Nhân vật trong tiểu thuyết của ngôn vĩnh

Là một nhà văn có những đóng góp như vậy cho nền văn học hiện đại Việt Nam nói chung và văn học trong lực lượng công an nói riêng, nhưng chúng tôi nhận thấy chưa có một công trình nghiên

HÀ NỘI, 2015

Người hướng dẫn KHOA HỌC

TS NGUYỄN THỊ KIỀU ANH

HÀ NỘI, 2015

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới cô giáo - TS Nguyễn Thị Kiều Anh, người đã tận tình hướng dẫn, động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo đã giảng dạy các chuyên đề trong thời gian học tập tại trường, Ban chủ nhiệm khoa Ngữ văn, Phòng sau Đại học

- trường Đại học Sư Phạm Hà Nội 2 đã đóng góp ý kiến và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu

Tôi trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ, động viên của bạn bè và gia đình

Hà Nội, ngày tháng năm 2015

Tác giả

Nguyễn Thị Điệp

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn được hoàn thành dưới sự hướng dẫn trực tiếp của TS Nguyễn Thị Kiều Anh Tôi cam đoan rằng:

- Luận văn này là kết quả nghiên cứu, tìm tòi của riêng tác giả

- Những tư liệu được trích dẫn trong luận văn là trung thực

- Kết quả nghiện cứu này không hề trùng khít với bất cứ công trình nghiên cứu của tác giả nào đã được công bố trước đó

Nếu sai, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Điệp

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN

LỜI CAM ĐOAN

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: 4

6 Phương pháp nghiên cứu: 5

7 Đóng góp của luận văn 5

8 Cấu trúc của luận văn 5

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NGÔN VĨNH 6

1.1 Quan niệm chung về nhân vật văn học 6

1.1.1 Khái niệm nhân vật văn học 6

1.1.1.1 Về phương diện thuật ngữ 6

1.1.1.2.Một số quan niệm trong nghiên cứu và phê bình về nhân vật văn học7 1.1.2 Các chức năng của nhân vật văn học 8

1.1.3 Các tiêu chí phân loại nhân vật văn học 10

1.1.3.1.Phân loại theo tầm quan trọng và vai trò của nhân vật trong tác phẩm (xét từ góc độ kết cấu) 10

1.1.3.2.Phân loại theo quan hệ thuận – nghịch giữa nhân vật và lí tưởng (xét từ góc độ nội dung tư tưởng hay phẩm chất nhân vật) 11

1.1.3.3.Phân loại theo hình thức cấu trúc nhân vật 12

1.1.3.4.Phân loại nhân vật theo thể loại 15

1.1.4 Vài nét về nhân vật trong tiểu thuyết và một số đặc điểm của nhân vật trong tiểu thuyết việt nam thời kì đổi mới 15

1.1.4.1.Vài nét về nhân vật trong tiểu thuyết 15

1.1.4.2 Một số đặc điểm của nhân vật trong tiểu thuyết việt nam thời kì đổi mới 17

1.2 Hành trình sáng tác của ngôn vĩnh 20

CHƯƠNG 2: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA 23

NGÔN VĨNH 23

2.1 Bảng thống kê, phân loại các nhân vật trong tiểu thuyết của ngôn vĩnh 23

2.1.1 Bảng thống kê, phân loại 23

2.1 1.1 Số lượng 23

2.1.1.2 Thống kê, phân loại theo tiêu chí dựa vào đặc điểm nổi bật trong cuộc đời, số phận, phẩm chất, tính cách của nhân vật 24

2.1.2 Nhận xét chung 26

2.2 Các kiểu loại nhân vật trong tiểu thuyết của ngôn vĩnh 27

2.2.1 Nhân vật thuộc lực lượng cách mạng 29

2.2.1.1 Nhân vật người chiến sĩ công an 29

2.2.1.2 Những người dân thường 39

2.2.1.3 Những người giác ngộ cách mạng 47

2.2.2 Nhân vật thuộc lực lượng phản cách mạng 54

2.2.2.1 Những người trong gia đình “vua mèo” 54

2.2.2.2 Những người ngoài gia đình vua mèo 66

2.2.2.3 Nhân vật cầm đầu fulrô 70

2.2.2.4 Những người đại diện cho đế quốc thực dân 77

CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NGÔN VĨNH 83

3.1 Nhân vật được thể hiện qua miêu tả ngoại hình 83

3.2 Nhân vật được thể hiện qua miêu tả hành động 87

3.3 Nghệ thuật khắc hoạ nhân vật qua ngôn ngữ đối thoại và độc thoại 93

3.3.1 Ngôn ngữ đối thoại 94

3.3.2 Ngôn ngữ độc thoại 99

3.4 Không gian, thời gian nghệ thuật 105

3.4.1 Không gian nghệ thuật 105

3.4.1.1 Không gian văn hoá tây bắc, tây nguyên 106

3.4.1.2 Không gian sinh hoạt 112

3.4.2 Thời gian nghệ thuật Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN 118

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 120

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Kể đến những thành tựu trong chặng đường phát triển của văn xuôi Việt Nam sau năm 1975 đến nay, không thể không nhắc đến nhà văn Ngôn Vĩnh và những đóng góp đáng kể của ông đối với nền văn học nước nhà

Nhà văn Ngôn Vĩnh là một trong những cây bút chủ lực của văn học tư liệu đề tài công an nhân dân Hơn 30 năm gắn với nghiệp văn, sự tâm huyết và niềm say

mê đã cho nhà văn Ngôn Vĩnh động lực để hoàn thành tốt nhiệm vụ trên mặt trận văn hoá nghệ thuật, xứng đáng với danh hiệu nhà văn - chiến sĩ.Trong các trang viết của mình, cây bút ấy luôn tỏ rõ sự già dặn, từng trải, sâu đằm và hấp dẫn Cùng với

xu thế chung của văn xuôi hiện nay, sáng tác của Ngôn Vĩnh đã bám sát đời sống hiện thực ở nhiều mặt, quan tâm đến đời sống con người cá nhân trong cuộc sống thường nhật Ngay từ những sáng tác đầu tay, Ngôn Vĩnh đã ghi tên mình vào danh sách các nhà văn công an có những dấu ấn trong đề tài Vì An ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống Và chính ở mảng đề tài này, nhà văn đã đạt những thành công đáng

kể

1.2 Là cây bút trưởng thành sau ngày đất nước thống nhất, nhưng đề tài mà Ngôn Vĩnh say sưa sáng tạo lại là những vấn đề, những sự kiện xảy ra trong quá khứ của cuộc đấu tranh bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ và độc lập dân tộc Sáng tác của ông có nhiều thể loại khác nhau như: truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện ký, phóng sự

Ở thể loại nào nhà văn cũng tỏ rõ tài năng, thế mạnh của mình trong việc khám phá hiện thực cuộc sống, con người Song nhắc tới ông là nhắc tới những cuốn truyện

ký và tiểu thuyết; đặc biệt là tiểu thuyết của ông đã có sự thành công nhất định -

một thể loại hấp dẫn thuộc diện đặc sản của lực lượng công an, gây được sự chú ý

của giới văn học và đông đảo bạn học

1.3 Với quan niệm: “ Viết văn để thức tỉnh lương tri con người” và một mực

tâm huyết với đề tài công an, một trong hai cuốn tiểu thuyết: Bên kia Cổng Trời

(1985) của ông đã đạt giải thưởng văn học Bộ nội vụ (1995)

Là một nhà văn có những đóng góp như vậy cho nền văn học hiện đại Việt Nam nói chung và văn học trong lực lượng công an nói riêng, nhưng chúng tôi nhận thấy chưa có một công trình nghiên cứu nào đi sâu nghiên cứu một cách có hệ thống về tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh Thực tế đó gợi ý cho chúng tôi đi sâu nghiên cứu đề tài:

Nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh

2 Lịch sử vấn đề

Ngôn Vĩnh vinh dự mang tên gọi “ Nhà văn công an”, bởi ông không chỉ là người chiến sĩ trên mặt trận gìn giữ an ninh mà còn là người luôn lấy đề tài người chiến sĩ công an làm cảm hứng sáng tác, phục vụ sự nghiệp bảo vệ an ninh Tổ quốc Trong

sự nghiệp sáng tác của mình, Ngôn Vĩnh có hai cuốn tiểu thuyết : Fulro và Bên kia Cổng Trời, hai cuốn sách này đã nhận được một số ý kiến bàn luận (đặc biệt là tiểu thuyết Bên kia Cổng Trời)

Lê Tri Kỷ trong lời giới thiệu cuốn Bên kia Cổng Trời đã có những cảm xúc

dạt dào: “ Tôi đọc đi đọc lại cuốn bên kia cổng trời với niềm xúc động và tự hào dễ hiểu Có chuyện xảy ra cách đây hơn nửa thế kỉ - như cuộc đời phiêu bạt của mụ Síu Chuyện mới nhất thì cũng bị bức màn thời gian 25 năm che khuất Nhưng những chuyện cổ xưa và rời rạc ấy được dựng lại có hệ thống, chặt chẽ, trên một sân khấu chính trị sống động, được miêu tả khá chân thật, bỗng trở nên đậm đà tính thời sự, có tác dụng vừa bồi bổ kiến thức đấu tranh ở vùng dân tộc, vừa đem lại cho tình cảm những rung động mới về tình đồng nghiệp, tình dân, về đức tính dũng cảm

và trung thành, về sự hi sinh thầm lặng và kéo dài cho những sự nghiệp cao cả” [ Tư

liệu cho bộ sách “Nhà văn Việt Nam thế kỉ 20” – Nxb Hội nhà văn (2001)]

Đỗ Trung Lai, trong báo Quân đội Nhân dân ra ngày 05 tháng 10 năm 1985

cũng viết: “Trong tình hình hiện nay, cuốn sách lại càng có ích Nó giúp đồng bào

và chiến sĩ đang chiến đấu ở phía trước hiểu rõ mảnh đất dưới chân mình mà càng yêu Tổ quốc, cùng sát cánh bên nhau bảo vệ từng tấc đất vốn đã thấm đầy mồ hôi,

máu và nước mắt của các dân tộc nhiều thế hệ đã qua Sau Fulro, Bên kia Cổng Trời là cố gắng đáng hoan nghênh của anh Ngôn Vĩnh và của Nhà xuất bản CAND,

một nhà xuất bản còn rất trẻ Hai cuốn sách trên của anh Ngôn Vĩnh đã vượt hẳn lên

một loạt truyện biệt động, truyện trinh thám, viết và xuất bản gần đây của một số tác giả ít chịu lao động nghiêm túc, ít chịu chú ý đến chất lượng Nó có tác dụng kích thích, kêu gọi các tác phẩm văn học xứng danh với đề tài này”

