THÂN PHẬN NGƯỜI PHỤ nữ SAU CHIẾN TRANH TRONG TRUYỆN NGẮN cỏ LAU của NGUYỄN MINH CHÂU

Nguyễn Minh Châu là một tác giả tiên phong mở đường cho một giai đoạn văn học mới, chuyển từ văn học mang khuynh hướng sử thi cảm hứng lãng mạn là chủ đạo sang nền văn học đổi mới với xu hướng chủ yếu là thế sự, đạo đức. Cỏ lau là một truyện ngắn hấp dẫn của Nguyễn Minh Châu, viết về số phận của người phụ nữ sau chiến tranh. Vấn đề được nhìn nhận bằng những quan niệm mới mẻ sâu sắc.

MỤC LỤC

A – PHẦN MỞ ĐẦU 1

B- PHẦN NỘI DUNG 6

I Những đổi mới tư duy nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu sau 1975 6

1.1 Trước hết là đổi mới tư duy về ý niệm tính hiện thực trong văn học 6 1.2 Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người 6

II Thân phận người phụ nữ sau chiến tranh trong truyện ngắn “Cỏ lau” của Nguyễn Minh Châu 7

2.1 Thân phận nhiều éo le, ngang trái… 7

2.2 …Vẫn ngời sáng phẩm chất cao đẹp 10

2.3 Những đặc sắc nghệ thuật của ngòi bút Nguyễn Minh Châu 12

C – PHẦN KẾT LUẬN 15

A – PHẦN MỞ ĐẦU

Nguyễn Minh Châu (1930-1989) thuộc thế hệ nhà văn xuất hiện và trưởng thành trong những năm chống Mỹ cứu nước Trước năm 1975, ông đã khẳng định vị trí của mình trên văn đàn với tiểu thuyết đầu tay “Cửa sông” (1966), và tiếp đó là những tác phẩm nổi tiếng khác vươn tới đỉnh cao của văn xuôi nước ta hồi bấy giờ, như “Mảnh trăng cuối rừng”(1970),“Dấu chân người lính” (1972) Sau ngày đất nước hoàn toàn thống nhất, khi nền văn học nước nhà chuyển mình bước vào vận hội đổi mới và hội nhập, nói như nhà văn

Nguyên Ngọc, trong “cuộc trở dạ đau đớn và sinh thành ấy”, Nguyễn Minh Châu “thuộc trong số những nhà văn mởđường tinh anh và tài năng nhất”

Trong những sáng tác của Nguyễn Minh Châu, nhất là trong các truyện ngắn giàu chất tiểu thuyết ra đời sau 1975, thế giới hình tượng nhân vật với nhiều số phận và tâm trạng khác nhau, thường hiện lên rất phong phú, sinh động và mới lạ, giàu sức mạnh ám ảnh, khó quên trong người đọc Bên cạnh hình tượng người lính với chân dung nối tiếp các thế hệ, người nông dân với bản chất cố hữu được khắc họa đầy ấn tượng, ngòi bút Nguyễn Minh Châu còn dành nhiều nhiều tâm huyết biểu hiện hình tượng người phụ nữ với những phẩm chất và đức hy sinh cao cả, sâu lắng vẻ đẹp nhân văn Vì vậy, tìm hiểu hình tượng người phụ nữ trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu sau năm

1975 là đi sâu khám phá một phương diện thế giới nghệ thuật nổi bật của nhà văn, đồng thời qua đó còn thấy được tiến trình vận động đổi mới của văn xuôi nước ta sau 1975 Trong những truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau 1975,

có thể nói, truyện ngắn “Cỏ lau” để lại nhiều ám ảnh trong lòng độc giả về

cuộc đời, thân phận của người phụ nữ sau chiến tranh Những éo le, ngang trái trong cuộc đời Thai khiến người ta phải “ứa nước mắt”, khiến ta càng thêm oán ghét chiến tranh Những góc khuất trong cuộc sống thời bình được nhà văn ghi lại đầy thấm thía Đó là lí do vì sao chúng tôi chọn viết về đề tài

