Thiên nhiên trong thơ nôm nguyễn khuyến

Thiên nhiên cũng đã từng thức dậy ở Nguyễn Khuyến một nguồn thi hứng dạt dào và trong toàn bộ sáng tác, đặc biệt là các sáng tác bằng chữ Nôm của ông, chúng ta tìm thấy một số lượng đáng

A: PHẦN MỞ ĐẦU

“Cổ thi thiên ái thiên nhiên mỹ, Sơn thủy yên hoa tuyết nguyệt phong”

(Hồ Chí Minh)

Từ bao đời nay thiên nhiên tươi đẹp và giàu sức sống không chỉ làm say đắm lòng người mà còn là đề tài bất tận của thơ ca Thiên nhiên cũng đã từng thức dậy ở Nguyễn Khuyến một nguồn thi hứng dạt dào và trong toàn bộ sáng tác, đặc biệt là các sáng tác bằng chữ Nôm của ông, chúng ta tìm thấy một số lượng đáng

kể thơ về thiên nhiên Mỗi bài thơ là một thanh sắc, một khối tình riêng Nó làm nên dư vị thơ Nguyễn Khuyến – nhà thơ của làng cảnh Việt Nam Có thể nói, cho đến hôm nay và mai sau, các bài thơ Nôm về thiên nhiên của Nguyễn Khuyến vẫn

có một giá trị vĩnh hằng, nó là cảnh sắc, là tâm hồn nước Việt

Sáng tác của Nguyễn Khuyến nhờ đó đã tạo nên sức lôi cuốn, tác phẩm của ông là

đề tài thu hút sự suy nghĩ, tìm hiểu của nhiều cây bút thuộc nhiều thế hệ nghiên cứu Mặc dù vậy thì những hiểu biết về thơ văn Nguyễn Khuyến vẫn còn là một

ẩn số với nhiều người Đặc biệt tính đến nay các công trình chuyên sâu đi tìm hiểu

về “thiên nhiên trong thơ Nôm Nguyễn Khuyến” vẫn chưa thành hệ thống Vậy

thiên nhiên trong thơ ông được biểu hiện như thế nào? Và những tâm sự mà nhà thơ gửi gắm đằng sau những bức tranh thiên nhiên ấy ra sao? Để tìm được câu trả

lời trọn vẹn nhất thì việc đi vào tìm hiểu đề tài “thiên nhiên trong thơ Nôm Nguyễn Khuyến” là một việc làm có ý nghĩa thiết thực Nó giúp ta hiểu sâu hơn

tác phẩm và những nét nghệ thuật độc đáo của Nguyễn Khuyến, bổ sung thêm kiến thức về một tác giả văn học lớn Trên đây là những lý do chính để tôi lựa chọn vấn đề trên làm đề tài nghiên cứu của mình

Đối với đề tài “Thiên nhiên trong thơ Nôm Nguyễn Khuyến”, đã có rất

nhiều công trình nghiên cứu và bài viết của nhiều tác giả đề cập ở nhiều góc độ,

khía cạnh khác nhau Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu sau đây:

Với công trình nghiên cứu “Văn học trung đại Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa”, Trần Nho Thìn đã dành một phần để đi sâu vào tìm hiểu “Từ những biến động trong quy tắc phản ánh thực tại của văn chương nhà nho đến bức tranh sinh hoạt nông thôn trong thơ Nguyễn Khuyến” Ở đây, tác giả đã chỉ ra những mâu

thuẫn và day dứt trong tâm hồn nhà thơ Nguyễn Khuyến trước thời cuộc của đất nước Bên cạnh đó, ông đã đi sâu vào tìm hiểu và lý giải về bức tranh thiên nhiên

trong thơ văn Nguyễn Khuyến như sau: “Thiên nhiên làng quê không còn là không gian thanh tĩnh, xa lánh vật dục, xa lánh chốn thị thành bon chen danh lợi như không gian thơ nhà nho truyền thống nữa Không đứng bên ngoài hay bên trên để quan sát nữa, cụ Tam Nguyên Yên Đổ đã là người có mặt thật sự, hiện diện thường trực trong cuộc sống hằng ngày ấy, tắm mình, đằm mình trong không khí ấy” [11, 568]