Trong báo Văn hoá văn nghệ Công an, số 11, tháng 11- 1996, Phan Quế có viết: Có thể nói “ Cuộc chiến đấu bảo vệ Đồng Văn” (tiền thân của cuốn “Bên kia Cổng Trời”) là một trong những tiểu thuyết tư liệu có ấn tượng về đề tài lực lượng

vũ trang và chiến tranh cách mạng của ta trong những năm gần đây” Trong hồi ức

của mình được viết trên báo Văn hoá văn nghệ Công an, số 11 tháng 11, 1996 ,

Phan Quế cũng đã có những ấn tượng thật sâu sắc về Ngôn Vĩnh và hành trình sáng

tác cuốn Bên kia Cổng Trời: “ Dép tiền phong, ba lô cóc, mũ mềm - Ngôn Vĩnh

giống như một anh bộ đội vừa ở chiến trường ra bến xe làm chuyến đi vượt núi, Anh được lãnh đạo Ty Công an Hà Giang lúc ấy tận tình giúp đỡ Rồi Mã Chính Lâm (Con trai Mã Học Văn - Tổng chỉ huy quân đội Mèo trước cách mạng), bấy giờ là trung tá QĐNDVN, Tỉnh đội phó Tỉnh đội Hà Giang, dẫn đường Ngôn Vĩnh theo xe lên Quảng Bạc Thật không may đường lở, xe bị ách lại Một ham mê vụt đến: Ngôn Vĩnh muốn được đi bộ qua cổng trời Ai đến Hà Giang mà chưa qua Cổng Trời chót vót nơi vương quốc của đá nhọn này thì chưa thể nói là đã biết Hà Giang Với lại Cổng Trời đối với trang viết sắp tới của Ngôn Vĩnh là không thể thiếu nếu nó muốn đỏ da thắm thịt Và đằng đẵng như thế hơn năm chục cây số theo Mã Chính Lâm cùng bạn bè Hà Giang khác vừa đi vừa thở và hỏi chuyện Chuyện về hôm nay, hôm qua, nhiều nhất là hôm qua Những phong tục tập quán, những biến cố vui buồn”

Cũng trong báo Văn hoá văn nghệ Công an, số 4, tháng 8 năm 1995, Như

Phong viết: “Tôi đọc một mạch hết cuốn tiểu thuyết tư liệu đó và cứ có cảm giác là mình đang đi vào thế giới kì lạ, huyền ảo Cái thật cái ảo xen nhau Những người hảo hán, những mối quan hệ kiểu “ba anh hùng kết liễu ở vườn đào”, những mối tình nồng cháy, những cuộc hôn nhân ma quái, những mưu mô xảo quyệt đựơc tái

hiện rất sinh động, khiến cho Cuộc chiến đấu bảo vệ Đồng Văn trở thành một tiểu

thuyết - tư liệu có bản sắc riêng biệt, vừa như Thuỷ Hử, Tam Quốc lại vừa như một truyện trinh thám thời hiện đại”

Điểm qua một số những ý kiến bàn bạc, những nhận định về văn chương Ngôn Vĩnh, chúng tôi nhận thấy hầu như chưa có tác giả nào đặt vấn đề nghiên cứu một cách có hệ thống thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh Bởi vậy, đây là một hướng nghiên cứu còn để ngỏ chưa được chú ý tìm hiểu thích đáng.Thực

tế đó gợi ý cho chúng tôi đi sâu vào đề tài: “Nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh” Trên cơ sở kế thừa, tiếp thu ý kiến của những nhà nghiên cứu, chúng tôi hy

vọng đóng góp một tiếng nói vào việc tìm hiểu, khám phá thế giới nhân vật như một cách tiếp cận để hiểu về một cây bút có cái tâm trong sáng trong văn học của ngành công an

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của chúng tôi khi triển khai đề tài này là khám phá, khẳng định thế giới nhân vật phong phú trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh; chỉ ra những nét độc đáo, đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng nhân vật Đồng thời qua đó khẳng định những đóng góp của Ngôn Vĩnh đối với mảng đề tài Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống nói riêng và văn học hiện đại Việt Nam nói chung

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn là chỉ ra các loại nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh: nghệ thuật miêu tả ngoại hình, hành động, nghệ thuật khắc họa nhân vật qua ngôn ngữ, không gian, thời gian nghệ thuật

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu:

Nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh

- Phạm vi nghiên cứu;

Thực hiện đề tài này, chúng tôi tiến hành khảo sát, thống kê, phân loại, phân tích

trong phạm vi hai cuốn tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh: Fulrô (1982) và “Bên kia

Cổng Trời” (1985)

6 Phương pháp nghiên cứu:

Để thực hiện được mục đích nghiên cứu, chúng tôi sử dụng đồng thời các phương pháp sau:

- Phương pháp thống kê - phân loại

Khảo sát, thống kê toàn bộ hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh,

từ đó tiến hành phân loại nhân vật theo những tiêu chí riêng

- Phương pháp loại hình

Vận dụng những kiến thức lí luận về thể loại tiểu thuyết để làm tiền đề cho việc

đi vào nghiên cứu các vấn đề cụ thể về nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh

7 Đóng góp của luận văn

- Tìm ra những đặc sắc về thế giới nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh

- Đánh giá những đóng góp của Ngôn Vĩnh ở mảng đề tài Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống Thông qua đó góp phần khẳng định tài năng và vị trí của Ngôn Vĩnh trong nền văn học hiện đại Việt Nam

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo, phần nội dung của luận văn được triển khai thành ba chương:

Chương 1 Những vấn đề chung về nhân vật văn học và hành trình sáng tác của Ngôn Vĩnh

Chương 2 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh

Chương 3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ HÀNH

TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NGÔN VĨNH

1.1 Quan niệm chung về nhân vật văn học

1.1.1 Khái niệm nhân vật văn học

Đối tượng chung của văn học là cuộc đời nhưng trong đó con người luôn giữ

vị trí trung tâm Những sự kiện kinh tế, chính trị, xã hội, những bức tranh thiên nhiên, những lời bình luận đều góp phần tạo nên sự phong phú đa dạng cho tác phẩm văn học nhưng cái quyết định chất lượng tác phẩm văn học chính là việc xây dựng nhân vật Đọc một tác phẩm, cái đọng lại sâu sắc nhất trong tâm hồn người đọc thường là số phận, cảm xúc, suy tư của những con người được nhà văn thể hiện

Vì vậy, Tô Hoài đã có lý khi cho rằng “nhân vật là nơi duy nhất, giải quyết hết thảy trong mọi sáng tác”

1.1.1.1 Về phương diện thuật ngữ

Thuật ngữ “nhân vật” xuất hiện từ rất sớm (tiếng Hy lạp: persona, tiếng Anh:

personage, tiếng Nga: pesonoy) Hơn hai nghìn năm trước đây, trong tiếng Hi Lạp

cổ, “persona” vốn mang nghĩa là “cái mặt nạ” một dụng cụ biểu diễn của diễn viên trên sân khấu Nhưng sau đó nó trở thành thuật ngữ để chỉ nhân vật văn học

Đôi khi nhân vật văn học còn được người ta gọi bằng các thuật ngữ khác như

“vai” (actor), “tính cách” (character) Tuy nhiên, các thuật ngữ này có một nội hàm hẹp hơn so với “nhân vật” Thuật ngữ “vai” chủ yếu nhấn mạnh đến tính chất hành động của cá nhân, thích hợp với loại nhânvật hành động còn thuật ngữ “tính cách”

lại thiên về chỉ những nhân vật có tính cách Trong thực tế sáng tác, không phải nhân vật nào cũng hành động, đặc biệt là những nhân vật thiên về suy tư và cũng không phải nhân vật nào cũng có tínhc ách rõ rêt (nhân vật vô danh) Từ đó, có thể

thấy, các thuật ngữ “vai”, “tính cách” không bao quát được hết những biểu hiện khác

nhau của các loại nhân vật trong sáng tác văn học

Như vậy, “nhân vật” là thuật ngữ có nội hàm phong phú, đủ khả năng bao

quát những hiện tượng phổ biến của hiện tượng văn học ở mọi bình diện và cấp độ

1.1.1.2.Một số quan niệm trong nghiên cứu và phê bình về nhân vật văn học

Đã có nhiều quan điểm khác nhau về nhân vật văn học trong giới nghiên cứu, phê bình;

* Các tác giả “Từ điển văn học” (tập 2) đã xác nhận: “Nhân vật là yếu tố cơ

bản nhất trong tác phẩm văn học, tâm điểm để bộc lộ chủ đề, tư tưởng, đề tài và đến lượt nó lại được các yếu tố có tính chất hình thức của tác phẩm tập trung khắc hoạ Nhân vật, do đó, là nơi tập trung giá trị, tư tưởng- nghệ thuật của tác phẩm văn học” [34, tr.86] Với định nghĩa này, các nhà biên soạn từ điển đã nhìn nhận

nhân vật từ khía cạnh vai trò, chức năng của nó đối với tác phẩm văn học và từ mối quan hẹ của nó với các yếu tố hình thức tác phẩm Có thể coi đây là một định nghĩa tương đối toàn diện về nhân vật văn học

* Trong cuốn “150 thuật ngữ văn học”, tác giả Lại Nguyên Ân đề xuất một

quan điểm khác Ông xem xét nhân vật trong mối tương quan với cá tính sáng tạo, phong cách nhà văn, trường phái văn học:

“Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách Nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại tonà vẹn của con người trong nghệ thuật Bên cạnh con người nhân vật văn học

có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống con người” [1, tr.241]

Theo Lại Nguyên Ân, nhân vật văn học sẽ là một trong những yếu tố tạo nên phong cách nhà văn và màu sắc riêng của một trường phái văn học Nhà nghiên cứu này chỉ ra những đối tượng tiềm tàng khả năng trở thành nhân vật văn học

* Khái niệm “nhân vật văn học” còn được định nghĩa trong cuốn “Từ điển

thuật ngữ văn học” của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi:

“Nhân vật văn học là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha ), cũng có thể

không có tên riêng (thằng bán tơ, ) Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm Nhân vật văn học là một đơn vị đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống” [16, tr.235]

Quan niệm trên của nhóm tác giả cuốn “Từ điển thuật ngữ văn học” về nhân vật văn học có phần thu hẹp hơn

* Một số nhà nghiên cứu khác lại định nghĩa nhân vật dựa trên tiêu chí chức năng phản ánh hiện thực của tác phẩm văn học Nhân vật là phương tiện để nhà văn tái hiện đời sống, mở rộng thế giới nghệ thuật cho tác phẩm:

“Nói đến nhân vật văn học là nói đến con người được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học” [23, tr.277]

Như vậy, các nhà nghiên cứu, nhà lí luận văn học, bằng cách này hay cách khác đã đưa ra những quan điểm, định nghĩa cụ thể về nhân vật văn học trên cơ sở tìm hiểu những nét nổi bật về nhân vật Song, xét một cách chung nhất, các ý kiến vẫn cơ bản gặp nhau trong sự khẳng định: thứ nhất, nó phải là đối tượng mà văn học miêu tả, thể hiện bằng phương tiện văn học Thứ hai, đó là những con người hoặc những con vật, sự vật, đồ vật, hiện tượng mang linh hồn con người, là hình ảnh gần gũi của con người Thứ ba, đó là đối tượng mang tính ước lệ và có cách điệu so với đời sống hiện thực bởi nó đã được khúc xạ qua lăng kính chủ quan của nhà văn Nghiên cứu về tác phẩm văn chương cần phải tiếp cận nhân vật để chỉ ra cái mới trong ngòi bút nhà văn và đưa ra kết luận về những đóng góp riêng nhà văn

