàymột quên dần lịch sử hào hùng của cha ông, thì việc tìm hiểu những sáng tạo nghệthuật ngôn từ của cha ông đối với những trang sử vàng của dân tộc sẽ góp thêmphần bồi dưỡng cảm quan lịch sử cho những chủ nhân tương lai của đất nước
Đó là những lí do cơ bản để chúng tôi chọn đề tài Truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và người anh hùng Lê Lợi ở Thanh Hóa làm đề tài nghiên
cứu
2 Lịch sử vấn đề
Trang 2Truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và người anh hùng Lê Lợi giànhđược sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu.
2.1 Năm 1979, tác giả Vũ Ngọc Khánh, Sơn Anh cho ra mắt bạn đọc cuốn
Đất Lam Sơn (NXB Văn hóa) Đây là một công trình nghiên cứu không chỉ cung
cấp cho bạn đọc những kiến thức địa lý về vùng đất Lam Sơn mà còn chỉ ra được
sự gắn bó giữa truyền thuyết với những địa danh như núi Mục, núi Dầu, sông CầuChày trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn ở Thanh Hóa
2.2 Năm 1980, cuốn Chủ nghĩa yêu nước trong văn học thời kỳ khởi nghĩa
Lam Sơn của Bùi Văn Nguyên (NXB KHXH) được xuất bản đã đề cập đến một số truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn như: Bảy con chim thước, Nguyễn Trãi
đi tìm minh chủ, Câu chuyện về chiếc gươm thần Tuy nhiên, trong cuốn sách này,
tác giả chủ yếu tập trung nghiên cứu chủ nghĩa yêu nước trong văn học viết
2.3 Năm 1985, tác giả Hoàng Tiến Tựu trong bài viết Bước đầu tìm hiểu sáng
tác dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn ở Thanh Hóa (Ty Văn hóa Thanh
Hóa) đã đề cập đến một số truyền thuyết xung quanh cuộc khởi nghĩa Lam Sơn
Song đúng như lời tác giả nhận định đây là những việc làm bước đầu, chủ yếu mang tính chất đặt vấn đề, chưa phải là kết luận, càng chưa phải là kết thúc (trang 216).
Những nhận định, đánh giá của tác giả đúng đắn, sắc sảo tuy nhiên do dừng lại ởphạm vi một một bài viết nên chưa đi sâu vào nghiên cứu đặc điểm về nội dung vàhình thức của truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và người anh hùng Lê Lợi
2.4 Năm 1997 đến năm 2009, một số luận văn thạc sĩ bảo vệ có đề cập đến
truyền thuyết xứ Thanh, nhưng trong đó truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơnchỉ được đề cập đến như một bộ phận trong toàn bộ truyền thuyết anh hùng ởThanh Hóa
2.5 Năm 2003, Phó Giáo sư Vũ Ngọc Khánh cho ra mắt cuốn Lê Lợi và đất
Lam Sơn (NXB Văn hóa - thông tin) dựa trên cơ sở hai cuốn sách trước kia của ông
là Lê Lợi con người và sự nghiệp và Đất Lam Sơn Đây là một cuốn sách được biên
Trang 3soạn công phu, đề cập đến nhiều khía cạnh về Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn,tuy nhiên công trình nặng về nhiên cứu địa lý, lịch sử hơn là văn học.
