Một số chuyên đề về tư tưởng hồ chí minh

LỜI NHÀ XUẤT BẢNTư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thông quan điểm lý luận chính trị toàn diện và sâu sắc về những vấn đê cơ bản của cách mạng Việt Nam, là kết quả của sự vận dụng và phát tr

ĐẠI HỌC QUỐC GIẤ HA NỘI TRUNG TÂM ĐÀO TẠo’ B ổl DƯỠNG GIẢNG VIÊN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

TS ĐINH XUÂN LÝ fa«è/ên j

Một số chuyên đề về

Tư TƯỞNG

Hổ CHÍ MIN

Một số chuyên đề về

T ư TƯỞNG

HỒ CHÍ MINH

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, B ồ l DƯỠNG GIẢNG VIÊN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

TS ĐINH XUÂN LÝ faủ ò iên j

TS ĐOÀN THỊ MINH OANH

TS NGUYỄN THÁI SƠN

LỜI NHÀ XUẤT BẢN

Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thông quan điểm lý luận chính trị toàn diện và sâu sắc về những vấn đê cơ bản của cách mạng Việt Nam, là kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta, kế thừa và phát triển các giá trị truyền thông tô’t đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại Tư tưởng Hồ Chí Minh soi đường cho cuộc đấu tranh của nhân dân ta giành thắng lợi, là tài sản tinh thần to lổn của Đảng

và dân tộc ta Đại hội lần thứ VĨI, VIII và IX của Đảng đều khẳng định: "Đảng ta lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng

Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động" Hơn 17 năm qua, công cuộc đổi mới và sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đã thu được những kết quả quan trọng là do Đảng ta biết vận dụng sáng tạo tư tưởng của Người Bước sang thê kỷ XXI, đất nước ta có cơ hội lốn, nhưng đang đứng trước những thách thức không nhỏ, tình hình thế giới đang diễn biến phức tạp, khó lường Để thực hiện thắng lợi nhiộiĩi vụ cách mạng Việt Nam trong Lhòi kỳ dổi mới, cần thâm nhuần sáu sắc, vận dụng sáng tạo những nguyên lý và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác • ĩyênin,

tư tương Hồ Chí Minh dể giải quyết những vấn để thực tiễn trong tất cả các lĩnh vực cúa đòi sông xã hội nưóc ta, ti'ong đó

việc tổ chức nghiên cứu, học tập tư tưởng Hồ Chí Mmh là một nhiệm vụ quan trọng về công tác tư tưởng của Đảng cần được thực hiện có chất lượng và hiệu quả Vì vậy, ngày 27-3-

2003, Ban Bí thư Trung ương Đảng ra Chỉ thị sô' 23-CT/TW

"Về đẩy m ạnh nghiên cứu, tuyên truyền, g iáo dục tư tưởng H ồ

C hí M inh trong g ia i đoạn mới" nhằm làm cho toàn Đảng,

toàn dân ta nhận thức sâu sắc nguồn gô"c, nội dung, giá trị, vai trò của tư tưởng Hồ Chí Minh, làm cho tư tưởng của Người ngày càng giữ vai trò chủ đạo trong đồi sông tinh thần, tư tưởng của xã hội ta

Để góp phần thực hiện Chỉ thị trên của Ban Bí thư, Nhà

xuất bản Chính trị quôc gia xuất bản cuô"n sách M ột s ô

ch u y ên d ê v ề tư tư ởn g H ồ C h i M in h , do Trung tâm Đào tạo,

Bồi dưõng giảng viên lý luận chính trị - Đại học Quốc gia Hà Nội biên soạn, Cuô"n sách gồm 10 chuyên đề được biên soạn dưới dạng như một tập bài giảng chuyên về tư tưởng Hồ Chí Minh, nhằm phục vụ cho đôi tưỢng là các cán bộ làm công tác nghiên cứu, giảng dạy bộ môn Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh trong các trường đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp và dạy nghề Tuy mỗi chuyên đề chỉ để cập đến một vấn để cụ thể trong hệ thông tư tưởng Hồ Chí Minh, nhưng ở từng chuyên đề đểu làm rõ nội dung cơ bản và đề ra phương hưóng vận dụng sáng tạo tư tưởng của Người trong thòi kỳ đay mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay Trong quá trình biên soạn tập chuyên đề chắc chắn không tránh khỏi những khiếm khuyết, Nhà xuất bản và tập thể tác giả chân thành cảm ơn những đóng góp ý kiến cụ thể của độc giả giúp cho lần tái bản sau được tôt hơn