đó

Những quan niệm về nhân vật văn học như trên là những chỉ dẫn cho chúng tôi trong quá trình tìm hiểu về nhân vật nói chung và nhân vật trong các tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh nói riêng

1.1.2 Các chức năng của nhân vật văn học

Nhân vật đóng vai trò là tâm điểm của sự thể hiện đời sống trong tác phẩm văn

học Nó không chỉ là “tiêu điểm để bộc lộ chủ đề” mà còn là nơi “tập trung giá trị tư tưởng, nghệ thuật của tác phẩm” Một tác phẩm có thể vắng nhân vật những văn học

nói chung không thể thiếu nó Khi nhân vật xuất hiện, cái gọi là “hiện thực cuộc sống” không còn tồn tại như một khái niệm khô khan trừu tượng nữa mà trở nên có hình khối rõ ràng, mời mọi người đọc tưởng tượng, khám phá suy ngẫm, những vấn

đề có ý nghĩa về cuộc đời

Thứ nhất, nhân vật trong tác phẩm văn học có chức năng khái quát các loại tính cách xã hội Với chức năng này, nhân vật chứng tỏ được ưu thế vô song của văn

học trong việc phản ánh bản chất của xã hội trong một hiện tượng mang tính chất kết tinh là tính cách Trong đời sống, ta được tiếp xúc với nhiều loại tính cách khác nhau Đây là hiện tượng thú vị của thực tế khách quan, đòi hỏi được văn học nghiên cứu và tìm hiểu Mỗi nhân vật có phẩm chất riêng nổi bật Với nhân vật HămLet

trong vở kịch “HămLet” của W.Shakespeare, ta bắt gặp một tính cách cao thượng, đặc trưng của thời phục Hưng Với nhân vật Grăngđê (trong tiểu thuyết Euge’nie Grandet), H.de Banlzac đã tạo ra một loại tính cách keo kiệt, bủn xỉn đặc trưng của

giai cấp tư sản (thời tích luỹ Tư bản),

Nhà văn Nga – Xô viết K.A Fedin từng hình dung nhân vật giống như “một công cụ” hữu hiệu giúp người viết nhân ra bản chất của đời sống và giúp độc giả thấu hiểu những quy luật sâu xa đang ngầm chi phối mọi diễn biến lịch sử Quả vậy, nếu không có một nhân vật mang tính cách đa diện của thời Âu hoá và số phận may mắn lạ lùng của Xuân tóc đỏ làm sao Vũ Trọng Phụng có thể thâu tóm thần tình đến vậy bản chất của một xã hội (xã hội thực dân nửa phong kiến) mà ông gọi là xã hội

“chó đểu”

Thứ hai, ngoài chức năng khái quát các loại tính cách xã hội, nhân vật văn học còn có chức năng tương tự “chức năng của một chiếc chìa khoá” giúp nhà văn mở

một cánh cửa bước vào hiện thực rộng lớn, tiếp cận những đề tài, chủ đề mới mẻ

Đề cập hai chức năng cụ thể nói trên của nhân vật cũng chính là nhấn mạnh vào khả năng tái hiện bức tranh thế giới khách quan của thế giới văn học

Thứ ba, nhân vật văn học có chức năng biểu hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về thế giới và con người Khi xây dựng nhân vật, nhà văn có mục đích gắn

liền nó với những vấn đề mà nhà văn muốn đề cập trong tác phẩm, cần nhận ra hiện thực và quan niệm của nhà văn mà nhân vật thể hiện

Một chức năng khác của nhân vật trong tác phẩm văn học là chức năng tạo nên mối liên kết giữa các sự kiện trong tác phẩm và cốt truyện Nhờ nhân vật mà kết

cấu của nhiều tác phẩm đạt được sự thống nhất, hoàn chỉnh, chặt chẽ và nhiều tiềm năng biểu đạt các phương tiện ngôn từ được phát lộ, để rồi tự chúng trở thành những phương tiện nghệ thuật độc lập có thể được nghiên cứu riêng như một đối tượng thẩm mĩ chuyên biệt

Như vậy, nhân vật văn học có nhiều chức năng tương ứng với nhiều vai trò khác nhau trong tác phẩm Hiểu được đúng đắn chức năng của nhân vật văn học của người viết có thên cơ sở lý luận để nghiên cứu đề tài này

1.1.3 Các tiêu chí phân loại nhân vật văn học

Nhân vật văn học là một hiện tượng hết sức đa dạng Những nhân vật được xây dựng thành công từ xưa tới nay bao giờ cũng là những sáng tạo độc đáo không lặp lại Tuy nhiên, xét về mặt nội dung tư tưởng, kết cấu, chất lượng miêu tả , có thể thấy những hiện tượng lặp đi lặp lại tạo thành các loại nhân vật khác nhau Để nắm được thế giới nhân vật văn học đa dạng, phong phú, có thể tiến hành phân loại dưới nhiều góc độ, theo nhiều tiêu chí khác nhau

1.1.3.1.Phân loại theo tầm quan trọng và vai trò của nhân vật trong tác phẩm (xét

tư tưỏng nghệ thuật cơ bản của mình

Nhân vật chính thường được tập trung miêu tả, khắc hoạ tỉ mỉ từ ngoại hình, nội tâm, quá trình phát triển tính cách Nhân vật chính có thể có nhiều hoặc ít tuỳ

theo dung lượng hiện thực và những vấn đề đặt ra trong tác phẩm.Trong “Truyện Kiều” (Nguyễn Du), nhân vật chính là Thuý Kiều, Kim Trọng, Mã Giám Sinh, Tú

Bà, Sở Khanh, Thúc Sinh, Hoạn Thư, Từ Hải, Hồ Tôn Hiến Trong “Chí Phèo”

(Nam Cao) nhân vật chính là Chí Phèo, Bá Kiến Ở những tác phẩm có nhiều cốt truyện hoặc có quy mô sử thi đồ sộ, số lượng nhân vật có thể lên đến hàng chục,

thậm chí hàng trăm Đó là trường hợp của những tác phẩm như: “Tam Quốc Diễn Nghĩa” (La Quán Trung), “Thuỷ Hử” (Thi Lại An),

* Nhân vật trung tâm

Trong một tác phẩm có nhiều nhân vật chính, nhân vật chính có vai trò quan trọng hơn cả xuyên suốt toàn bộ tác phẩm được gọi là nhân vật trung tâm Ở một số tác phẩm, số lượng nhân vật trung tâm không phải chỉ có một, do chỗ các nhân vật

đó đều có vai trò tương đương nhau trong việc thể hiện những xung đột cơ bản của tác phẩm Tào Tháo, Lưu Bị, Quan Công, Trương Phi, Gia Cát Lượng, Tôn Quyền

đều là những nhân vật trung tâm của “Tam Quốc Diễn Nghĩa”,

* Nhân vật phụ

Trong hệ thống nhân vật của một tác phẩm, ngoài nhân vật chính (bao hàm trong đó cả nhân vật trung tâm) còn lại là nhân vật phụ Nhân vật phụ giữ vai trò thứ yếu so với nhân vật chính trong quá trình phát triển diễn biến của cốt truyện, của việc thể hiện chủ đề tác phẩm Nhân vật phụ góp phần hỗ trợ, bổ sung cho nhân vật chính nhưng không được làm mờ nhạt nhân vật chính Có nhiều nhân vật phụ vẫn được nhà văn miêu tả đậm nét, có cuộc đời và tính cách riêng, cùng với những nhân vật khác trong tác phẩm tạo nên một bức tranh đời sống sinh động và hoàn chỉnh

(Thị Nở trong Chí Phèo của Nam Cao, thầy thơ lại trong Chữ người tử tù của

Nguyễn Tuân)

1.1.3.2.Phân loại theo quan hệ thuận – nghịch giữa nhân vật và lí tưởng (xét từ góc

độ nội dung tư tưởng hay phẩm chất nhân vật)

Có thể chia ra làm nhân vật chính diện (nhân vật tích cực) và nhân vật phản diện (nhân vật tiêu cực)

* Nhân vật chính diện: là loại nhân vật chiếm được tình yêu và niềm tin khẳng

định của nhà văn, mang trong mình những phẩm chất tốt đẹp, có thể trở thành đại diện cho những giá trị tư tưởng, đạo đức thẩm mĩ mà nhà văn cùng thời đại nhân vật

đó hướng tới Đó là những nhân vật Ôtenlô, HămLét,

Rômêô, Juliet trong các vở kịch của W.Shakespeare; Chị Út Tịch, Chiến, Việt trong các tác phẩm của Nguyễn Thi,

* Nhân vật phản diện: là loại nhân vật có phẩm chất ngược lại với nhân vật

chính diện, bị miêu tả trong tác phẩm với thái độ phê phán phủ định Đó là những nhân vật như: Giave trong “Những người khốn khổ” của V.HuyGô, thằng Xăm trong “Hòn Đất” của Anh Đức, Bá Kiến trong “Chí Phèo” của Nam Cao Nhân vật chính diện và nhân vật phản diện là những phạm trù lịch sử Việc miêu tả và đối lập chúng với nhau chỉ diễn ra khi trong xã hội có sự đối kháng giai cấp và khi nhà văn

đã xác định rõ lập trường chỉ đứng về một phía nhất định của mình

Trong quá trình phát triển của văn học, ở mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau, việc xây dựng các loại hình nhân vật chính diện và phản diện cũng khác nhau Nếu như trong thần thoại chưa có sự phân biệt rạch ròi giữa nhân vật chính diện và phản diện thì trong truyện cổ tích, các truyện thơ Nôm, các nhân vật thường được xây dựng thành hai tuyến rõ rệt có tính chất đối kháng quyết liệt Ở đây, hễ là nhân vật chính diện thường tập trung vào những tính chất tốt đẹp còn nhân vật phản diện thì hoàn toàn ngược lại Trong văn học hiện đại nhiều khi khó phân biệt đâu là chính diện đâu là phản diện Chính vì vậy, ở đây, sự phân biệt chính diện, phản diện chỉ

có ý nghĩa tương đối

1.1.3.3.Phân loại theo hình thức cấu trúc nhân vật

Với tiêu chí phân loại này, theo gợi ý của E.M Forster trong cuốn “Diện mạo tiểu thuyết” (1972), có thể nói tới nhân vật dẹt, nhân vật tròn Ngoài ra còn có thể nhắc tới nhân vật tư tưởng, nhân vật tâm lý

* Nhân vật dẹt: là loại nhân vật không được khắc hhoạ đầy đặn các mặt, “ít

giống thực” nhất theo đánh giá của một kiểu tri giác đơn giản về nghệ thuật

Trong loại nhân vật dẹt, có thể nói tới: Nhân vật chức năng (hay mặt nạ), nhân vật loại hình (các thuật ngữ này do L.Ghinzburg đề xuất)