“Thân phận người phụ nữ sau chiến tranh trong truyện ngắn “Cỏ lau” của

Nguyễn Minh Châu” Có thể xem, đây là một cái nhìn gợi ý để tiếp tiếp cận

nhiều tác phẩm sau chiến tranh khác của nhà văn này

Mặt khác, Nguyễn Minh Châu là một trong những nhà văn hiện đại có tác phẩm được giảng dạy trong nhà trường Ở bậc trung học cơ sở: lớp 9 giảng

văn truyện ngắn Bức tranh ; ở cấp trung học phổ thông, trước đây học truyện ngắn Mảnh trăng cuối rừng, hiện nay là Chiếc thuyền ngoài xa Đây là

những tác phẩm khá tiêu biểu cho phong cách sáng tạo của tác giả ở từng thời điểm khác nhau, có ý nghĩa đánh dấu sự đổi mới tư duy nghệ thuật của nhà văn nói riêng và của văn học nước nhà nói chung Trong những tác phẩm ấy đều có những hình tượng nhân vật nữ rất ấn tượng Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài này còn mong muốn cung cấp thêm tư liệu, góp phần đổi mới và nâng cao chất lượng dạy học Văn ở nhà trường phổ thông, một trong những vấn đề thời

sự đang được quan tâm hiện nay

Nguyễn Minh Châu là một trong những tác giả văn xuôi đương đại có sức hấp dẫn với bạn đọc và giới nghiên cứu, phê bình Hầu hết các bài viết về cuộc đời và sự nghiệp của của Nguyễn Minh Châuđã được tập hợp trong

Nguyễn Minh Châu- con người và tác, Nguyễn Minh Châu-tài năng và sáng tạo nghệ thuật, Nguyễn Minh Châu -Về tác gia và tác phẩm Dưới đây, chúng

tôi chỉ điểm lại những công trình và bài viết có liên quan trực tiếp đến đề tài tiểu luận

Trên báo Văn nghệ số 32 năm 1984, nhân “Đọc Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành”, Huỳnh Như Phương đã thấy được, những mảnh đời,

những tâm trạng, những số phận khác nhau và nhận xét truyện ngắn Người

đàn bà trên chuyến tàu tốc hành là “một thể nghiệm mới về nghệ thuật của

nhà văn”

Năm 1985, trên Tạp chí văn học số 3, Nguyễn Thị Minh Thái trong bài

“Ấn tượng về nhân vật nữ của Nguyễn Minh Châu” cũng nhân đọc “Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành”, đã nêu nhận xét: “Ấn tượng về truyện ngắn

ấy thuộc về một người đàn bà, “Trong tất cả các tác phẩm văn xuôi của Nguyễn Minh Châu, dù nhân vật nữ ở bất cứ vị trí nào đều là những nhân vật khó quên”

GS.Nguyễn Văn Hạnh trong bài viết “Nguyễn Minh Châu những năm

80 và sự đổi mới cách nhìn về con người” (Tạp chí Văn học số 3 năm 1993)

đã cảm nhận: Phần lớn những người đàn bà trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu đều có một số phận éo le, vất vả, ít gặp may mắn trong tình yêu, sự yên

ổn trong cuộc sống gia đình…

Trên báo Văn nghệ, số 42 năm 1993, Chu Văn Sơn trong bài viết

“Đường tới Cỏ lau” đã nói đến “vẻ đẹp mẫu tính…phần sâu thẳm như một

thiên phú riêng của tâm hồn nữ giới” trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu

Tác giả Tôn Phương Lan trong công trình nghiên cứu vềPhong cách

nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu (Nxb Khoa học xã hội,H.1999), có nhận

xét chung là cả hai nhân vật Thai và Quỳ đều giàu thiên tính nữ, được rọi chiếu và mang nhiều vẻ đẹp của ánh sáng nhân văn từ tâm hồn của nhà văn