2.6 Trong bài viết gần đây nhan đề Lê Thái Tổ và sự phát triển Thăng Long
- Đông Đô (Tạp chí Văn hóa nghệ thuật), tác giả Nguyễn Thị Thúy đã đề cập đến
huyền thoại về Lê Lợi quanh việc “nhận gươm” và “trả gươm” Tác giả của bài viếtkhẳng định nhận gươm hay trả gươm là Lê Lợi đang lãnh sứ mệnh vì hòa bình
Như vậy rõ ràng truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn là mảng truyềnthuyết thu hút được nhiều công trình nghiên cứu, tuy nhiên, hầu hết chỉ nghiên cứumảng truyền thuyết này trong tổng thể các thể loại văn học dân gian, trong truyềnthuyết dân gian người Việt ở Thanh Hóa hoặc nghiên cứu ở một địa bàn đơn vị mộthuyện Chúng tôi nhận thấy chưa có một công trình nào đi sâu vào nghiên cứu mộtcách tổng thể truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và người anh hùng LêLợi
3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
Trong phạm vi một luận văn thạc sĩ, chúng tôi khảo sát truyền thuyết về khởinghĩa Lam Sơn với tư cách một nghệ thuật ngôn từ dân gian, cụ thể hơn, ở đâychúng tôi tập trung khảo sát đặc điểm nội dung và nghệ thuật của chùm truyềnthuyết về khởi nghĩa Lam Sơn đã được văn bản hóa Những truyền thuyết phục vụnghiên cứu được lựa chọn từ các tài liệu sau đây:
- Truyền thuyết và cổ tích Lam Sơn, Vũ Ngọc Khánh, Ty Văn hóa Thanh
Hóa xuất bản, 1974
- Một số truyền thuyết và giai thoại về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Lê Bá
Xuân, NXB Văn hóa - thông tin, 2012
- Sáng tác dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn, Nhiều tác giả (Biên
tập: Trọng Miễn), Ty Văn hóa Thanh Hóa xuất bản, 1985
- Ngoài những bộ tài liệu trên, chúng tôi còn lựa chọn một số truyền thuyết
từ một số bản ghi chép chưa xuất bản của sinh viên Đại học vình và một số nhànghiên cứu ở Thanh Hóa
Trang 44 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu
- Chỉ ra những đặc điểm về nội dung của chuỗi truyền thuyết về cuộc khởinghĩa Lam Sơn, trong đó có cách đánh giá toàn diện của nhân dân đối với cuộckhởi nghĩa và người anh hùng Lê Lợi
- Chỉ ra những đặc điểm về nghệ thuật của chuỗi truyền thuyết về cuộc khởinghĩa Lam Sơn và người anh hùng Lê Lợi
5 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp phân tích văn bản văn học dân gian
- Phương pháp nghiên cứu tiếp cận hệ thống
- Phương pháp nghiên cứu loại hình
- Phương pháp so sánh loại hình
6 Đóng góp của luận văn
- Từ việc chỉ ra đặc điểm, đặc trưng nội dung, nghệ thuật của truyền thuyết
về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, luận văn đóng góp cái nhìn toàn diện về hệ thốngtruyền thuyết này
- Về thực tiễn: Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần bồi dưỡng cảm quan lịch sửcho bạn đọc, nhất là tuổi trẻ xứ Thanh, giáo dục thanh thiếu niên lòng tự hào vềtruyền thống anh hùng của ông cha ta
7 Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, phần nội dungcủa luận văn gồm ba chương:
Trang 5Với diện tích rộng lớn, đồng bằng màu mỡ, tài nguyên dồi dào, lại nằm ở vị tríđịa lý thuận lợi không chỉ trong giao lưu văn hóa, kinh tế trong nước và nước ngoài,Thanh Hóa từ xưa đến nay đã và đang góp phần xứng đáng của mình vào sự nghiệpdựng nước, giữ nước và phát triển đất nước Hơn thế nữa, người Thanh Hóa luôn ýthức được vùng đất mình đang sinh sống nằm ở vị trí địa lý chiến lược của tổ quốcnên bao đời nay họ luôn giữ vững vùng đất được coi là phên dậu của Tổ quốc, là cửangõ Bắc Nam này
2 Truyền thống lịch sử
Thanh Hóa là vùng đất có lịch sử lâu đời không đứt quãng xuyên suốt từ thờiđại đồ đá cũ cho đến nay Các triều đại của nhà nước phong kiến luôn coi đây làvùng đất phên dậu, vùng đất trọng yếu của Tổ quốc Với vị trí chiến lược lại thêmtruyền thống yêu nước bao đời nên không có chặng đường nào của dân tộc màthiếu mặt người dân Thanh Hóa mà hơn nữa họ còn ghi lại những dấu ấn rõ rệt
Thanh Hóa là một địa phương giàu truyền thống yêu nước Thanh Hóa cónhiều cuộc khởi nghĩa tiêu biểu trong thời kỳ một nghìn năm Bắc thuộc như BàTriệu, Dương Đình Nghệ Nhân dân nơi đây còn hăng hái tham gia các cuộc khởinghĩa trên toàn quốc Tiếp đó trong mấy ngàn năm lịch sử, Thanh Hóa đều cónhững đóng góp lớn cho đất nước, đặc biệt là cuộc kháng chiến chống quân Minhthành công của người anh hùng Lê Lợi Bên cạnh đó, Thanh Hóa còn được coi làvùng đất khai sáng các triều đại Đây là một nét chỉ có ở Thanh Hóa mà không mộtvùng nào có được Vào thời kì cận - hiện đại, Thanh Hóa được ghi nhận với những
Trang 6cố gắng của mình qua các phong trào Cần Vương, Duy Tân, Đông Du, trong Cáchmạng tháng Tám và hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ.