Nhân vật chức năng: chủ yếu xuất hiện trong văn học cổ đại và trung đại (nhất

là ở cổ tích) Đây là loại nhân vật “được giao cho nhiệm vụ” thực hiện một chức năng nhất định trong tác phẩm và phản ánh đời sống Chẳng hạn, nhân vật Bụt có chức năng ban hạnh phúc, đem lại điều may mắn cho người lương thiện, giúp họ vượt qua những trở ngại của cuộc sống; nhân vật phù thuỷ có chức năng gieo rắc những rủi ro, những điều xấu, ngăn trở cuộc sống của người lương thiện Các nhân

vật của “Tấm Cám”, “Thạch Sanh”, “Nàng Bạch Tuyết và bảy chú lùn” đều là

những nhân vật chức năng

Nhân vật chức năng không có đời sống nội tâm, các phẩm chất, đặc điểm nhân vật cố định không thay đổi từ đầu tới cuối, nó hành động gần như theo công thức đã vạch sẵn Do đặc điểm này mà chúng dễ dàng trở thành cái biểu trưng trong đời sống tinh thần và hình thức hoá trong sáng tác Những vai trung, vai nịnh trong văn học cổ, tuồng đều ít nhiều mang tính chất chức năng như vậy Vai trung thực hiện đạo lý, cương trực Vai nịnh thể hiện sự phản trắc, hãm hại người tốt Phân tích các nhân vật này cần tìm hiểu vai trò và chức năng mang nội dung xã hội thẩm mỹ của chúng

Loại nhân vật chức năng không hoàn toàn mất bóng trong văn học các thời đại sau này, chỉ có điều nó không tồn tại ở dạng thuần tuý như trước Chẳng hạn, những

nhân vật Giăngvangiăng, Giave, trong tiểu thuyết “những người khốn khổ” (Victo

HuyGô) đều có những nét gợi nghĩ đến các nhân vật chức năng

Nhân vật loại hình: là loại nhân vật thể hiện tập trung các phẩm chất xã hội, đạo

đức của một loại người nhất định của một thời Đó là nhân vật khái quát chung về

“loại” của các tính cách và nhờ vậy mà được gọi là điển hình Apagông ((Lão hà tiện của Môlie) thể hiện tập trung cho thói keo kiệt Ông Giuốcđanh (Trưởng giả học làm sang của Môlie) là hiện thân cho thói phù phiếm, hiếu danh của các gã tư

sản muốn làm quý tộc

Hạt nhân của loại nhân vật này là nét khu biệt về mặt tính cách xã hội của một loại người nào đó Đúng như Puskin nhận xét: “Ở Môlie người keo kiệt thì keo kiệt, và chỉ có thế” Dĩ nhiên, nhân vật điển hình loại này, như mọi loại nhân vật văn học khác, đòi hỏi một cá tính nhất định được thực hiện qua một số chi tiết chân thực, sống động nào đó chứ không phải là một khái niệm trừu tượng, điều đáng nói

là trong khi đắp da, đắp thịt cho tính cách, nhà văn không quên chủ đích của mình là

làm sao gọi cho đúng cái “thần” của “loại” Nhân vật chị Út Tịch trong „Người mẹ cầm súng” của Nguyễn Thi mang nhiều đặc điểm của nhân vật loại hình Chị chính

là “khái niệm” về người phụ nữ Việt Nam “anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang” Tuy vậy, vẫn có nét hấp dẫn nhất định của một cá tính

* Nhân vật tròn

Là loại nhân vật được khắc hoạ soi chiếu trên nhiều bình diện, đưa tới cho độc giả cảm tưởng “thực” về nhân vật

Nhân vật tròn thực chất cũng là nhân vật tính cách (theo một kiểu gọi tên khác

của L.Ghinzburg) Khi xây dựng nhân vật tính cách, điều nhà văn chú ý trước hết là cái cá tính làm nên một nhân cách độc lập Cá tính đó luôn có mối liên hệ sống động với môi trường xung quanh Qua việc nhìn vào những mối liên hệ đó người ta nhận ra những quy luật tồn tại của con người Sức hấp dẫn cảu loại tính cách này nằm ở cá tính cùng cấu trúc phức tạp của nó Nhân vật tính cách thường đa diện, chứa đầy mâu thuẫn và chính những mâu thuẫn ấy làm cho tính cách không tĩnh tại

mà vận động phát triển, đôi khi làm bất ngờ cả người sáng tạo ra nó

* Nhân vật tư tưởng

Trong văn học, có những nhân vật mà hạt nhân cấu trúc của nó không phải là

cá tính, cũng không phải là các phẩm chất loại hình, mà là một tư tưởng, một ý thức Xây dựng loại nhân vật này, các nhà văn nhằm tới việc phát biểu hoặc tuyên truyền cho một tư tưởng nào đó về đời sống Các nhân vật như Hoàng, Độ trong các sáng tác của Nam Cao; nhân vật “tôi” trong truyện ngắn “Bức tranh” của Nguyễn Minh Châu, đều mang những nét cơ bản của nhân vật tư tưởng

* Nhân vật tâm lí

Với loại nhân vật này, nhà văn tập trung vào việc tái hiện “hiện thực tâm lí”, vào những hành động bên trong chứ không phải hành động bên ngoài của nhân vật Nhiều khi hiện thực tâm lí đó không chỉ làm nên nhân vật mà còn làm nên chính câu chuyện, làm nên những tác phẩm được gọi là “truyện không có cốt truyện” Từ đây, vô số các thủ pháp miêu tả được thể hiện, dẫn đến sự ra đời của thủ pháp “dòng ý thức” Loại nhân vật này xuất hiện nhiều trong văn học hiện đại (sáng tác của Nguyễn Bình Phương)

1.1.3.4 Phân loại nhân vật theo thể loại

Có thể phân thành: Nhân vật tự sự, nhân vật kịch, nhân vật trữ tình

* Nhân vật tự sự: là loại nhân vật xuất hiện trong các tác phẩm truyện Đó là

những con người bình thường, hàng ngày đựơc thể hiện một cách tập trung và sống động trong tác phẩm Đây là loại nhân vật hành động, có đời sống nội tâm phong phú

* Nhân vật trữ tình: là loại nhân vật nghiêng về cảm xúc, không có hành động, ít

được chú ý miêu tả về ngoại hình Mọi tác động của môi trường sống chỉ dẫn đến cảm xúc của nhân vật chứ không dẫn đến hành động

* Nhân vật kịch: là loại nhân vật hành động, xuất hiện vào thời điểm sóng gió

nhất, trong vòng xoáy cuộc đời Mọi tác động của môi trường sống đều dẫn đến hành động của nhân vật

Trên đây là các loại nhân vật thường gặp Trong văn học còn có thể gặp một số kiểu loại nhân vật khác nữa Sự phân loại trên đây chỉ có tính tương đối vì trong loại này có thể bao hàm một số yếu tố của loại kia và ngược lại Không có gì khó hiểu khi ta thấy một nhân vật cụ thể nào đó có mặt trong nhiều “danh sách” khác nhau Thực tế ấy đòi hỏi việc nghiên cứu nhân vật phải tránh sự cứng nhắc, tuyệt đối hoá

1.1.4 Vài nét về nhân vật trong tiểu thuyết và một số đặc điểm của nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới

1.1.4.1.Vài nét về nhân vật trong tiểu thuyết

Tiểu thuyết là thể loại thuộc phương thức tự sự Nó có sức bào chứa dung lượng hiện thực rộng lớn, có khả năng phản ánh một cách toàn vẹn và sinh động

hiện thực đời sống theo hướng tiếp xúc hết sức gần gũi từ nhiều chiều khác nhau Cũng giống như tác phẩm tự sự khác, nhân vật trong tiểu thuyết có một vị trí vài trò

và ý nghĩa đặc biệt quan trọng Đó là hạt nhân của sự sáng tạo, là trọng điểm để nhà văn lí giải tất cả mọi vấn đề của xã hội Nhân vật tiểu thuyết được xây dựng theo những cách riêng nhằm đáp ứng đến mức cao nhất yêu cầu nhận thức hiện thực theo

cả chiều rộng và chiều sâu của thể loại này

M.Bakhtin – tác giả của công trình nghiên cứu nổi tiếng “Lí luận và thi pháp

tiểu thuyết” - đã dành nhiều công sức để tìm hiểu về đặc trưng của tiểu thuyết trên

nhiều bình diện, trong đó có nhân vật Những nhận định của M.Bakhtin về đặc trưng nhân vật tiểu thuyết rất xác đáng, có giá trị lí luận cao và còn nguyên tính thời

sự Theo nhà nghiên cứu, nhân vật tiểu thuyết cần và phải đựơc phân biệt với nhân vật sử thi, nhân vật kịch, nhân vật truyện trung đại ở những đặc trưng cơ bản sau:

Trước hết, nhân vật tiểu thuyết được thể hiện ở thì hiện tại chưa hoàn thành, trong quá trình biến đổi, trưởng thành và chịu mọi tác động của đời sống Do đó,

nhân vật tiểu thuyết sẽ là những “con người nếm trải”, những con người chưa hoàn kết” và phải tự làm ra chính mình bằng hành động của mình Trong khi đó, nhân vật trong các thể loại kia lại được thể hiện trong thì quá khứ, là những nhân cách đã đựơc hình thành

Nhân vật tiểu thuyết không tương hợp với số phận và vị thế của nó bởi thực tế

con người không thể hoá thân đến cùng vào cái thân xác lịch sử – xã hội hiện hữu Trong tiểu thuyết, tính tuần hoàn của con người biến mất Thay vào đó, xuất hiện sự phân lập giữa con người bên ngoài và con người bên trong Ở nhân vật tiểu thuyết, luôn luôn tồn tại “con người bên trong con người” Tuy nhiên, sự phân lập đó không làm giảm đi sức sống và tính chân thực trong hình tượng nhân vật Ngược lại, sự sống đích thực của cái bản ngã diễn ra dường như ở chính cái điểm con người không trùng khớp với bản thân mình ấy, ở cái điểm con người vượt ra ngoài giới hạn của toàn bộ cái hiện hữu của nó, như một vật thể sinh tồn mà ta có thể rình xem,

có thể nhận định, tiên đoán ngoài ý muốn của nó, sau lưng nó

M.Bakhtin còn khẳng định: nhân vật trong tiểu thuyết chủ yếu đựoc khám phá

từ chiều sâu tâm lí Tiểu thuyết truyền thống hay hiện đại đều hướng tới tìm tòi và

thể hiện thế giới bên trong đầy ảo diệu của con người, cái được gọi là “sự thật ý thức của bản thân” hay “ẩn mật bản ngã” Nhân vật tiểu thuyết, trong tư cách là một quan điểm, một cách nhìn về thế giới và bản thân, được miêu tả thực sự, không hoà lẫn với tác giả, không trở thành cái loa phát tiếng nói tác giả Cái được khám phá và thể hiện ở nhân vật không phải là “hiện thực về nó” mà là “cái kết quả cuối cùng của

sự tự ý thức của nó”, xét cho cùng là “lời nói cuối cùng của nhân vật về bản thân và

về thế giới của mình” Và đó mới là trọng tâm xây dựng nhân vật

Như vậy, có thể nói, với những đặc trưng thể loại riêng, tiểu thuyết là một phương thức tự sự khá nhạy cảm, linh hoạt và năng động trong việc nắm bắt và thể hiện vấn đề của con người trong cuộc sống, nhất là ở thì hiện tại Những nhà tiểu thuyết lớn xưa nay đều bộc lộ tài năng và phong cách của mình rõ rệt nhất trong lĩnh vực sáng tạo nhân vật Thông qua những nhân vật đã được khắc hoạ trong các tác phẩm tiểu thuyết, người đọc không chỉ nhìn rõ bộ mặt của xã hội đương thời, những biến chuyển của thời đại mà sâu xa hơn “đọc” được những vấn đề muôn thuở của thân phận con người