Đặng Thị Hảo với bài viết “Đề tài thiên nhiên và quan niệm thẩm mĩ” đã khẳng định: “…thơ thiên nhiên chỉ chiếm một phần ba trong tổng số hơn bốn trăm bài thơ ông để lại, nhưng những cống hiến quan trọng của nhà thơ trên phương diện này đã đưa ông lên vị trí những thi sĩ – danh họa tầm cỡ của thơ ca cổ điển Việt Nam” [10, 258] Tác giả bài viết còn chỉ ra sự kế thừa và phát triển của

Nguyễn Khuyến khi sáng tác về mảng đề tài thiên nhiên trong thơ ca trung đại Việt Nam Đồng thời chỉ ra những nét đặc sắc trong nghệ thuật miêu tả thiên nhiên

của nhà thơ như sau: “Nhà thơ tái hiện thiên nhiên bằng một bút pháp nghệ thuật điêu luyện, bằng khiếu quan sát tinh tường, một trực giác nhạy bén trước vẻ đẹp

đa dạng của thiên nhiên, cùng với tình yêu quê hương hồn nhiên mà sâu sắc Dường như không phút nào nhà thơ ngừng theo dõi và tái hiện những bức tranh thiên nhiên sống động quanh mình Ông quan sát thiên nhiên, tắm mình trong thế giới muôn ngàn màu sắc đó với niềm thích thú đặc biệt” [10, 260].

Nhìn chung, ở mỗi công trình đều có những phát hiện, khám phá rất mới

mẻ và vô cùng sâu sắc Đây chính là nguồn tư liệu vô cùng phong phú để chúng ta

có thể tìm hiểu về tác gia Nguyễn Khuyến một cách trọn vẹn và đầy đủ nhất

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu chính trong đề tài này là những biểu hiện của bức tranh thiên nhiên trong thơ Nguyễn Khuyến

Phạm vi nghiên cứu: Chủ yếu trong các tác phẩm thơ Nôm viết về thiên nhiên của nhà thơ Nguyễn Khuyến

Trong rất nhiều các phương pháp nghiên cứu về văn học, trong bài viết này chúng tôi sử dụng những phương pháp sau:

Phương pháp hệ thống, thống kê: tập hợp những bài thơ Nôm viết về thiên nhiên của Nguyễn Khuyến để làm dẫn chứng, chứng minh cho luận điểm đưa ra

Phương pháp phân tích, tổng hợp: trên cơ sở những luận chứng đã tìm được, chúng tôi tiến hành phân tích, tổng hợp để rút ra kết luận

Đồng thời, trong bài nghiên cứu của mình, chúng tôi còn sử dụng thêm phương pháp so sánh, đối chiếu để tìm ra những điểm tương đồng và dị biệt của đối tượng nghiên cứu nhằm lý giải và kết luận cho nguồn gốc vấn đề nghiên cứu

“Thiên nhiên trong thơ Nôm Nguyễn Khuyến” là một đề tài thú vị và hấp

Với kết quả đạt được, tôi hy vọng bài viết này sẽ giúp cho người đọc có được cái nhìn bao quát hơn về thơ ca Nguyễn Khuyến, mà cụ thể hơn nữa là thiên nhiên

trong các sáng tác của ông Đề tài này còn là lượng kiến thức cơ bản, quan trọng

giúp ích cho chúng ta trong quá trình học tập và nghiên cứu sau này Đồng thời bồi đắp tình cảm, thái độ trân trọng với thiên nhiên đất nước

6 Bố cục đề tài.

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo; phần Nội dung được chia thành hai chương chính:

Chương 1: Những vấn đề chung

Chương 2: Khảo sát thiên nhiên trong thơ Nôm Nguyễn Khuyến

B: PHẦN NỘI DUNG.

Chương 1: Những vấn đề chung.

1.1 Nguyễn Khuyến – nhà thơ của quê hương làng cảnh Việt Nam.

Nguyễn Khuyến (1835 – 1909) quê tại thôn Văn Khuê, xã Yên Đổ, huyện Bình Lục (nay thuộc xã Trung Lương, Bình Lục, Hà Nam) Thuở nhỏ, ông có tên

là Nguyễn Thắng, lớn lên ông được đổi tên thành Nguyễn Khuyến Tên tự là Mẫn Chi, hiệu Quế Sơn Nguyễn Khuyến nổi tiếng là một người thông minh, hiếu học

Ông để lại hai tác phẩm chính là Quế Sơn thi tập và Tam nguyên Yên Đổ thi ca.