Tóm lại, ở chặng đường nào, Thanh Hóa cũng được ghi nhận như một gươngmặt điển hình trong trang sử vàng chói lọi suốt mấy ngàn năm dựng nước và giữnước hào hùng của dân tộc
1.3 Truyền thống văn hóa
Thanh Hoá là một vùng đất lịch sử lâu đời với đầy đủ những mốc nổi tiếngđánh dấu các giai đoạn lớn của lịch sử, từ tối cổ đến tận ngày nay Do vậy, thiênnhiên và văn hoá Xứ Thanh đều thấm đượm sắc màu lịch sử
Nếu như sông Hồng mở ra nền văn minh của dân tộc Việt ở phía Bắc thìsông Mã của tỉnh Thanh với dòng chảy bắt đầu từ văn hóa đồ đá cũ (núi Đọ) tớinền văn hóa đá mới (Đa Bút), văn hóa tiền kim khí (Hoa Lộc), văn hóa Đông Sơn -
đồ đồng, góp phần làm nên nền văn hóa Việt phát triển rực rỡ
Như vậy, hơn bất kỳ địa phương nào khác, Thanh Hóa là nơi đã phát hiệncác di chỉ khảo cổ học lớn của nước ta thời tiền sử và sơ sử Đây không phải mộtngẫu nhiên mà là một điều tất yếu bởi vì về địa lí hay về mặt văn hóa thì ThanhHóa được coi là “một Việt Nam thu nhỏ”
Thiên nhiên và văn hóa xứ Thanh đậm màu sắc lịch sử nên đi đến đâu trênmảnh đất này cũng có những câu chuyện, lời ca ghi lại những nhân vật, những sựkiện lịch sử của địa phương Hệ thống truyền thuyết ở Thanh Hóa thực sự phongphú và phát triển rực rỡ Đó là hệ thống truyền thuyết về người nữ anh hùng TriệuThị Trinh, là truyền thuyết về Lê Phụng Hiểu, Lê Hoàn… và đặc biệt là hệ thốngtruyền thuyết về Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn
Làng của người xứ Thanh mang đậm tính chất Bắc Bộ - làng truyền thống củangười Việt Làng xứ Thanh cũng như nhiều làng quê Bắc Bộ khác tự hào bởi truyềnthống khoa bảng, văn chương Các làng văn hóa cổ truyền của Việt Nam cũng nhưcác làng văn hóa xứ Thanh xưa kia gồm có làng nghề, làng chợ, làng văn, làng võ…
Trang 7hàm chứa biết bao giá trị văn hóa vật chất và tinh thần, ghi dấu những nét riêng đểtạo thành sắc thái đặc sắc của mỗi miền quê
Người xứ Thanh cũng như các miền quê khác trên đất nước Việt Nam luôn tựhào về tình làng nghĩa xóm, về sự cố kết cộng đồng, về ý chí quật cường, bất khuất Vì
lẽ đó mà bao đời nay trên mảnh đất này luôn là nơi đi đầu trong các phong trào yêunước chống kẻ thù xâm lược Xứ Thanh đã góp mặt như một đóa hoa đầy hương sắc,tạo nên một nền văn hóa Việt Nam phong phú, đa dạng nhưng giàu bản sắc dân tộc
2 Tình hình Đại Việt và Thanh Hóa đầu thế kỷ XV, trước khởi nghĩa Lam Sơn
2.1 Hoàn cảnh lịch sử
Trong suốt thế kỷ XIV, xã hội và nhân dân Đại Việt bước vào thời kỳ khủnghoảng với biết bao biến cố dữ dội của dân tộc Nhà Trần đi vào thời kỳ suy thoái,nhiều cuộc chém giết trong nội cung xảy ra, tầng lớp quý tộc ăn chơi xa đọa, bóc lộtdân chúng Nhiều cuộc khởi nghĩa trong quần chúng nhân dân đã làm cho nhà Trầnsuy yếu, sự sụp đổ của vương triều này là điều không tránh khỏi