1.1.4.2 Một số đặc điểm của nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới

Văn học là tấm áo khoác của thời đại, “thời đại nào văn học ấy” bởi văn chương là tấm gương phản ánh hiện thực cuộc sống ở mỗi thời kì khác nhau Mỗi thời đại khác nhau sẽ có những quan niệm nghệ thuật khác nhau về con người, do

đó sẽ có quan niệm khác nhau về nhân vật cũng như cách thức xây dựng nhân vật trong tác phẩm

Có thể nói, sau 1975 khuynh hướng sử thi đã nhường chỗ cho cảm hứng thế

sự trong sự phản ánh của văn học Với cái nhìn thế sự, đời sống riêng của cá nhân, kinh nghiệm cá nhân được xem là đối tượng khám phá chủ yếu của văn học Tư duy hiện thực về con người giờ đây đã thay đổi dẫn đến sự thay đổi trong hệ thống nhân vật, cũng như nguyên tắc xây dựng nhân vật, nhân vật trở nên đa dạng và phức tạp hơn Cách nhìn nhận của nhà văn đối với nhân vật cũng đa chiều và linh hoạt hơn

Các nhà văn thời kì đổi mới đã thấy rõ sự đan xen hai mặt tốt – xấu trong mỗi con người, “con người trong con người” Cho dù con người có đại diện cho giai cấp nào

đi nữa thì cũng không thể hoặc tốt đẹp, hoặc xấu xa một cách tuyệt đối Nếu trong văn học trước 1975, con người hiện lên chủ yếu là con người cộng đồng, con người đại diện cho “cái ta” thì ở văn học thời kì đổi mới các nhà văn còn thấy rõ con người ngoài là con người cộng đồng còn là con người cá nhân với chiều sâu bí ẩn của tâm hồn Chính điều này đã góp phần làm cho nhân vật thời kì đổi mới có chiều sâu, sức

ám ảnh lớn Các nhà văn đương đại đã bứt ra khỏi khuôn khổ chật hẹp của các xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết truyền thống để đi tìm những yếu tố, chất liệu mới

mẻ trong việc phản ánh đời sống ở bề sâu bí ẩn Nhân vật được soi chiếu từ nhiều chiều, nhiều hướng, đặt trong nhiều mối quan hệ khác nhau, tránh được tính chất phiến diện, giản đơn một chiều Trong văn xuôi sau 1975, “tính riêng” của mỗi nhân vật trở thành phẩm chất nghệ thuật quan trọng bậc nhất Mỗi nhân vật là một con người cá nhân cụ thể cần tìm hiểu, khám phá Cái mà nhà văn quan tâm đối với nhân vật không còn là cái đặc điểm, thuộc tính xã hội của nó nữa mà chính là cá tính, là những mâu thuẫn nội tại, những nghịc lý đan xen trong bản thân nó

Tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 đã có sự đột phá lớn về nhiều mặt, nhiều bình diện, kết đọng ở nhiều thành tựu nổi bật của những tác giả, những cây bút tiểu biểu như: Nguyễn Minh Châu, Lê Lựu, Bảo Ninh, Tạ Duy Anh, Nguyễn Bình Phương,

Võ Thị Hảo, Chúng ta có thể nhận thấy đổi mới cơ bản của các cây bút này trên nhiều lĩnh vực, xong tập trung nhất vẫn là trong cách tiếp cận và xây dựng nhân vật

để phản ánh đời sống

Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới, về cơ bản có những đặc điểm nổi bật sau:

Thứ nhất, nếu nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam trước 1975 (đặc biệt là

giai đoạn 1945 – 1975) được khai thác trong tư cách công dân đơn phiến, được nhìn nhận đánh giá theo quan điểm chính trị thì nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời

kì đổi mới được khai thác toàn diện, là con người đa trị, lưỡng cực với các mối quan

hệ xã hội vô cùng phức tạp Nhà văn nhận diện con người đích thực trong nhu cầu

tự nhận thức, với nhiều biểu hiện phong phú, đa dạng, có sự hoà hợp giữa con người

xã hội – con người tự nhiên – con người tâm linh, con người với sự thống nhất ánh sáng và bóng tối, cao cả và thấp hen, ý thức và vô thức, khát vọng cao cả và dục vọng tầm thường, con người cụ thể, cá biệt và con người trong tính nhân loại phổ quát Đặc biêt, các nhà văn chú trọng thể hiện con người trong đời sống bản năng

tự nhiên và đời sống tâm linh bí ẩn, kì diệu, đầy ám ảnh

Thứ hai, nhân vật không có số phận tròn trịa như trong tiểu thuyết truyền

thống mà bị phân mảnh, đôi khi bị phá vỡ, chỉ còn những mảnh nhỏ của tâm trạng, những khoảnh khắc của cuộc đời ngắn ngủi, những dòng ý thức – tiềm thức – vô thức kéo dài miên man không có điểm dừng

Thứ ba, nhân vật không có tính cách hay số phận điển hình mà chỉ là những

con người bình thường, vô danh trong cuộc sống Nhân vật là đủ thứ hạng trong xã hội

Thứ tư, nhân vật là những cá thể đời thường, những con người đang trong quá

trình hình thành về nhân cách, được thể hiện trong tất cả các mối quan hệ xã hội, quan hệ ứng xử, thân phận, đời sống riêng của nó với “đầy đủ những vết dập xoá trên thân thể và trong tâm hồn”

Thứ năm, nghệ thuật xây dựng nhân vật tiểu thuyết có nhiều cách tân với

những thử nghiệm táo bạo, thậm chí mạo hiểm, bởi các nhà văn nhận thấy các thủ pháp truyền thống đã không còn đủ khả năng biểu hiện cái đa dạng, phức tạp của con người trong đời sống hiện đại Trong đó phải kể đến sự hồi sinh của thủ pháp huyền ảo, một thủ pháp quen thuộc của văn học dân gian giờ đây lại được khai thác

ở những chiều sâu mới và phát huy tác dụng tối đa ở tiểu thuyết thời kì đổi mới Có thể nói, ở giai đoạn lịch sử mới, các nhà văn có những chuyển hướng trong nhận thức, tư duy về bản thể người Các nhà tiểu thuyết Việt Nam đã phá vỡ cái nhìn đơn phiến, tĩnh tại để tạo ra cái nhìn phức tạp hơn và sâu sắc hơn về con người Phác hoạ chân dung những con người vừa đời thường vừa trần thế, luôn khao khát cái đẹp và hướng thiện là nét nổi bật mang đậm nét ý nghĩa nhân văn trong quan niệm nghệ thuật về con người của văn học Việt Nam sau 1975

Tìm hiểu những biểu hiện mới của nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới, tác giả luận văn sẽ có thêm cơ sở thực tiễn để nghiên cứu nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh

1.2 Hành trình sáng tác của Ngôn Vĩnh

Ngôn Vĩnh tên thật là Trần Văn Vịnh, sinh ngày 01 tháng 4 năm 1944, tại xã Nam Mỹ, huyện Nam Ninh, tỉnh Nam Định Ông là Đảng viên Đảng cộng sản Việt Nam; Hội viên Hội nhà văn Việt Nam Từng là cán bộ sáng tác Tổng cục Xây dựng lực lượng (Bộ nội vụ); Phó Giám đốc Nhà xuất bản Công an Nhân dân; Tổng biên tập báo Công an nhân dân Hiện ông đang nghỉ hưu và sống tại Hà Nội

Ngôn Vĩnh là nhà báo chuyên nghiệp Viết văn là do năng khiếu và trở thành tất yếu trong cuộc sống của nhà báo – nhà văn Ngôn Vĩnh Vì say mê văn học nên khi viết báo Ngôn Vĩnh viết những thể loại báo chí gần gũi với văn học Khi còn là học sinh trường cấp 3 Lê Hồng Phong (Nam Định) Ngôn Vĩnh rất say mê văn học và được đi thi học sinh giỏi văn toàn miền Bắc Trong tuổi học sinh, Ngôn Vĩnh có sáng tác một số bài thơ Năm 1967 tốt nghiệp khoa Văn trường Đại học Tổng hợp ông về làm phóng viên báo Công an nhân dân Vừa làm nhiệm vụ của một phóng viên, vừa tích luỹ tư liệu và sáng tác văn học Đó là những năm tháng đầy bom đạn, ông đi nhiều nơi lăn lộn trong khói lửa chiến tranh, sự trải nghiệm đó đã mang lại cho ông vốn sống của một trái tim trĩu nặng yêu thương con người, yêu thương cuộc đời Một số truyện kí, phóng sự về những người chiến sĩ công an đang ngày đêm

chiến đấu gian khổ, anh dũng trên các nẻo đường Tổ quốc ra đời như: Trên bến phà tuyến lửa, Trong ngọn lửa rực cháy

Năm 1970, là thành viên của trại sáng tác văn học Bộ Công an, Ngôn Vĩnh đi thực tế ở tỉnh Nghệ An – nơi máy bay Mỹ bắn phá ác liệt Ông chọn đề tài viết về

nữ Công an xã Nguyễn Thị Minh Châu Chồng đi chiến trường xa, cô ở nhà nuôi

em trai mình và chăm lo bố mẹ chồng Vượt lên hoàn cảnh cô đã vận động nông dân, nhất là bà con giáo dân, tham gia phong trào tại thôn xã Tập truyện “O Châu”

ra đời là thành quả của đề tài trên

Năm 1972, Ngôn Vĩnh đi Quảng trị, theo chân các chiến sĩ An ninh giải phóng, sống với những người dân vùng chiến tranh ác liệt Các chiến sĩ An ninh giải phóng chiến đấu thầm lặng, dũng cảm trong sự đùm bọc hi sinh của nhân dân, ông viết một

số truyện ngắn, truyện kí về cuộc sống và chiến đấu của quân dân vùng ác liệt này

như truyện: Bông hoa lạ; Chiều sâu quá khứ

Với Ngôn Vĩnh, văn là nghề, báo là nghiệp Nghề báo chắp cánh cho văn chương

Năm 1973 Bộ thành lập phòng sáng tác văn nghệ, Ngôn Vĩnh về công tác tại phòng này Là một cây bút đi vào văn học tư liệu từ rất sớm, ông luôn nghĩ rằng: tư liệu là “đặc sản” văn học đề tài Công an nhân dân Những hồ sơ, tư liệu về quá trình chiến đấu của các chiến sĩ Công an, về lịch sử hoạt động của ngành Công an, về các

vụ án rất đa dạng, phong phú và rất kỳ lạ Có những cuộc đời, những số phân éo le không thể tưởng tượng nổi Nếu được khám phá, dựng lên thành tác phẩm nghệ thuật thì sẽ cuốn hút bạn đọc mạnh mẽ Chính những cây bút trong lực lượng công

an mới có điều kiện tiếp cận tư liệu đó hơn các nhà văn ngoài ngành vì những tư liệu này được bảo quản một cách nghiêm ngặt, không phải ai cũng dễ dàng tiếp cận, tìm hiểu được Nhân có đợt Bộ phát động sáng tác về đề tài an ninh, Ngôn Vĩnh chọn đề tài dân tộc miền núi, ông viết về vụ bạo loạn phản cách mạng ở Đồng Văn