Cuộc đời và văn chương Nguyễn Khuyến gắn rất chặt với đời sống thôn quê Trong toàn bộ di sản văn thơ của Nguyễn Khuyến, các bài về đề tài quê cảnh chiếm một số lượng khá lớn Nhiều bài (đặc biệt là thơ Nôm) thực sự là những bức tranh thiên nhiên tuyệt tác Đọc thơ quê cảnh của Nguyễn Khuyến, điều lý thú trước hết là ở chỗ, ta bỗng nhận ra được vẻ đẹp quyến rũ lạ lùng của những cảnh vật đã quá quen thuộc trong cái nhìn, cách cảm, cách nghĩ của chúng ta Để làm được điều này không hề đơn giản, chỉ dưới con mắt tinh tế và tấm lòng trân trọng với quê hương đất nước như Nguyễn Khuyến mới mới thể làm được những điều

kỳ diệu ấy Ông quả rất xứng đáng với lời phong tặng “Nhà thơ của quê hương làng cảnh Việt Nam”.

1.2 Thiên nhiên trong thơ văn trung đại Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX.

Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIXlà một trong những giai đoạn phát triển rực rỡ của nền văn học dân tộc trong suốt thời kỳ phong kiến Thiên nhiên trong giai đoạn văn học này cũng vô cùng phong phú, xuất hiện lần lượt với những đặt sắc khác nhau Thiên nhiên gắn liền với phong cách tác giả Nhìn chung thiên nhiên trong giai đoạn văn học này đã có sự tiến bộ vượt bậc so với các giai đoạn trước Thiên nhiên lúc bấy giờ đã có sự trau chuốt về mặt hình thức và hoàn thiện

về mặt nội dung Đặc biệt, thiên nhiên trong thơ đã được các tác giả chú ý khai thác để làm bộc lộ cho nội tâm nhân vật và cũng đồng thời giúp cho các nhà thơ có thể bộc lộ tính cách và tài năng của mình Như vậy qua việc tìm hiểu thiên nhiên trong thơ văn trung đại giúp chúng ta đã có cái nhìn bao quát hơn về thiên nhiên trong cách nhìn của các nhà thơ đương thời Ở mỗi thời kỳ khác nhau thiên nhiên

trong thơ văn đều mang những đặc điểm riêng, những nét đặc sắc riêng.Tính chất công thức ước lệ nhìn chung được các tác giả sử dụng nhiều trong việc miêu tả thiên nhiên nhưng nó cũng dần được các tác giả thay thế bằng những chất liệu của đời sống hiện thực Điểm qua một số đặc điểm của thiên nhiên trong thơ văn trung đại sẽ tạo nền tảng cơ sở để chúng ta đi vào tìm hiểu thơ văn Nguyễn Khuyến Từ

đó chúng ta sẽ thấy được sự kế thừa và phát huy của ông trong quá trình miêu tả thiên nhiên

Chương 2: Khảo sát thiên nhiên trong thơ Nôm Nguyễn Khuyến.

2.1 Bức tranh phong cảnh, đất trời.

2.1.1 Thiên nhiên bốn mùa.

Không biết từ bao giờ, bốn mùa của đất trời xuân, hạ, thu, đông đã trở

thành bến đợi của nhiều thi sĩ Nguyễn Khuyến cũng không ngoại lệ! Trong tất cả

các bài thơ viết về thiên nhiên, làng cảnh Việt Nam, thì thiên nhiên bốn mùa luôn được ông dành nhiều ưu ái hơn cả mỗi bài thơ là một bức tranh tuyệt tác

Chẳng hạn mùa Đông:

“Xương buốt, tai ù, mình tưởng mượn Nón che tơi phủ khách thưa lời”

mùa Hạ:

“Bờ dậu mưa rào rung lá thắm Non xa sấm động toát mây vàng”

mùa Xuân:

“Tựa cửa gió reo man mát mặt Ngẩng đầu trời nắng hấp hay mi Thoáng thơm cánh mũi hoa đâu nhỉ?