Xin trân trọng giối thiệu cuôn sách cùng bạn đọc

Tháng 9 năm 2003

NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

LỜI NÓI ĐẦU

Để phục vụ các lóp bồi dưỡng về tư tưởng Hồ Chí Minh cho đội ngũ cán bộ giảng dạy các bộ môn khoa học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trong các trường đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp và dạy nghề, Trung tâm Đào tạo, Bồi dưỡng giảng viên lý luận chính trị, Đại học Quôc gia

Hà Nội tổ chức biên soạn cuôn sách M ột s ô ch u y ên đ ề v ề tư

tư ở n g H ồ C h í M in h.

Nội dung cuổh sách gồm 10 chuyên đề Ngoài chuyên đề mở đầu xác định đôi tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu môn

học, có chín chuyên để tập trung vào một số vấn đề cơ bản của tư

tưởng Hồ Chí Minh như: Nguồn gôc và quá trình hình thành; độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; Đảng Cộng sản Việt Nam; đại đoàn kết dân tộc; kc't hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thòi đại; xây dựng Nhà nước của dân, do dán, vì dân; tư tưỏng quân sự Hồ Chí Minh; tư tưởng nhân văn Hồ Chí Minh Mặc dù mỗi chuyên đề nghiên cứu một nội dung cụ thể của tư tưởng Hồ Chí Minh, nhưng nằm trong hệ thông lôgíc chặt chẽ - hệ thống quan điểm toàn diện

và sâu sắc của Hồ Chí Minh vê những vấn đê cơ bản của cách mạng Việt Nam

Tập chuyên đề đưỢc biên soạn trên cơ sở G iáo trình tư

tưởng H ể C hí Minh của Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên

soạn giáo trình quô"c gia các bộ môn khoa học Mác - Lênin, tư

tưởng Hồ Chí Minh, đồng thòi có kế thừa kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trưâc.

Tập chuyên đề này là kết quả hỢp tác nghiên cứu giữa Bộ môn tư tưởng Hồ Chí Minh của Trung tâm Đào tạo, Bồi dưỡng giảng viên lý luận chính trị vối các cán bộ nghiên cứu, giảng dạy trong và ngoài Đại học Quô"c gia Hà Nội

Chúng tôi xin cảm ơn PGS, TS Bùi Đình Phong - Viện

HỒ Chí Mmh, PGS, TS Hoàng Chí Bảo - Viện Khoa học Chính trị thuộc Học viện Chính trị Quô"c gia Hồ Chí Minh và các nhà khoa học đã đóng góp ý kiến cho các chuyên đề này

Hà Nội, ngày 1 tháng 9 năm 2003

TRUNG TÀM ĐÀO TẠO, Bổí DƯỠNG GIẢNG VIÊN LÝ LUẬN CHÍNH TKỊ, DẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

ĐỐI TƯỢNG, NHIỆM vụ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN ctru MÔN T ư TƯỞNG H ồ CHÍ MINH

Sự đóng góp quan trọng về nhiều mặt của Chủ tịch

Hồ Chí Minh trong các lĩnh vực văn hóa, giáo dục và nghệ thuật là kêt tinh của truyền thông văn hóa hàng 'ngàn năm của nhân dân Việl Nam và những t.ư tưởng của

Người là hiện thân của những khát vọng của các dân tộc trong việc khẳng định bản sắc dân tộc của mình và tiêu biểu cho việc thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau”‘.