– Hà Giang.”Cuộc chiến đấu bảo vệ Đồng Văn” (Tiền thân của tiểu thuyết Bên kia Cổng Trời) ra đời năm 1977 Đây là một vụ án chính trị lớn Hàng trăm nhân vật

Mỗi nhân vật có số phận khác nhau Cuộc đời của vua Mèo Hoàng Chí Trung, của

mụ cố vấn Trần Thị Síu, của gia đình Tổng tư lệnh quân đội Mèo Mã Học Văn, Mã Chính Minh, Mã Chính Lâm Mối tình của mẹ con mụ Síu với vua Mèo, của vợ ba vua Mèo và tên sĩ quan tình báo chỉ huy cánh quân Nhật tấn công lên Đồng Văn thật éo le, lâm li và bạo liệt Sự hi sinh thầm lặng, chiến đấu dũng cảm của các chiến sĩ Công an và nhân dân chống bọn phỉ cũng hết sức quyết liệt Trong cuộc chiến này, cái ác cũng bộc lộ tột cùng (như bọn phỉ chọc tiết cán bộ, xẻo vú phụ nữ, cắt bộ hạ làm thuốc ) và những người chống cái ác đến cùng Có người đã hi sinh

cao cả Tiểu thuyết Bên kia Cổng Trời là tác phẩm tham dự cuộc thi sáng tác tiểu

thuyết, truyện và kí về đề tài “Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống” (2012 – 2015) đã được nhận giải thưởng của Bộ nội vụ Nhờ tác phẩm này mà Ngôn Vĩnh

đã có thêm một bước tiến dài trên con đường sáng tác

Năm 1982 tiểu thuyết Fulro ra đời là thành quả lăn lộn ở Tây Nguyên với bốn

tỉnh Đắc Lắc, Lâm Đồng, Gia Lai- KonTum (bây giờ là hai tỉnh Gia Lai và KonTum) , Thuận Hải (bây giờ là Ninh Thuận và Bình Thuận) Qua tổ chức phản động này, tác giả lên án Mỹ –Nguỵ, thủ lĩnh người dân tộc lừa mị dân, đẩy nhân dân vào cuộc chém giết đẫm máu Cũng qua cuốn sách này, nhiều người hiểu hơn

âm mưu lợi dụng đồng bào dân tộc, chia rẽ đất nước của các thế lực chính trị khác nhau như Pháp, Mỹ

Bên kia Cổng Trời và Fulrô là hai tiểu thuyết đầu tay và cũng là hai tiểu thuyết

có giá trị về thể loại văn học tư liệu, Ngôn Vĩnh tiên phong là cây bút đi vào văn học tư liệu và là cây bút chủ lực của văn học tư liệu đề tài Công an nhân dân Tư chất nhạy bén của một người làm báo và trí tưởng tượng bay bổng của một cây bút văn chương cộng hưởng, đã cho ra đời những tác phẩm đặc sắc, vừa mang tính thời

sự, vừa đậm chất văn học và luôn ấm áp tình người

Với sự chín muồi về tài năng, sau những năm 1980 một loạt truyện ngắn của

Ngôn Vĩnh ra đời như Những ngày đầu (1985), Ngày đầu đọ sức (1986), Bước chân thầm lặng (1986), Bia mộ cho người mất tích (1988) Các tác phẩm này đã

chứng tỏ sự dày dặn kinh nghiệm trong vốn sống và độ chín về tài năng nghệ thuật của nhà văn Ngôn Vĩnh

Là người luôn tâm niệm: Chức năng quan trọng nhất của văn học nghệ thuật là thức tỉnh lương tri con người, kết hợp với sức bền và sự dẻo dai, mặc dù đã ở độ tuổi ngoài 70 – cái tuổi cần được nghỉ ngơi, dưỡng sức nhưng nhà văn Ngôn Vĩnh vẫn say mê hoạt động văn nghệ Ông vẫn miệt mài sáng tác và là một thành viên

tích cực của Hội viên hội nhà văn Công an

CHƯƠNG 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA

NGÔN VĨNH

2.1 Bảng thống kê, phân loại các nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh

2.1.1 Bảng thống kê, phân loại

2.1 1.1 Số lượng

Chúng tôi tiến hành khảo sát 2 tiểu thuyết Bên Kia Cổng trời và Fulro của Ngôn

Vĩnh Sau đây là bảng thống kê sơ bộ số lượng tổng thể các nhân vật (nhân vật được nhà văn miêu tả hoặc nhắc đến trừ những đám đông không thể xác định số lượng) trong từng tiểu thuyết

1 Bên kia Cổng

Hoàng Chí Trung, Trần Thị Síu, Mã Học Văn, Mã chính Minh, Mã Chính Lâm, Hầu Vạn Quả, Giàng Vạn Sùng, Sùng Mí Chiu, Hoàng Chí Song, Vàng Chúng Dình, Cắm Sìn,

Lê Đình Thảo, Trần Tấn Nghĩa, Hoàng Trọng Kim, Vũ Đức Lạc, Hồ Chúng Pao, Vàng Mí Hầu

Lesskosem, Y Bhăm, Y Blieng, Huỳnh Ngọc Sắng, Paul Nr, H‟Tlôn, Nay Loét, Đằng Năng Giáo,Y Chôn, Kpa Kới Beachner, Jon Pon Van, Frank, Cha Mussay, Lê Thị Ý,Từ Thị Nhung, Đàng Thị Trang, Thuận Thị Trúc, Chín Huỳnh

2 1.1.2 Thống kê, phân loại theo tiêu chí dựa vào đặc điểm nổi bật trong cuộc đời,

số phận, phẩm chất, tính cách của nhân vật

Qua khảo sát, thống kê về số lượng nhân vật trong 2 tiểu thuyết (gần 200 nhân vật), chúng tôi nhân thấy những tiêu chí phân loại hiện thời không còn đủ sức khái quát những biểu hiện phức tạp của nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh Nếu phân loại theo kiểu nhân vật chức năng, nhân vật loại hình thì cách phận chia này nghiêng về văn học dân gian và văn học trung đại, trong khi đó nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh có sự đấu tranh mãnh liệt trong tính cách, đời sống nội tâm

Do đó, nếu phân loại nhân vật theo dạng thức này thì đơn giản hóa và không bao trùm hết các kiểu, dạng nhân vật phức tạp trong sáng tác của ông Vì vậy chúng tôi dựa vào những đặc điểm trong cuộc đời, phẩm chất, tính cách, đặc biệt là mối quan

hệ giữa các nhân vật và đề xuất một số dạng thức nhân vật sau: Nhóm nhân vật thuộc lực lượng cách mạng gồm: Nhân vật người chiến sĩ công an; Những người dân thường; Những người giác ngộ Cách mạng Nhóm nhân vật thuộc lực lượng phản cách mạng gồm: Những người trong gia đình “Vua Mèo”; Những người ngoài gia đình “Vua Mèo”; Nhân vật cầm đầu Fulro; Những nguời đại diện cho đế quốc, thực dân Từ đó, tiến hành phân loại các nhân vật trong hai tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh theo các dạng thức nhân vật đó

Những người giác ngộ cách mạng

Những người trong gia đình Vua Mèo

Những người ngoài gia đình Vua Mèo

Nhân vật cầm đầu Fulro

Những người đại diện cho đế quốc, thực dân

Vá, Thào thị Chúa

Mã Chính Lâm,

Mã Chính Minh

Hoàng Chí Trung, Trần Thị Síu,Mỹ Thuận, Hoàng Chí Song, Hầu Vạn Quả, Giàng Vạn Sùng, Sùng Mí Chiu

Mã Học Văn,Vàng Chúng Dình, Thào Sè

Na, Vàng Chỉn Cáo, Hoàng Chí

Ân

Cắm Sìn, Xô Mét, Phờ- Răng-Xoa, Tướng Sa Lăng

Thuận Thị Trúc, Đàng Thị Trang,

Lesskosse, Y Bhăm, Y Bliêng, Huỳnh Ngọc Sắng, Paul Nưr, Nay Loét, HTlỗn

Cha Mussây, Beachner, Frank , JônPônVan, Jay SlaRboroongh

2.1.2 Nhận xét chung

Trên đây là những khảo sát tổng thể của chúng tôi trên cơ sở những tiêu chí nhiều mặt được đưa ra Việc thống kê số lượng là một việc làm cần thiết để có một con số tổng thể đánh giá mật độ, số lượng các hình tượng nhân vật được xây dựng trong sáng tác của nhà văn Với hai tiểu thuyết, Ngôn Vĩnh đã xây dựng được thế giới nhân vật khá phong phú trong sáng tác của mình Gần 200 nhân vật – con số này là một minh chứng cho tài năng kết cấu nghệ thuật, kết cấu hình tượng của Ngôn Vĩnh Không có tài tổ chức, khả năng kiểm soát tốt thì tác giả khó có thể làm được điều này

Thực tế, chúng tôi không thể đưa ra một con số chính xác số lượng nhân vật ở trong 2 tiểu thuyết vì Ngôn Vĩnh nhiều khi chỉ nhắc đến cái tên của nhân vật (Chẳng hạn, nhân vật Hoàng Chí Đạo, Hoàng Xu Đô, Hoàng Đình Phủ, Hoàng Đình Công

trong “ Bên kia Cổng Trời” ) mà không đắp thêm chi tiết, tạo cho nhân vật ấy một

đời sống Đôi khi nhà văn cũng xây dựng những nhân vật vô danh tính hoặc những đám đông không rõ số lượng người, chỉ xuất hiện thoáng qua trong một sự kiện nào

đó (Chẳng hạn, đám đông bàn tán về những việc lạ xuất hiện ở Đồng Văn tại chợ; Đám đông bị các phần tử Fulrụ kích động đập phá trường , lớp ) Những nhân vật này mang tính chất làm phông nền cho bức tranh hiện thực, con người của Ngôn Vĩnh được tô đậm về tính cách và số phận Họ có thể ví như những diễn viên quần chúng trong điện ảnh, những diễn viên tưởng như rất phụ nhưng lại rất quan trọng