Ríu rít bờ tre có tiếng chi…”

Nhưng mùa thu lại là một mùa đẹp nhất trong thơ ông Viết về mùa thu, Nguyễn Khuyến đã gặp gỡ không chỉ thi ca truyền thống mà còn thi ca hiện đại, không chỉ thi ca Việt Nam mà còn cả thi ca nước ngoài Dường như mùa thu trở thành nơi giao hòa cộng hưởng, là điểm hẹn của tâm hồn thi sĩ muôn phương, ngàn đời Tâm hồn nhà thơ vốn mẫn cảm trước cái đẹp, tinh tế nhận ra một nét thu

buồn, một vẻ thu thơ mộng, mê say Trước đất trời, cảnh vật mùa thu, Nguyễn Khuyến đã để cung đàn cảm xúc của mình ngân lên, bùng cháy lên thành những vần thơ tuyệt bút Dường như mùa thu đã hút lòng thi sĩ, một bài thơ về mùa thu chưa thỏa tình yêu và xúc cảm của thi nhân trước mùa thu Chùm ba bài thơ về

mùa thu: Thu điếu, Thu vịnh, Thu ẩm ra đời thỏa mãn nỗi lòng Nguyễn Khuyến

Vẫn là mùa thu làng cảnh Việt Nam bình dị nhưng dưới con mắt, tâm hồn cảm nhận tinh tế của Nguyễn Khuyến, mùa thu hiện lên mang những gương mặt, dáng

diệu khác nhau Nếu Thu điếu là bức tranh mùa thu xanh, sắc xanh trải ngàn, lênh láng, Thu vịnh là bức tranh mùa thu của gió nhẹ trời cao xanh trong, của tâm trạng hoài niệm thì Thu ẩm là bức tranh mùa thu đa vẻ đa diện được cảm nhận trong

nhiều thời điểm, nhiều không gian

Vẫn là bầu trời thu xanh ngắt nhưng mỗi bài thơ là một sắc điệu riêng:

“Trời thu xanh ngắt mấy tầng cao” – Thu vịnh

“Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt” – Thu ẩm

“Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt” – Thu điếu

Đến với thế giới mùa thu trong Thu điếu, ta cơ hồ nhận ra cái gì cũng nhỏ bé ,

cũng khẽ khàng:

“Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo Sóng biếc theo làn hơi gợn tý

Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo”

Cũng thể hiện sự nhẹ nhàng man mát của gió thu, tiết thu Nguyễn Khuyến trong

Thu vịnh đã viết:

“Cần trúc lơ phơ gió hắt hiu”

Hòa trong khí thu, tiết thu thanh cao, dịu nhẹ ấy, không gian khung cảnh mùa thu cũng mở ra nhiều chiều nên thơ và say mê long người Tập trung nhất

cảm nhận nét thu dịu dàng, thơ mộng nhất có lẽ là ở bài thơ Thu điếu.

Ao thu lạnh lẽo nước trong veo, Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.

Sóng biếc theo làn hơi gợn tí,

Lá vàng trước gió sẽ đưa vèo.

Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt, Ngõ trúc quanh co khách vắng teo.

Tựa gối ôm cần lâu chẳng đặng,

Cá đâu đớp động dưới chân bèo”.

Vậy điều gì đã giúp cho chùm thơ thu này vượt qua sự băng hoại của thời gian, tồn tại mãi trên dòng thơ ở tầng cao, ở chiều sâu của nó, chiếm lĩnh, ăn sâu trong lòng bạn đọc? Phải chăng là bởi bài thơ đã được tinh luyện, chắt lọc từ hiện thực cuộc đời đẹp đẽ, nên thơ xen lẫn cả những vất vả, lấm lem bùn đất? Hiện thực vẻ đẹp quê hương qua lăng kính của nhà thơ đã khúc xạ, phát quang lên trang viết Hiện thực mà không sao chép, không quy chụp Ngược lại, Nguyễn Khuyến

đã hút lấy phần tinh túy nhất nhất của hồn thơ, của tình người để tạo nên trang thơ