Mai Thục trong “Nhà văn Nguyễn Minh Châu và những trang viết về

đời thường” khi nói đến hình ảnh người mẹ trong Mùa trái cóc ở miền Nam

cũng đã cảm nhận: “ Nỗi đau, nỗi giận và tình thương hòa quyện trong tâm hồn người đàn bà ấy là tứ thơ buồn về thân phận người phụ nữ Việt Nam, cái đẹp nghệ thuật tỏa ra từ sự thật đắng cay ấy”

Giáo sư N.I Ni-cu-lin trong lời bạt cho tập truyện ngắn được dịch sang tiếng Nga “Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành” đã cho rằng đây là một đề tài mà văn học Việt Nam mới chiếm lĩnh, đề tài về người phụ nữtrong chiến tranh và số phận của họ sau chiến tranh, một số phận không giản đơn, không ngọt ngào

Trong “Nguyễn Minh Châu và di sản văn học của ông”, qua hình tượng những nhân vật phụ nữ, Mai Hương đã nêu nhận xét: “Có lẽ không ai có thể nói về những di chứng của chiến tranh, những mất mát, éo le, những bi kịch

khủng khiếp của chiến tranh hằn sâu trong từng số phận con người một cách

da diết, đau đớn và sâu sắc được như Nguyễn Minh Châu”

Tác giả Nguyễn Thị Thu Lan trong luận văn Thạc sĩ “Hình tượng người phụ nữ trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu sau 1975” đã có những phân tích khá tỉ mỉ về đặc điểm của nhân vật nữ trong những truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau 1975

Tiếp thu các ý kiến của những người đi trước, ở tiểu luận này, chúng tôi chỉ đi sâu vào một luận điểm trong một tác phẩm cụ thể, đó là thân phận người phụ nữ sau chiến tranh trong truyện ngắn “Cỏ lau” – một truyện ngắn được xem là sự hội tụ những tinh hoa của ngòi bút Nguyễn Minh Châu sau 1975

Trong truyện ngắn “Cỏ lau”, bên cạnh nhân vật Thai là nhân vật chính

của truyện còn phải kể đến Huệ - một cô gái có người yêu ra trận và đã hy sinh Cuộc đời Huệ cũng đầy những đắng cay, nội tâm Huệ đầy những day dứt Huệ như một mảng ghép nữa góp phần thể hiện rõ hơn thân phận người phụ nữ sau chiến tranh trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu sau 1975 Tuy nhiên, trong giới hạn một tiểu luận, chúng tôi chỉ đi sâu phân tích cuộc đời, thân phận của nhân vật Thai – nhân vật chính của tác phẩm

B- PHẦN NỘI DUNG

I Những đổi mới tư duy nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu sau 1975 I.1 Trước hết là đổi mới tư duy về ý niệm tính hiện thực trong văn học

Ngay sau năm 1975, khi nhìn lại văn học viết về hai cuộc kháng chiến,

Nguyễn Minh Châu đã nhạy cảm nhận ra: “trên con đường đi đến chủ nghĩa

hiện thực đôi khi chúng ta phải khai chiến cả với những quan niệm tốt đẹp và lâu dài của chính mình” Nhận thức của nhà văn về hiện thực càng được rộng

mở và đạt tới những chiều sâu mới Nhìn lại cách phản ánh hiện thực trong văn học trước 1975, nhà văn nhận ra rằng các sự kiện thường lấn át con người, nhân vật nhiều khi chỉ là phương tiện để nhà văn tái hiện, xâu chuỗi các biến

cố lịch sử Có thể thấy rằng, đổi mới tư duy nghệ thuật về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu luôn gắn liền với

nền tảng tinh thần nhân bản: “Văn học và đời sống là những vòng tròn đồng

tâm mà tâm điểm là con người"

Đề tài vốn là phạm vi hiện thực được nhà văn phản ánh trong tác phẩm Vai trò mở đường của Nguyễn Minh Châu đã thể hiện cũng rât rõ nét trong việc đột phá lựa chọn đề tài mới, khó, nhạy cảm Đó là đề tài về những góc khuất của người lính trong thời bình, trách nhiệm đạo đức và lương tâm của người lính trong cuộc chiến tranh, những người phụ nữ sau chiến tranh, giá trịđích thực của nghệ thuật, hiện thực của nông thôn và nông dân, xóa bỏ hận thù, sự hòa hợp dân tộc,