để tạo ra tính chân thực, sâu sắc cho tác phẩm nghệ thuật

Lấy cảm hứng từ cuộc chiến tranh nhân dân, chúng ta dễ dàng thống kê thấy hai tiểu thuyết phân ra thành hai nhóm nhân vật: Lực lượng cách mạng và lực lượng phản cách mạng Ở đây, Ngôn Vĩnh đó giỳp người đọc thấy được cái nhỡn toàn cảnh của cuộc chiến tranh Con người xuất hiện với những tính toán, mưu mô, có lúc đấu tranh gay gắt về tính cách để chọn hướng đi đúng cho cuộc đời, có khi lại hi sinh quên mỡnh vỡ việc lớn tất cả được tái hiện trên một sân khấu khấu chính trị sống động, đậm đà tính thời sự Nó giúp đồng bào và các chiến sĩ đang chiến đấu ở phía trước hiểu rừ mảnh đất dưới chân mỡnh mà càng yờu Tổ quốc, cựng sỏt cỏnh

bờn nhau bảo vệ từng tấc đất vốn đó thấm đầy mồ hôi, máu, và nước mắt của các dân tộc nhiều thế hệ đó qua Ngụn Vĩnh đó khắc họa khỏ thành cụng hệ thống hỡnh tượng nhân vật trong sáng tác của mỡnh.Vỡ hai tiểu thuyết cú số lượng nhân vật lớn, phạm vi và số lượng luận văn có hạn, cho nên chúng tôi chỉ tập trung vào cỏc nhõn vật chớnh, nhõn vật trung tõm

2.2 Các kiểu loại nhân vật trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh

Mỗi tác phẩm văn học đều có một hệ thống nhân vật Sự tập hợp các nhân vật

trong tác phẩm sẽ tạo thành thế giới nhân vật trong sáng tác của các nhà văn Thế giới nhân vật chính là sản phẩm tinh thần, là kết quả trí tưởng tượng, sáng tạo của nhà văn và chỉ xuất hiện trong tác phẩm văn học Đó là một mô hình nghệ thuật có cấu trúc riêng, có quy luật riêng thể hiện ở đặc điểm con người, tâm lý , không gian, thời gian, xã hội gắn liền với một quan niệm nhất định của chúng về tác giả

Thế giới nhân vật là một phạm trù rất rộng, là một tổng thể những hệ thống nhân vật được xây dựng theo quan niệm của nhà văn và chịu sự chi phối của tư tưởng tác giả Thế giới ấy cũng mang tính chỉnh thể trong sáng tác nghệ thuật của nhà văn, có

tổ chức và sự sống riêng, phụ thuộc vào ý thức sáng tạo của nghệ sĩ Thế giới nhân vật có thể tồn tại trong một tác phẩm văn học, trong một sáng tác của một nhà văn, trong một trào lưu hay một thời đạivăn học Thế giới nhân vật vì thế bao quát sâu rộng hơn hình tượng nhân vật

Trong lịch sử văn học, có thể nói mỗi tác phẩm lớn và mỗi tác giả lớn đều có thế giới nhân vật riêng Mỗi thể loại văn học cũng có thế giới nhân vật với quy luật riêng của nó Trong thế giới nhân vật người ta có thể chia thành các kiểu loại nhân vật nhỏ hơn (nhóm nhân vật) dựa vào những tiêu chí nhất định Nhiệm vụ của người tiếp nhận văn học là phải tìm ra chìa khoá để bước qua cánh cửa và bước vào khám phá thế giới nhân vật đó

Ở mỗi trào lưu, mỗi giai đoạn, do sự chi phối của nhiều yếu tố, thế giới nhân vật trong các sáng tác lại mang tính đặc thù thể hiện những quan niệm khác nhau về cuộc đời và con người Khi xây dựng thế giới nhân vật, mỗi nhà văn đều xuất phát

từ cảm quan về con người của riêng mình Cùng với xu hướng đổi mới tiểu thuyết,

nghệ thuật xây dựng nhân vật của thể loại không còn đi theo lối mòn cũ mà thể hiện

rõ ràng những khám phá, thể nghiệm và sự phá cách của người nghệ sĩ Vì thế, các dạng thức nhân vật được thể hiện cũng không trùng khít với cách phân chia loại hình, nhân vật quen thuộc trước đó Con người được nhìn nhận, đánh giá một cách khách quan, toàn diện, đa chiều Trong cùng một bản thể có thể tồn tại nhiều sắc thái thẩm mỹ khác nhau, chứa đựng cả tốt và xấu, cả cao thượng và thấp hèn, có khi

chứa đựng cả “Rồng phượng lẫn rắn rết, thiên thần và ác quỷ “ (Nguyễn Minh Châu) Dựa vào đặc điểm, tính cách, số phận nhân vật trong tiểu của Ngôn Vĩnh có thể nhận thấy rất rõ sự mới mẻ, phong phú và hấp dẫn của hệ thống nhân vật mà ông xây dựng

Fulrô và Bên kia Cổng Trời là những cuốn tiểu thuyết văn học tư liệu có giá trị

lớn đối với nền văn học nước nhà nói chung và với lực lượng công an nói riêng

Theo Từ điển thuật ngữ văn học của nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi: “Văn học tư liệu là những tác phẩm văn xuôi nghệ thuật nghiên cứu các sự kiện lịch sử, các hiện tượng của đời sống xã hội bằng cách phân tích các

tư liệu, tái hiện lại một phần hoặc toàn bộ các tư liệu ấy trong tác phẩm Đặc điểm

rõ rệt của các tác phẩm văn học tư liệu là sự hạn chế hư cấu, sáng tạo đến mức tối thiểu” [16, tr.416] Fulrô và Bên kia Cổng Trời đều là những tiểu thuyết mang cảm

hứng chiến tranh nhân dân Trong hai tác phẩm, Ngôn Vĩnh đã khai thác những mốc lịch sử quan trọng của đất nước: Thời điểm kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ

đầy cam go của dân tộc Fulrô và Bên kia Cổng Trời là tiểu thuyết lịch sử về cuộc

cách mạng dân tộc Qua lịch sử cách mạng của một vùng đất, nhà văn cho chúng ta thất lịch sử cách mạng của cả dân tộc Vì thế vấn đề xã hội ở một giai đoạn lịch sử

là một vấn đề nổi bật trong hai tiểu thuyết này

Ở tiểu thuyết Bên kia Cổng Trời là mảnh đất Hà Giang – địa đầu tổ quốc xa xôi, hẻo lánh Trong Fulrô là mảnh đất Tây Nguyên màu mỡ – vị trí chiến lược

quan trọng trong chiến tranh mà kẻ thù luôn nhăm nhe nhòm ngó và muốn thâu tóm

Vì thế, tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh bao gồm một hệ thống nhân vật đông đảo can dự trực tiếp vào cuộc chiến tranh cách mạng của dân tộc Nhân vật hiện lên sống động

từ hình thể đến hành động, suy nghĩ , cảm xúc, ứng xử, nói năng Đó là những con người cá nhân với đầy đủ tính cách phức tạp và đa dạng

Cách phân chia nhân vật dưới đây chỉ mang tính tương đối nhằm đưa ra một cái nhìn hệ thống về nhân vật ở hai cuốn tiểu thuyết Trong số hàng trăm nhân vật ở mỗi cuốn tiểu thuyết, có những nhân vật được Ngôn Vĩnh xây dựng thành những tính cách nổi bật Chúng tôi sẽ tập trung đi sâu vào nghiên cứu những nhân vật này

để làm rõ những đặc điểm về thế giới nhân vật trong hai cuốn tiểu thuyết của nhà văn

2.2.1 Nhân vật thuộc lực lượng cách mạng

Cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ oanh liệt một thời của dân tộc luôn

là nguồn cảm hứng vô tận của nhiều thế hệ nhà văn, nhà thơ như: Nguyễn Minh Châu, Phạm Tiến Duật, Bảo Ninh Ngôn Vĩnh cũng không nằm ngoài số đó Mặc

dù là cây bút trưởng thành sau ngày đất nước thống nhất, nhưng đề tài mà ông say sưa sáng tạo lại là những vấn đề, những sự kiện xảy ra trong quá khứ của cuộc đấu tranh bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ và độc lập dân tộc Là nhà văn ghi dấu trong đề tài

“Vì an ninh và bảo vệ bình yên cuộc sống” nhưng dường như với ông đề tài chỉ là

cái cớ để qua đó ông khám phá ra tính cách, cuộc sống và số phận của mỗi con người, của cả dân tộc Những mâu thuẫn, xung đột giữa ta và địch hình thành hai trận tuyến: Lực lượng cách mạng và lực lượng phản cách mạng Sự đối kháng giữa lực lượng cách mạng và lực lượng phản cách mạng, giữa cái ác và cái thiện đã hình thành nên những con người với những tính cách, số phận và cuộc đời riêng

2.2.1.1 Nhân vật người chiến sĩ công an

Là cây bút chủ lực của văn học tư liệu trong ngành Công an và góp tiếng nói riêng cho mảng đề tài An ninh – xã hội, chúng ta dễ dàng nhận thấy trong hai cuốn tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh xuất hiện người chiến sĩ công an Họ hiện lên thật đẹp trên trang văn của tác giả Tuy nhiên nhân vật người chiến sĩ công an không xuất hiện từ đầu đến cuối tác phẩm mà họ xuất hiện khi có những sự việc xấu hay cái ác hành hoành trong xã hội Bởi chúng ta đều biết nhiệm vụ chính của những người chiến sĩ công an là bảo vệ trật tự xã hội, đem lại bình yên cuộc sống cho người dân

Trong tiểu thuyết Bên kia Cổng Trời, hình ảnh người chiến sĩ công an xuất hiện khá nhiều và đậm nét hơn so với tiểu thuyết Fulrô Họ không phải là nhân vật chính

nắm giữ ý tưởng, truyền tải nội dung tác phẩm, nhưng họ lại là một lực lượng hiện thân cho cái thiện trong cuộc chiến đấu với cái ác đem lại bình yên cuộc sống cho người dân trên mỗi mảnh đất mà họ đang sống Họ hiện lên khá sinh động với tâm hồn cũng như vóc dáng, hành động của mình Ngôn Vĩnh đã xây dựng được những hình tượng người chiến sĩ công an khá phong phú trong sáng tác của mình Điều này đã minh chứng cho tài năng kết cấu nghệ thuật, kết cấu hình tượng của tác giả Không có tài tổ chức, khả năng kiểm soát tốt thì Ngôn Vĩnh khó làm được điều này Đọc tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh , người chiến sĩ công an không xuất hiện trong những vụ án phức tạp, những cuộc săn đuổi thủ đoạn gay cấn, lối viết truyện na ná thông tấn báo chí, mà nhà văn viết về tình đời tình người Trong cuộc chiến đấu một mất một còn giữa ta và địch, lực lượng Công an phối kết hợp với các lực lượng khác