Hồ Quý Ly - một quan đại thần của nhà Trần đã phế truất vua Trần và lên làmvua Mặc dù nhà Hồ đã có nhiều cố gắng để phục hưng đất nước nhưng không cókết quả Thêm vào đó việc giành ngôi của nhà Trần dù sao cũng gây nên nhữngphản ứng tâm lý trong dân chúng Chiến tranh với Chiêm Thành dù có chiếm đượcđất đai cũng không làm cho họ Hồ được thêm thiện cảm mà chỉ gây thêm nỗi khổcho dân chúng vì nạn phu dịch, chết chóc ở chiến trường
Những năm đầu của thế kỉ XV, âm mưu bành trướng của nhà Minh càng rõrệt hơn Ngoài những đòi hỏi cống tế hàng năm, chúng bắt đầu đưa ra yêu sách vềđất đai Sau khi thăm dò, thấy được rõ hơn tình hình suy yếu của nước ta, quânMinh cất quân đánh nước ta dưới ngọn cờ “phù Trần, diệt Hồ” Đến tháng 6/ 1407,
Hồ Quý Ly bị bắt, đất nước ta rơi vào ách thống trị của giặc Minh
2.2 Chính sách cai trị của giặc Minh
Ngay sau khi chiếm được nước ta, nhà Minh bắt đầu thi hành hàng loạt chính
Trang 8sách nhằm nô dịch áp bức nhân dân ta với những biện pháp được coi tàn khốc nhấttrong lịch sử Tháng 4 năm 1407, Minh Thành Tổ hạ chiếu xóa quốc hiệu, đổi nước
ta thành quận Giao Chỉ, Đại Việt bị sát nhập vào bản đồ của nhà Minh MinhThành Tổ trực tiếp chỉ đạo chính sách đồng hóa, đàn áp và vơ vét Đồng thời, cácquan lại nhà Minh còn ráo riết thi hành chính sách ngu dân, đồng hoá dân tộc nhằmxoá bỏ quá khứ đấu tranh dựng nước và giữ nước bất khuất của dân tộc ta, thủ tiêunhững di sản văn hoá truyền thống tốt đẹp của nhân dân Đại Việt để chiếm đóngvĩnh viễn đất nước ta
Mặc dù từ năm 1407, nhà Minh đánh bại được nhà Hồ và chiếm đóng trênđất nước ta nhưng thực tế chúng vẫn không kiểm soát được trọn vẹn đất đai, dân số.Đặc biệt một dải miền rừng núi rộng lớn từ Thanh Hóa trở vào đến Thuận Hóanhân dân ta liên tiếp đứng lên kháng chiến chống quân Minh xâm lược
Với những chính sách cai trị hà khắc, thâm hiểm, nhà Minh đã gây nhiều hậuquả nặng nề cho đất nước ta Thế nhưng, nền đô hộ tàn bạo của nhà Minh khôngtiêu diệt được ý thức dân tộc và tinh thần yêu nước bất khuất của nhân dân ta.Phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc đã sớm bùng lên liên tục cho tới khi đấtnước được độc lập, tự chủ hoàn toàn Một trong những nơi phong trào chống giặcMinh phát triển mạnh mẽ nhất và sau này cũng là trung tâm chống Minh là ThanhHóa
2.3 Phong trào đấu tranh chống giặc Minh trước cuộc khởi nghĩa Lam Sơn
Ngay sau khi kháng chiến của nhà Hồ thất bại, nhân dân nhiều nơi đã nổi dậykhởi nghĩa Ở Đồ Sơn (Hải Phòng) có khởi nghĩa Phạm Ngọc, ở Quảng Ninh cókhởi nghĩa Lê Ngã, ở Phú Thọ có khởi nghĩa Trần Nguyên Thôi, ở Thái Nguyên cókhởi nghĩa Trần Nguyên Khang, ở Khoái Châu có Phạm Tuân, ở Thanh Hóa cóĐồng Mặc, Nguyễn Chích… Trong đó có hai cuộc khởi nghĩa tiêu biểu là TrầnNgỗi ở Yên Mô (Ninh Bình) và Trần Quý Khoáng ở Nghệ An