ĐỐì với sự nghiệp cách mạng Việt Nam, di sản tinh

thần mà Hồ Chí Minh để lại đưỢc Đại hội Đảng lần thử

VII (6-1991) khẳng định là “tài sản tinh thần quý báu của Đảng và của dân tộc Việt Nam” Đại hội lần thứ IX (4- 2001) tiếp tục chỉ rõ: “Tư tưởng Hồ Chí Minh soi đưòng cho cuộc đấu tranh của nhân dân ta giành thắng lợi, là tài sản tinh thần to lớn của Đảng và dân tộc ta”^

Ngày 27-3-2003, B an B í thư Trung ương Đảng ra Chỉ thị sô' 23-CT/TW “về đẩy mạnh nghiên cứu, tuyên truyền, giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh trong giai đoạn mối”, với mục đích, yêu cầu: “Làm cho toàn Đảng, toàn dán, toàn quân nhận thức sâu sắc nguồn gôc, nội dung, giá trị, vai trò của tư tưởng Hồ Chí Minh, kiên định chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; làm cho chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh ngày càng giữ vai trò chủ đạo trong đòi sống tinh thần, tư tưởng của xã hội ta”^.Vấn đề đặt ra là, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh không chỉ nhằm làm rõ cơ sở, nội dung của tư tưởng Hồ Chí Minh mà quan trọng hơn là từ kết quả nghiên cứu sẽ góp phần giải quyết những vấn đề thực tiễn của cách

1 Hội thảo quôc tế về Chủ tịch Hồ Chí Minh, Nxb Khoa học

xã hội, Hà Nội, 1990, tr.9-10

2 Đảng Cộng sản Việt Nam; Văn kiện Đại hội đại biểu toàn

quốc lần thứIX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001, tr.84.

3 'RáoNhân dân, ngày 4-4-2003, tr.l.

mạng Việt Nam, cả về nhận thức tư tưỏng - chính trị đến hành động trong toàn Đảng, toàn dân.

2 Tình hình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh

Từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, xuất phát

từ tình cảm đôl với lãnh tụ kính yêu và nhu cầu học tập, rèn luyện theo gương Bác Hồ vĩ đại, đã có một sô" ấn phẩm viết về cuộc đời, sự nghiệp, tư tưởng, đạo đức, tác phong

Hồ Chí Mmh Tuy vậy, những nghiên cứu này chưa mang tính hệ thông, toàn diện và chuyên sâu

Tiến trình cách mạng Việt Nam nói chung, sự nghiệp đổi mới nói riêng đã ngày càng khẳng định giá trị khoa học và thực tiễn của tư tưởng Hồ Chí Minh Đó là cơ sở để Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V II của Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định “Đảng lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và

tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động”' Ke từ dây, việc nghiên cứu tư tưởng

Hồ Chí Minh đưỢc triển khai một cách hệ thông, toàn diện

và chuyên sâu

Từ năm 1991 đến nay, đã có nhiều chương trình khoa học, đê tài khoa học nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh

trên các lĩnh vực được triển khai thực hiện; nhiều công

trình nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh được công bố" Đặc biệt, ngay từ năm 1992, Chương trình khoa học và

công nghệ cấp nhà nưốc N g h iên cứu tư tưởng H ồ C h í

M inh, mã sô' KX.02 bao gồm 13 đề tài, đã đưỢc triển khai.

1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc

lần thứ VII, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1991, tr 127.

Giai đoạn 1996-2000, có ba đê tài nghiên cứu tư tưởng

Hồ Chí Minh thuộc các chương trình khoa học xã hội cấp nhà nưốc như:

- Tư tưởng Hồ Chí Minh vê cách mạng Việt Nam, đặc biệt về chủ nghĩa xã hội và quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam (KHXH.01.03)

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển văn hóa và xây dựng con người (KHXH.04.01)

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò lãnh đạo của Đảng trong điều kiện Đảng cầm quyền (KH XH.05.01)