2.1.2 Cảnh thôn quê, dân dã.

Trước Nguyễn Khuyến, trong văn chương Việt Nam thỉnh thoảng có những tác phẩm viết về nông thôn, nhưng hình ảnh nông thôn trong văn học nói chung còn mờ nhạt Có thể nói, đến với Nguyễn Khuyến bức tranh về nông thôn Việt Nam mới thực sự đi vào văn học

“Sớm trưa dưa muối cho qua bữa, Chợ búa, trầu cau chẳng dám mua”

(Chốn quê) Trong thơ Nguyễn Khuyến, thiên nhiên được miêu tả cũng là một thiên nhiên nông thôn rất rõ Cảnh mùa thu trong thơ của ông không phải là mùa thu ở miền nào, thời nào, mà là mùa thu ở quê ông, vùng đồng chiêm Bắc Bộ lúc bấy

giờ Ta có thể nhận thấy điều ấy qua cái màu "xanh ngắt" của bầu trời, đến cái nước "trong veo" của ao cá; hay từ cái "Lưng giậu phất phơ màu khói nhạt, Làn

ao lóng lánh bóng trăng loe" Và cũng phải đến Nguyễn Khuyến, trong thơ Việt

Nam mới có những buổi trưa đặc biệt nông thôn như

“Chuông trưa vẳng tiếng người không biết,

Trâu thả sườn non ngủ gốc cây”

(Nhớ cảnh chùa Đọi)

Viết về nông thôn với những tình cảm đằm thắm như thế, không phải trước

mà sau Nguyễn Khuyến cũng hiếm có người nào viết được như ông Nông thôn Việt Nam trong thơ Yên Đổ hiện lên với đầy đủ những âm thanh và màu sắc đặc trưng từ ngàn đời, độc đáo mà gần gũi, thân quen mà đẹp đẽ đến diệu kỳ Một tiếng trẻ bi bô học bài, tiếng ếch kêu vang rền như tiếng trống của trẻ nhỏ, tiếng

chim ríu rít trên cành tre, một đêm trăng trữ tình, một con “trâu già cọ gốc phì hơi nắng” Đó còn là âm thanh và màu sắc của những ngày hội, ngày xuân, đêm hè:

“Ình ịch đêm qua trống các làng

Ai ai mà chẳng rước xuân sang”

Trước lũy nhấp nhô cò cụ Tổng Cách ao lẹt đẹt pháo thày Nhang”

(Khai bút) Hay:

“Năm gian nhà cỏ thấp le te Ngõ tối đêm sâu đóm lập lòe”

(Thu ẩm)

Đó cũng là nông thôn với cảnh đời lam lũ, cái lo toan tất bật của công việc đồng áng, vị chua mặn của giọt mồ hôi vất vả, cảnh lụt lội nước ngập trắng đồng

“Bóng thuyền thấp thoáng dờn trên vách Tiếng sóng long bong vỗ trước nhà”

(Vịnh lụt) Hoặc:

"Năm nay cày cấy vẫn chân thua Chiêm mất đằng chiêm, mùa mất mùa Phần thuế quan thu, phần trả nợ Nửa công đứa ở nửa thuê bò Sớm trưa dưa muối cho qua bữa Chợ búa trầu cau chẳng dám mua”

(Nhà nông than thở)

Chính sự hòa mình vào cuộc sống hồn nhiên nơi thôn dã đã giúp cho nhà thơ giải tỏa được tâm trạng day dứt đau khổ và mặc cảm của mình Nguyễn Khuyến đã tìm thấy trong thiên nhiên, trong cuộc sống lam lũ của người nông dân quê ông sự thanh thản của tâm hồn, niềm lạc quan yêu đời, tình cảm xóm làng đằm thắm Thế nhưng đằng sau những vần thơ ấy lại luôn chất chứa một nỗi niềm nóng bỏng về vận mệnh của đất nước về cuộc sống của nhân dân

2.1.3 Danh lam thắng cảnh.

Bên cạnh việc miêu tả phong cảnh thiên nhiên nơi thôn dã, Nguyễn Khuyến còn miêu tả vẻ đẹp của những danh lam thắng cảnh mà nhà thơ đã từng đặt chân đến Nào là núi Tam Điệp, núi Dục Thúy, núi An Lão, núi Ngũ Hành, rồi cảnh chùa Đọi, chợ trời Hương Tích, đền trên núi Dạ, sông Thạch Hãn…