Cho dù giặc Minh dùng những chính sách áp bức bóc lột tàn bạo nhất; thẳng
Trang 9tay đàn áp, nhấn chìm các cuộc khởi nghĩa của nhân dân ta trong bể máu nhưngchúng không thể khuất phục được ý chí quật cường của nhân dân ta Cùng với cảnước, nhân dân Thanh Hóa không ngừng đứng lên đấu tranh chống lại kẻ thù Núirừng Thanh Hóa luôn là căn cứ địa vững chắc của các phong trào yêu nước.
3 Khởi nghĩa Lam Sơn - Một cuộc chiến tranh nhân dân thần tốc
Dưới sự lãnh đạo của Lê Lợi - một hào trưởng có uy tín, giàu lòng yêu nước,cuộc khởi nghĩa Lam Sơn ở rừng núi phía tây Thanh Hóa manh nha và nhanhchóng tỏa sáng khắp mọi miền Nó trở thành một cuộc đấu tranh giải phóng dân tộcmang tính chất toàn quốc Cuộc khởi nghĩa bùng nổ giữa thời kì gay go nhất lạimột lần nữa khẳng định truyền thống đấu tranh bất khuất của nhân dân Thanh Hóa
Như vậy, trong vòng 10 năm từ một cuộc khởi nghĩa ở vùng núi Thanh Hóa,nghĩa quân Lam Sơn đã mau chóng làm chủ cả vùng đất Thanh Hóa rộng lớn Vớitầm nhìn chiến lược, bộ chỉ huy của nghĩa quân liên tiếp mở rộng địa bàn hoạtđộng Đi đến đâu, nghĩa quân cùng giành được sự giúp đỡ, cưu mang, đùm bọc củadân chúng Sức mạnh của của nghĩa quân Lam Sơn ngày càng tăng bởi sự đồng
lòng, chung sức của toàn quân, toàn dân Trong thời gian bốn năm (1424 - 1428)
sau khi tiến quân vào Nghệ An, khởi nghĩa Lam Sơn đã liên tiếp giành được nhữngthắng lợi to lớn Tiến quân ra Bắc chỉ khoảng một năm nhưng nghĩa quân đã hoàntoàn làm chủ được tình thế, mau chóng đánh đuổi quân Minh về nước
4 Truyền thuyết và diện mạo truyền thuyết về khởi nghĩa Lam Sơn
4.1 Truyền thuyết
Có thể thấy truyền thuyết là thể loại văn học dân gian khá phổ biến nhưng lạiđược nghiên cứu chậm nhất ở tư cách một thể loại của văn học dân gian Trong
giáo trình Văn học dân gian Việt Nam của trường Đại học Tổng hợp Hà Nội do GS
Đinh Gia Khánh chủ biên, các nhà foklore học quan niệm truyền thuyết chỉ lànhững truyện được lưu truyền không chính thức trong dân gian và vì thế truyềnthuyết không phải là thể loại của văn học dân gian
Hiện nay việc xem truyền thuyết là một thể loại văn học dân gian đã trở
Trang 10thành mặc nhiên, nhưng phạm vi khái niệm chưa được minh định đầy đủ như cácthể loại thần thoại, cổ tích Nguyên nhân chính là vì trong truyền thuyết, ngoài bộphận truyền thuyết anh hùng (có người gọi là truyền thuyết lịch sử), bộ phận còn lạirất khó xác định ranh giới
Bởi không nhằm bàn về lý thuyết truyền thuyết, vả lại đối tượng mà chúngtôi khảo sát trong đề tài này hoàn toàn thuộc về bộ phận truyền thuyết anh hùng nênchúng tôi sử dụng thuật ngữ truyền thuyết anh hùng đã được các nhà folklore học
đi trước xác định
4.2 Diện mạo chung của truyền thuyết về khởi nghĩa Lam Sơn
4.2.1 Về số lượng
Nguồn tư liệu chúng tôi sử dụng để triển khai đề tài này gồm có:
- Truyền thuyết và cổ tích Lam Sơn: 46 truyện