Và nhiều â'n phẩm khoa học nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh trẽn các lĩnh vực: tư tưởng Hồ Chí Minh vể con ngưòi; tư tương Hồ Chí Minh về xây dựng nền văn hóa Việt Nam; tư tưởng Hồ Chí Minh về ngoại giao; tư tưởng nhân vàn Hồ Chí Minh; tư tưỏng Hồ Chí Minh về quân sự được công bô”

Các kết quả nghiên cứu đã góp phần làm rõ: khái niệm

tư tưởng Hồ Chí Minh; nguồn gốc và quá trình hình thành

tư tưởng Hồ Chí Minh; những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh

Tháng 7-2003, Trung tâm Đào tạo, Bồi dưỡng giảng viên lý luận chính trị, Đại học Quô"c gia Hà Nội biên soạn

cuôVi sách T ư tưởng H ồ C h í M inh với sự n g h iệp đ ô i m ới ở

V iệt Nam., Nhà xu ất bản Chính trị quô"c gia xuất bản

Cuô’n sách tập hỢp các bài viết nghiên cứu chuyên sâu tư tưởng Hồ Chí Minh về một sô' lĩnh vực cơ bản của dời sông cách mạng Việt Nam và quán triệt việc vận dụng tư tưởng của Người vào sự nghiệp đổi mới

Các kết quả nghiên cứu trong thòi gian qua đã góp

phần tư vấn cho công tác tư tưởng, lý luận của Đảng và

Nhà nước, đồng thời đưỢc đưa vào Giáo trình quốc gia về

tư tưởng Hồ Chí Minh (xuất bản năm 2003) và nhiều tập bài giảng môn tư tưởng Hồ Chí Minh của các trưòng

II T ư TƯỞNG HỒ CHÍ MINH - KHÁI NIỆM,

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN c ứ u

1 Khái niệm tư tưởng Hổ Chí Minh

Trong hơn mười năm qua kể từ Đại hội lần thứ VII của Đảng, đội ngũ các nhà khoa học, các nhà giáo dục đã dày

công nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh và đã đạt đưỢc

những kết quả hết sức quan trọng

Về khái niệm tư tưỏng Hồ Chí M inh, cho đến nay đã

có nhiều định ng h ĩa được nêu ra và mặc dù vẫn còn một

số điểm khác biệt, nhưng nhìn chung các định nghĩa đều đã thể hiện được những nội dung bản ch ất của tư

tưởng Hồ Chí M inh: T ư tư ởn g H ồ C h í M in h là m ột h ệ

th ố n g q u a n đ iể m v ề n h ữ n g v ấn đ ề c ơ b ả n c ủ a c á c h

m ạ n g V iệt N a m với n ộ i d u n g cốt lõ i là g i ả i p h ó n g d â n tộc, g i ả i p h ó n g g i a i c ấ p v à g i ả i p h ó n g co n ngư ời - đ ộ c

lậ p d â n tộc g ắ n liề n với c h ủ n g h ĩa x ã h ộ i trên n ền tả n g

ch ủ n g h ĩa M ác - L ên in

Thực tiễn quá trình vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào sự nghiệp đổi mới và cùng vối những thành tựu nghiên cứu về tư tưởng của Ngưòi đã trở thành các luận

cứ khoa học để Đại hội IX của Đảng (4-2001) xác định rõ hơn vê khái niệm tư tưởng Hồ Chí Minh và hệ thống

những vấn đề cđ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh Vãn kiện

Đại hội viết: “T ư tưởng H ồ C h í M in h là một hệ thôVig

quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, là kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện

cụ thể của nưốc ta, kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống tô"t đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại”\ Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống luận điểm khoa học trên các lĩnh vực: chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và quân sự ; về giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người; về độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, kết hỢp sức m ạnh dân tộc với sức mạnh thời đại; về sức mạnh của nhân dân, của khối đại đoàn kết dân tộc; về quyền làm chủ của nhân dân, xây dựng Nhà nước thật sự của dân, do dân, vì dân;

về quốc phòng toàn dân, xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân; về phát triển kinh tê và văn hóa, không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân; về đạo đức cách mạng cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư;

về chăm lo bồi dưỡng thê hệ cách mạng cho đòi sau; về xây dựng Đảng trong sạch vững mạnh, cán bộ, đảng viên vừa là ngưòi lãnh đạo, vừa là người đày tố th ậ t trung thành của nhân dân

Vấn đề tư tưởng Hồ Chí Minh đưỢc Đại hội IX của Đảng đề cập trên đáy, cho thấy;

1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đ ại hội đ ạ i biểu toàn

quốc lần thứ IX, Sđd, tr.83.