để đấu tranh với cái ác, cái xấu trong cuộc chiến tranh đầy cam go của dân tộc Và

điều đặc biệt, họ: “Đem lại cho tình cảm những rung động mới về tình đồng nghiệp, tình dân, về đức tính dũng cảm và trung thành, về sự hi sinh thầm lặng và kéo dài cho những sự nghiệp cao cả (Lê Tri Kỉ trong lời giới thiệu Bên kia Cổng Trời), bồi

đắp tình đời, tình người và tạo nên sự rung động đầy tính nhân văn của con người Viết về người chiến sĩ công an tưởng chừng sẽ khô khan, cứng rắn nhưng Ngôn Vĩnh bằng tài năng của mình đã làm cho người đọc cảm nhận đầy đủ hơn về hình tượng này Điều khác biệt trên những trang văn của nhà văn Ngôn Vĩnh là người chiến sĩ công an không chỉ hiện lên với những chiến công oanh liệt, hay sự hi sinh trong chiến đấu với kẻ thù mà họ còn được nhà văn đi sâu thể hiện sự hi sinh của họ trong đời thường hằng ngày, nhất là trong những góc khuất đời sống của họ Ông đã từng tâm sự, có người bị địch bắt, bị bôi lem, bị vu oan là đầu hàng địch Thế là bị đồng đội nghi ngờ, chê bai, xa lánh Có người được gài vào rồi giữ những chức vụ nhất định trong hành ngũ địch Thế là bị người thân, bà con làng xóm căm thù, nguyền rủa Bản thân họ bị ghét bỏ mà vợ con, cha mẹ cũng bị kỳ thị, xa lánh Có người hoạt động trong hàng ngũ địch nhưng bị mất liên lạc hoặc người chỉ huy chết,

thế là cả đời bị cộng đồng hắt hủi, chịu oan khuất Chính việc khai thác sâu về những góc khuất, về nỗi oan ức phải chịu đựng của người chiến sĩ Công an đã thể hiện phẩm chất cao đẹp của họ, làm cho tác phẩm có chiều sâu hơn, nhân vật có thân phận hơn Điều này làm nên sự khác biệt của Ngôn Vĩnh khi viết về hình tượng người chiến sĩ Công an so với các nhà văn khác viết về hình tượng này

Trong tiểu thuyết của Ngôn Vĩnh, người chiến sĩ công an xuất hiện trong tác phẩm là những người có tên tuổi rõ ràng như; Mai Xuân Hùng, Vũ Đức Lạc, Viên Ngọc Phương, Lê Đình Thảo, Phạm Minh Đăng, Trần Tấn Nghĩa Hoàng Trọng Kim Ta nhận thấy một điều khá thú vị trong giới tính của họ, người chiến sĩ Công

an được miêu tả đều là nam giới Có lẽ do tính chất nghề nghiệp phải chịu áp lực, khó khăn gian khổ cho nên những chiến sĩ Công an đều là nam giới

Vẻ bên ngoài giản dị đời thường, mỗi người một số phận, một tính cách, nhưng bên trong sâu thẳm trái tim của mỗi người lại là tình yêu nghề Luôn luôn trăn trở, luôn luôn lo lắng cho cuộc sống bình yên của nhân dân, của dất nước

Giám đốc Công an khu Việt Bắc Lê Đình Thảo đau đáu trước tin phỉ nổi khắp

Đồng Văn Ông: “Ngày ngày mặc bộ quần áo nâu, cắm cúi làm việc, ai cũng tưởng

đó là nhân viên văn phòng tài chính, không biết đó là người chỉ huy các chiến sĩ trinh sát đang âm thầm chiến đấu với bọn phản động nguy hiểm ở đây [ 48, tr.296]

Là thủ trưởng, người chỉ huy nhưng ở ông luôn có sự gần gũi với đồng nghiệp, với cấp dưới Tiếp xúc với ông những trinh sát trẻ thấy có sự gần gũi, ấm áp như người

thân, cái khoảng cách giữa người thủ trưởng với cấp dưới không còn: “Ông Thảo ngước đôi mắt hiền từ, tươi cười chào đón, hỏi han sức khoẻ các anh” [48, tr.296]

Thay vào đó giữa họ chỉ còn tình đồng đội, đồng nghiệp, tình anh em thân hữu sát cánh bên nhau để làm nhiệm vụ

Ông Thảo cũng là vị chỉ huy dày dặn kinh nghiệm, có nghiệp vụ cao Ông luôn

căn dặn các đồng nghiệp của mình: “Đối với người trinh sát, điều quan trọng là nắm được tâm lí đối tượng, từ đó dũng cảm mưu trí kiên trì tấn công làm tan rã chúng” [48, tr.297] Khi được Bộ chính trị phân công công việc, ông Thảo luôn vui

vẻ nhận nhiệm vụ, phân tích tình hình, nhận định âm mưu của địch để “chọn mặt

gửi vàng” Làm thế nào để quét hết phỉ? Đó cũng là nỗi lo lắng chung của lực lượng tiễu phỉ, và với người chỉ huy như ông Thảo nó lại là một trách nhiệm lớn Giao cho

ai dể hoàn thành nhiệm vụ? Ông nghĩ ngay đến trinh sát Trần Tấn Nghĩa, và quả đúng như suy xét của ông, người đồng nghiệp này đã không làm ông thất vọng Ông coi Nghĩa là một trong “Bộ tứ Bắc bình” của mình

Đằng sau vị chỉ huy tài ba , chúng ta còn thấy một con người giản dị, giàu tình yêu

thương Nhìn người đồng nghiệp với: “Đôi mắt trũng sâu, gò má cao gồ lên, da xanh xám” [48,tr.435] sau những ngày sống chung với phỉ vì nhiệm vụ trở về, ông Thảo: “Bỗng thấy thương người chiến sĩ của mình” [48,tr 435] Nó không đơn

thuần là tình cảm đồng chí, đồng nghiệp dành cho nhau nữa, mà đó là tình cảm giữa con người với con người trong cuộc đời Điều này tạo nên giá trị nhân văn cao đẹp trong tác phẩm Một lần khác Ông Thảo cùng Lạc về Hà Giang thăm dò tình hình bọn phỉ nhưng chỉ có một con ngựa Lạc phân vân và chọn cách mình bế chó

đi bộ còn thủ trưởng cưỡi ngựa Những ông Thảo gạt ngay ý định đó của Lạc:

“Đừng phân biệt chỉ huy, chiến sĩ, thủ trưởng, nhân viên gì ở đây; trong cuộc sống riêng tư thế này, và kể cả trong chiến đấu cũng thế, ta phải bình đẳng, phải coi nhau như anh em trong nhà thôi‟[48, tr.454] Và đối với con vật :”mình phải quý nó,

bế nó việc gì mà ngại” Hình ảnh người thủ trưởng ngồi nhá bánh dày đút cho chó

ăn đã dấy lên bao cảm động trong lòng Lạc và anh nghĩ :”Chỉ có những người đồng chí mới có tình thương yêu, sự san sẻ như thế” [48, tr.454] Với giọng văn nhẹ

nhàng, sự từng trải trong nghề , Ngôn Vĩnh đã đem lại cho tình cảm những rung động mới về tình đồng nghiệp

Viết về người chiến sĩ công an, Ngôn Vĩnh mang hết kinh nghiệm cá nhân cùng niềm say mê và sự từng trải phả vào trong những trang văn của mình Bởi vậy, nhân vật người chiến sĩ công an được hiện lên là sự điềm tĩnh, vững vàng, chủ động trong mọi tình huống Hình ảnh người trưởng ty Công an Chín Huỳnh trong tiểu

thuyết Fulro với vóc dáng to khoẻ, giỏi ngoại ngữ, biết tiếng dân tộc, có trí nhớ kỳ

tài được nhà văn khắc hoạ bằng những chi tiết thật cảm động Khi nghe Trang trốn Fulrô về với gia đình trong tình trạng sức khoẻ đã kiệt quệ, ông đã cử Lê Đắc

Trọng, một chiến sĩ an ninh đưa cô đến bệnh viện chữa bệnh Rồi thỉnh thoảng ông đích thân đến bệnh viện thăm hỏi, tặng quà và động viên Trang từ bỏ quá khứ lỗi lầm làm lại cuộc đời, góp sức lực và trí tuệ của mình xây dựng quê hương Những tình cảm chân thành và cách đối xử rộng lượng của ông Trưởng Ty công an và những chiến sĩ an ninh mà Trang đã gặp không chỉ khiến riêng cô thay đổi hẳn nếp nghĩ mà còn tác động đến tâm tư, tình cảm của cả cộng đồng người Thượng, người Chăm về sự khoan dung, nhân nghĩa của lực lượng công an trong chế độ mới Sau này, chính gia đình có người lầm đường, lạc lối đã theo gương Trang vào rừng tìm

và vận động con em mình về đầu thú hưởng lượng khoan hồng của cách mạng Công việc cứ cuốn hút người chiến sĩ công an vào nhiệm vụ của mình để rồi trong đời sống riêng tư họ phải chịu muôn vàn thiệt thòi mất mát cá nhân Với ông Thảo đó là những tháng ngày dài, thậm chí là đến hai tết chưa từng về thăm gia đình

vì công việc chưa xong Anh không sẻ chia cùng vợ những lúc con ốm đau cần chăm sóc, thậm chí thằng con trai duy nhất ốm rồi mất làm anh đau đớn vô ngần Nỗi đau đớn thấm trong cõi lòng, nỗi đau của sự mất mát lớn trong cuộc đời, nhưng người chiến sĩ công an vẫn chôn sâu trong lòng , không biết tỏ cùng ai, chỉ có mình mới hiểu Đó là những góc khuất mà Ngôn Vĩnh muốn đi sâu để có sự cảm thông, thấu hiểu cho những hi sinh thầm lặng vì cuộc sống bình yên của người dân

Cấp trên là vậy, còn những chiến sĩ cấp dưới ra sao? Họ là những người trực tiếp đứng đầu ngọn súng đối mặt với cái chết Muôn vàn khó khăn đến với họ.Trần Tấn Nghĩa, vốn là người có tính quả cảm, có lối sống như người hiệp sĩ, phiêu lưu Nhật đảo chính Pháp, anh được giác ngộ và đưa vào “thanh niên cứu quốc” Cách mạng tháng Tám thành công, lực lượng Công an đựơc thành lập, anh chuyển vào Sở công an Bắc Bộ làm đội trưởng “Đội trinh sát đặc biệt” Trong thời kì trứng nước của chính quyền, thời kì nước sôi lửa bỏng của cách mạng, anh là một thanh niên trẻ

, giác ngộ và đầy nhiệt tình: “Anh lao vào cuộc chiến đấu một mất một còn với bọn Quốc dân đảng, bọn Tàu Tưởng và mật thám Pháp Hàng chục tên Việt gian, Quốc dân đảng, mật thám khét tiếng gian ác, nguy hiểm bị anh bắt Anh xông vào những

vụ truy bắt vô cùng nguy hiểm, cái chết treo trên đầu sợi tóc, để bảo vệ chính quyền