- Sáng tác dân gian về Lê Lợi và khởi nghĩa Lam Sơn: 91 truyện.
- Một số truyền thuyết và giai thoại về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn: 101 truyện
Khi tổng hợp, so sánh nội dung các truyện trong các tài liệu trên, nhận thấy
có nhiều truyện được biên tập ở cả ba cuốn sách, cần phải loại ra, nên tổng sốtruyền thuyết còn lại là 130, trong đó có 98 truyền thuyết được lưu truyền ở ThanhHóa
So với truyền thuyết về các cuộc khởi nghĩa khác có thể thấy truyền thuyết
về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và người anh hùng Lê Lợi có số lượng lớn hơn rấtnhiều
Con số truyền thuyết nêu trên vừa nói lên tính chất oanh liệt của cuộc chiếnvừa nói lên tình cảm mến yêu, kính trọng muôn phần của nhân dân ta dành chocuộc khởi nghĩa Lam Sơn với người anh hùng áo vải Lê Lợi và vị tướng thiên tàiNguyễn Trãi Khởi nghĩa Lam Sơn đã trở thành một đề tài phong phú cho các sángtác văn học dân gian với đủ các thể loại ca dao, hò vè, tục ngữ, trong đó đặc biệtnhất là truyền thuyết Truyền thuyết về khởi nghĩa Lam Sơn và người anh hùng LêLợi không chỉ điển hình cho những sáng tác dân gian về đề tài này mà có thể nói là
Trang 11chùm truyền thuyết điển hình nhất về phương diện thể loại trong truyền thuyết anhhùng của Việt Nam.
4.2.2 Về sự phân bố
4.2.2.1 Trên địa bàn miền Bắc
Truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn không chỉ được nghe kể, đượclưu truyền ở Thanh Hóa mà còn có mặt ở nhiều địa phương khác như: Nghệ An, HàTĩnh, Lạng Sơn, Nam Định, Hưng Yên…
Cho đến nay, theo con số chúng tôi thu thập được từ những tài liệu đã công
bố, truyền thuyết về khởi nghĩa Lam Sơn được sáng tạo và lưu truyền tại những địaphương ngoài Thanh Hóa trên địa bàn miền Bắc chủ yếu tập trung ở Nghệ Tĩnh (10truyện) và Lạng Sơn (10 truyện) Còn lại ở những địa bàn cuộc chiến đi qua, chỉ rảirác một vài truyện, không đáng kể Điều này cũng là lẽ thường tình bởi sau Thanh
Hóa thì Nghệ An được coi là căn cứ thứ hai, là vùng đất đứng chân của cuộc khởi
nghĩa Vì vậy, nơi đây còn lưu dấu nhiều mẩu chuyện về Lê Lợi và cuộc khởi nghĩaLam Sơn Hệ thống truyền thuyết về khởi nghĩa Lam Sơn được lưu truyền ở LạngSơn chủ yếu là những câu chuyện kể về sự thất bại đớn hèn của Liễu Thăng Trậnđánh khiến Liễu Thăng - một trong hai cánh quân chi viện của giặc Minh - tử trận làmột sự kiện có ý nghĩa đặc biệt trong cuộc kháng chiến chống Minh Vì vậy tác giảdân gian đã chọn nó làm một đề tài cụ thể của truyền thuyết
Rải rác ở các tỉnh miền Bắc như Hưng Yên, Hải Dương, Nam Định cũng lưutruyền những câu chuyện về Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Trong số cáctruyền thuyết về Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn gắn với địa danh phía Bắc,
đáng chú ý nhất là truyền thuyết Sự tích hồ Hoàn Kiếm.