1.2 Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người

Trước năm 1975, trong khuynh hướng lãng mạn sử thi chi phối toàn bộ nền văn học, Nguyễn Minh Châu có được ứng xử nghệ thuật tạo nên sức hấp dẫn riêng nhưng vẫn không nằm ngoài quỹ đạo ấy Còn sau chiến tranh,

Nguyễn Minh Châu sớm nhận ra để “hòa đồng cùng nhân loại” Nguyễn

Minh Châu đã ý thức sâu sắc về trách nhiệm, về sứ mệnh của nhà văn trước

cuộc đời, trước đất nước, trước con người Trong nhiều bài viết về văn học,

được tập hợp ở tập Trang giấy trước đèn, Nguyễn Minh Châu còn bàn đến

nhiều vấn đề của văn học, từ tác dụng kỳ diệu của tác phẩm văn học, văn học

và cách mạng, viết về chiến tranh, đến bản năng và ý thức của người cầm bút,

tính trung thực nghệ sĩ, Trong Phiên Chợ Giát, lão Khúng – một hình ảnh

điển hình của người nông dân Việt Nam làm ăn cá thể lạc hậu - là một khái quát nghệ thuật độc đáo, như là nơi hội tụ sự đổi mới, cách tân của Nguyễn Minh Châu về quan niệm đa chiều về con người.Từ sựđổi mới cách nhìn con người, Nguyễn Minh Châu đã đạt đến nhiều thành công trong sự khám phá và thể hiện con người Trong tác phẩm của ông luôn có tấm lòng hướng về con người, khả năng giải mã những mặt phức tạp của cuộc đời, với quan niệm văn chương trước hết phải là câu chuyện của con người, với muôn mặt phức tạp phong phú với tất cả chiều sâu Như vậy, tác phẩm của Nguyễn Minh Châu đem đến cái nhìn đa diện về số phận con người Và cũng từ cái nhìn ấy, thế giới hình tượng nhân vật phụ nữ trong tác phẩm của nhà văn không kém phần sinh động và đầy sức ám ảnh người đọc

II Thân phận người phụ nữ sau chiến tranh trong truyện ngắn “Cỏ

lau” của Nguyễn Minh Châu.

II.1 Thân phận nhiều éo le, ngang trái…

Ai cũng biết chiến tranh là ác liệt, ghê gớm, là đạn bom cày xới, là hi sinh, mất mát Biết bao người lính trẻ phải để lại xương thịt vào đất mẹ Nhưng, đó chỉ là bề nổi, ai cũng nhìn thấy rõ, ai cũng nghĩ đến khi nói đến hai

từ “chiến tranh” Còn cái phần chìm, có lẽ nằm ở hậu phương, nó hiện hình trong ánh mắt đợi chờ mòn mỏi, trong nỗi đau của người còn sống, người ở

lại Thai trong “Cỏ lau”, người con gái của vùng núi Đợi, xứ Vọng Phu này

có lẽ là một điển hình cho thân phận người phụ nữ có chồng ra trận trong những năm tháng kháng chiến ác liệt Thai là Lực làm đám cưới trong những ngày Lực được nghỉ phép Đôi vợ chồng trẻ chỉ được ở với nhau mấy ngày

Họ cùng nhau sang vùng núi Đợi làm sắn để giúp đỡ bố, nhưng có lẽ còn vì

một lí do khác, là để được ở cùng nhau nhiều nhất có thể trong mấy ngày ít ỏi còn lại Có lẽ, đó là mấy ngày hạnh phúc nhất trong cuộc đời Thai Nó là niềm hạnh phúc, cũng là niềm khắc khoải mà cô mãi mãi không thể quên, cho

dù sau này đã lấy Quảng

Giống như biết bao tượng hình tượng người đá ở vùng núi Đợi, Thai khắc khoải vọng phu Từ ngày Lực đi, không hề có tin tức Có một lần Lực bí mật về trong đêm, nhưng không gặp được Thai Tám năm ròng đợi chờ không