Bức tranh thiên nhiên mà nhà thơ thể hiện ở mảng này không còn bó hẹp trong phạm vi thôn Vị Hạ, xã Yên Đổ, huyện Bình Lục, Hà Nam nữa mà đã mở rộng ra phạm vi danh lam thắng cảnh của đất nước Mỗi tên núi, tên sông, tên chùa đều được Nguyễn Khuyến miêu tả theo cách riêng Nhưng qua cái nhìn của nhà thơ, ta thấy từ sự quan sát thực tế đến khi đưa vào trong thơ, Nguyễn Khuyến đã

có sự lựa chọn và quan sát rất tinh tế Chẳng hạn trong bài Vịnh núi An Lão.

“Mặt nước mênh mông nổi một hòn, Núi già nhưng tiếng vẫn còn non, Mảnh cây thưa thớt đầu như trọc, Ghềnh đá long lay ngấn chửa mòn.

Một lá về đâu xa thăm thẳm, Nghìn nhà trông xuống bé con con, Dẫu già đã hẳn hơn ta chửa?

Chống gậy lên cao gối chẳng chồn!”

(Vịnh núi An Lão) Bài thơ không chỉ vẽ nên phong cảnh trước mắt nhà thơ mà còn làm nổi bật tư thế,

và vị thế của tác giả khi đứng trước núi non hùng vĩ Hay ở bài thơ Núi Tam Điệp

ta sẽ bắt gặp cái nhìn thật phóng khoáng của nhà thơ:

“Phóng mắt đầu non Tam Điệp rõ, Ngoảnh đầu dòng nước Cửu Long xa.

Xanh pha sườn núi màu cây lẫn, Trắng lộn chân mây mặt bể mờ.

Những muốn ăn thề cùng suối đá, Biết đâu suối đá có tin mà”.

( Núi Tam Điệp) Một bên là núi, một bên là biển lại có màu xanh của cây và màu mây trắng mờ ảo tạo nên một cảnh vừa hùng vĩ lại vừa nên thơ Tầm nhìn tinh tế của nhà thơ đồng thời cũng thể hiện tấm lòng yêu quý cảnh thiên nhiên, đất nước

“Chim chiều đôi tiếng véo von, Tình xưa gởi lại nước non bóng tà”.

Tiếng lòng của nhà thơ tưởng như đang hòa cùng cảnh sắc quê hương đất nước Tấm lòng ấy thật đáng quý, đáng trân trọng biết bao! Đằng sau những bài thơ viết

về danh lam, thắng cảnh, đất nước của Nguyễn Khuyến ta nhận ra tình yêu thiên nhiên tha thiết và tấm lòng trân trọng cảnh đẹp quê hương, đất nước của nhà thơ

2.2 Tình cảm, thái độ của nhà thơ với thiên nhiên.

2.2.1 Giao hòa cùng thiên nhiên.

Sống sâu sắc và nặng nghĩa, nặng tình với quê hương với con người, Nguyễn Khuyến đã thấm vào trong máu thịt của mình tình quê, vẻ đẹp quê hương Các bài thơ viết về thiên nhiên của ông luôn thể hiện sự đồng điệu của tâm hồn với thiên nhiên, giao hòa, say đắm cùng cảnh vật, quê hương Nhà thơ mở rộng tâm hồn mình ra để đón nhận niềm giao cảm với đất trời Thiên nhiên với đầy đủ gió, trăng, sương, khói, lại còn có núi non và xóm làng bên dưới Tư thế của người ngắm cảnh như đang vượt lên trên đỉnh núi chót vót, tưởng chừng có thể chạm được vào mặt trăng và sờ thấy đám mây xanh trước mắt Trong nhiều bài thơ Nôm của Nguyễn Khuyến, ta thấy ông đã mở rộng lòng mình ra để thưởng thức thiên nhiên bằng tất cả các giác quan

“Gió đâu lọt chốn thư phòng, Bên song hây hẩy, giấc nồng vừa tan.