4.2.2.2 Trên đất xứ Thanh
Mặc dù truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn có mặt ở nhiều nơi như
đã kể trên nhưng Thanh Hóa vẫn là địa bàn có số lượng truyền thuyết được sáng táclưu truyền nhiều nhất Điều đó hoàn toàn đúng với nguyên lý sáng tạo và lưu
truyền, với tính địa phương của truyền thuyết.
Trang 12Chùm truyền thuyết này ở Thanh Hóa cũng có sự phân bố khác nhau giữacác vùng Có những vùng lưu truyền nhiều truyền thuyết như Thọ Xuân với căn cứ
địa Lam Kinh (31 truyện), Ngọc Lặc - vùng giáp Lam Kinh (17 truyện), Lang Chánh (7 truyện); có những vùng ít hơn như Thường Xuân (4 truyện), Vĩnh Lộc (4 truyện), Bá Thước (4 truyện), Yên Định (3 truyện), Thiệu Hóa (3 truyện), cũng có
vùng chỉ lưu truyền một truyền thuyết như các huyện Hoằng Hóa, Triệu Sơn, NôngCống, Quan Hóa
Lí giải cho điều này cũng không khó khăn bởi những nơi lưu truyền nhiềutruyền thuyết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn là quê hương của người chủ tướng LêLợi, cũng là căn cứ của cuộc khởi nghĩa
Chương 2 Đặc điểm nội dung của truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và
người anh hùng Lê Lợi 2.1 Rất nhiều truyền thuyết về những cuộc bại trận
Chùm truyền thuyết về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và người anh hùng Lê Lợi
có một đặc điểm về nội dung khá nổi bật, đó là số truyện nói về sự thất bại trongquá trình chiến đấu, chiến thắng quân xâm lược, nhất là thời kỳ đầu của cuộc khởinghĩa, chiếm tỷ lệ rất lớn và dĩ nhiên phần nhiều trong số đó gắn với miền đấtThanh - Nghệ, nơi Lê Lợi dấy binh
Tuy nhiên, nếu xem xét kỹ, chúng ta sẽ thấy cảm hứng chủ đạo trong bộ phậntruyền thuyết nói đến thất bại của Lê Lợi trong cuộc chiến vẫn là cảm hứng ngợi ca
Sự ngợi ca chung thuộc về Lê Lợi và cuộc chiến tranh vệ quốc do ông khởi xướng vàlãnh đạo, nhưng trong mỗi truyện, có khi sự ngợi ca lại hướng về người dân, ngườilính Lấy cái thất bại có thể có thật trong tiến trình cuộc chiến để ca ngợi sự ủng hộ,
sự hy sinh hết mình của tướng sĩ, nhất là của nhân dân, thực chất cũng là nhằm cangợi tính chất chính nghĩa của cuộc chiến mà Lê Lợi phát động và như vậy, điều nàyvẫn nằm trong phạm vi sự đánh giá của nhân dân về các sự kiện lịch sử, các nhân vậtlịch sử mà cảm hứng chủ đạo chung vẫn là ngợi ca