hề ngắn ngủi đối với một người vợ trẻ có chồng đi chiến trận, nhất là khi, họ mới chỉ là vợ chồng được mấy ngày Cái niềm hạnh phúc ngắn ngủi, chẳng tày gang ấy khiến cho những tháng ngày chờ đợi càng thêm mỏi mòn, đau đáu, và có cả một chút gì là tủi phận Thế rồi, Lực trở về là một cái xác trôi sông, bị dao đâm nhiều nhát, rúc vào đám bèo tây Còn gì đau đớn với Thai hơn thế? Chiến tranh thật tàn ác Nó cướp đi sinh mạng của người lính chiến nhưng còn muốn giày vò người còn sống Nếu Lực hi sinh ngoài chiến trường, Thai đón nhận tin báo tử cùng những di vật còn lại của chồng, giống như rất nhiều người phụ nữ khác, thì có lẽ cũng bớt đau xót hơn Nhưng, sự

éo le của đời Thai chưa dừng lại ở đó Vì hoàn cảnh bí mật, sợ kẻ thù phát hiện mà Thai, bố chồng và Hệ - người em chồng của Thai phải lén vớt xác Lực và chôn cất Lực trong đêm tối Không hương khói, không nước mắt Chỉ

có nén tâm hương thắp lên trong lòng người đang sống Và nước mắt thì nuốt vào trong, càng thêm mặn đắng, chua xót Một người con gái trẻ, lấy chồng và chỉ được ở với chồng có mấy ngày, tám năm ròng không tin tức, đón chồng

về là một cái xác trôi sông, chôn chồng trong đêm một cách bí mật… Sự tàn

ác của chiến tranh cũng đến thế là cùng

Trên dải đất hình chữ S này, trong suốt mấy chục năm ròng khói lửa, những người phải chịu số phận như Thai không ít Người chết thì đã trở về với đất mẹ, họ oai hùng với một lí tưởng cao cả Còn người sống thì luôn bị nỗi đau gặm nhấm, giày vò Nhưng rồi, chiến tranh cũng qua đi với chiến thắng về ta Niềm vui đất nước được độc lập cũng an ủi phần nào những

người vợ, người mẹ có chồng, có con đã ngã xuống vì Tổ quốc Cuộc sống trở lại thanh bình cùng với rất nhiều những lo toan cơm áo Vết thương trong lòng dẫu không thể lành nhưng cũng phải tạm nguôi ngoai để những người phụ nữ như Thai bắt đầu một cuộc sống mới cùng với đất nước Người vợ trẻ

ấy không thể sống mãi một mình với bóng hình một người đã mất Thai lập gia đình với Quảng và cũng đã có mấy mặt con Giá như Thai là một người phụ nữ dễ quên quá khứ, hoặc ít nhất cũng dũng cảm quên đi quá khứ để làm lại cuộc đời với Quảng thì có lẽ Thai sẽ bớt khổ hơn Cái éo le lần này là xuất phát từ tính cách, phẩm chất thủy chung của người con gái vùng núi Đợi âý Thai lấy chồng mới nhưng không thể quên được người chồng cũ, vẫn nuôi dưỡng bố chồng cũ, vẫn mang theo bát hương thờ cúng người chồng đã khuất

Có lẽ, nhớ ngày giỗ chồng cũ vừa là tình thương, trách nhiệm, vừa là nỗi đau không thể nguôi ngoai của Thai

Thật may mắn, Quảng là người độ lượng và hiểu biết Anh yêu Thai và cũng nể trọng Thai Anh chăm sóc bố chồng Thai và cùng Thai thờ cúng Lực Cái gia đình “đầu Ngô mình Sở” này là kết quả của sự xáo trộn, bới tung rồi sắp xếp lại ngẫu hứng của chiến tranh Những mảnh đời bị chia cắt, bị thiếu hụt tìm đến với nhau, chắp vá vào nhau để làm một gia đình Dẫu éo le, nhưng chỉ cần mọi người hiểu nhau, thương yêu nhau, nể trọng nhau, nghĩ cho nhau thì vẫn có thể bình yên Thai bây giờ là mẹ của bốn đứa con, là vợ của anh chủ hiệu ảnh, bán một gánh hàng tạp hóa trong chợ Thành cổ Nếu Lực đã chết thật thì có thể xem đây là một sự an bài của số phận, là một chút

an ủi đối với người phụ nữ có chồng đã hy sinh Nhưng, sau gần một phần tư

thế kỉ, Lực lại trở về, một anh Lực bằng xương bằng thịt, “không phải trong

mơ”, “không phải trong thơ” mà giữa cuộc đời này Lực giờ đã là một cán bộ

ba sao hai gạch, là chủ tịch đoàn chính sách, về làm nhiệm vụ cải táng những anh em liệt sỹ đã hy sinh ở Thành Cổ Sự trở về của Lực vừa là niềm hạnh phúc, sự may mắn của số phận vừa là nỗi éo le, ngang trái trong cuộc đời Thai Cô phải làm sao khi đứng giữa hai người chồng, một người cô yêu và

một người cô cần phải có trách nhiệm, bên tình, bên nghĩa Cô lên tìm Lực ở vùng núi Đợi, nói với Lực rằng sẽ van xin Quảng để được nuôi mấy đứa con, được trở về sống với Lực trong những năm tháng còn lại của cuộc đời Nhưng, trách nhiệm với con, nghĩa vợ chồng không để Thai làm vậy Nguyễn Minh Châu không viết nhiều về những giằng xé trong Thai nhưng người đọc thì đều cảm nhận được Có thể nói, chiến tranh là một nhát dao vô hình bạo tàn và sắc ngọt Nó phạt ngang cuộc đời Thai Nếu với Lực, “nó như một nhát dao phạt ngang mà hai nửa cuộc đời tôi bị chặt lìa thật khó gắn liền lại như cũ”, thì với Thai, có lẽ, chiến tranh như một nhát dao đã cắt chia cuộc đời cô thành ba khúc, ba đoạn, mà đoạn nào cũng đầy những éo le, ngang trái, đớn đau Khúc hạnh phúc nhất là khi cô mới lấy Lực, được ở bên chồng, nhưng niềm hạnh phúc ấy, éo le thay, chỉ được mấy ngày Khúc đoạn sau là những năm tháng đợi chờ mòn mỏi và nỗi đau vò xé khi phải vớt xác chồng trên sông và bí mật chôn chồng trong đêm, không dám thắp hương, không dám khóc Và có lẽ, khúc đoạn giằng xé nhất là khi Thai đã lấy Quảng, có con với Quảng thì Lực lại trở về Niềm vui và nỗi đau cứ lẫn lộn, giày vò tâm can người phụ nữ ấy Chiến tranh thật tàn ác, nó khiến cho cuộc đời con người trở thành tấn bi kịch Nó lấy đi nước mắt và làm tan nát cõi lòng biết bao người phụ nữ, đâu chỉ vùng núi Đợi, xứ Vọng Phu này, mà trên khắp cả mảnh đất hình chữ S

II.2 …Vẫn ngời sáng phẩm chất cao đẹp

Không phải ngẫu nhiên Nguyễn Minh Châu lại xây dựng nhân vật Thai

là người con gái của vùng núi Đợi, nơi có rất nhiều những tượng hình người phụ nữ hóa đá vọng phu Những tượng hình bằng đá ấy cùng với câu chuyện truyền thuyết về người phụ nữ hóa đá chờ chồng và cuộc đời Thai để lại trong lòng người nỗi xót xa thương cảm và niềm cảm phục một đức tính cao cả của người phụ nữ Việt Nam Đó là đức thủy chung, là sự kiên tâm chờ chồng và thờ chồng Một người vợ trẻ được ở bên chồng có mấy ngày, rồi chồng đi biền biệt, không tin tức, không lần gặp lại sao tránh khỏi những khát khao,