M ột là, V ăn kiện Đại hội đã khái quát đưỢc bản chất

của tư tưởng Hồ Chí Minh là “một hệ thôVig quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách

m ạng Việt Nam ”, qua đó làm rõ; tư tưởng Hồ Chí Minh là một khái niệm khoa học: chỉ ra mô'i liên hệ đặc trưng, bản

ch ấ t của các yếu tô' cô't lõi trong sự hình thành tư tưởng

Hồ Chí Minh như: giá trị truyền thông tốt đẹp của dân tộc

(chủ nghĩa yêu nước, truyền thông văn hóa, chủ nghĩa nhân văn Việt Nam); tinh hoa văn hóa nhân loại; chủ

nghĩa Mác - Lênin; tổng quát đưỢc nội dung cơ bản của tư

tưởng Hồ Chí Minh

H a i là, khẳng định nhất quán vai trò nền tảng tư

tưởng, kim chỉ nam cho hành động của tư tưởng Hồ Chí Minh đôl với sự nghiệp cách mạng nưốc ta; “là tài sản tinh

th ần to lớn của Đảng và dân tộc ta”

Quán triệt yêu cầu định nghĩa tư tưởng Hồ Chí Minh cần phải khái quát cao và ngắn gọn, súc tích, phản ánh được bản chất, nội dung cốt lõi tư tưởng Hồ Chí Minh, đồng thời dựa trên định hướng cơ bản của Văn kiện Đại hội IX, trải qua một quá trình nghiên cứu công phu, nghiêm túc, Giáo trình quôc gia về tư tưởng Hồ Chí Minh

đã bước đầu định nghĩa như sau:

‘T ỉ / tư ởn g H ồ C h í M in h là m ột h ệ th ốn g q u a n đ iểm

to à n d iệ n và s â u s ắ c v ề n hữ n g v ấn đ ề cơ b ả n củ a c á c h

m ạ n g V iệt N a m , từ c á c h m ạ n g d â n tộc d â n ch ủ n h â n

d â n đ ế n c á c h m ạ n g x ã h ộ i ch ủ n g h ĩa ; là k ế t q u ả c ủ a sự

v ậ n d ụ n g s á n g tạ o và p h á t triển c h ủ n g h ĩa M ác - L ên in

u ào đ iề u k iệ n cụ t h ể c ủ a nước ta, đ ồ n g th ờ i là sự k ế t t in ỉì tin h h o a d ă n tộc v à t r í tuệ th ờ i đ ạ i n h ằ m g i ả i p h ó n g d â n

tộc, g i ả i p h ó n g g i a i c ấ p v à g iả i p h ó n g con n g ư ờ i’^\

2 Đối tư Ợ n g nghiên cứu

Đe làm rõ hơn đối tưỢng nghiên cứu bộ môn tư tưởng

Hồ Chí Minh, cần thiết phải làm rõ môì quan h ệ giữa đối tưỢng bộ môn này với các môn học có liên quan k h ác như: lịch sử dân tộc V iệt Nam; lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam; các môn lý luận Mác - Lênin (triết học, kinh tế chính trị học, chủ nghĩa xã hội khoa học) Cụ th ể là:

- Trong môi qu an hệ với lịch sử dân tộc V i ệ t Nam, cuộc đòi, sự nghiệp của Hồ Chí M in h gắn liề n vói cuộc đấu tra n h nhằm thực hiện kh át vọng độc lậ p cho dân tộc, tự do, hạnh phúc của nhân dân V iệt N am Môi quan hệ giữa Hồ Chí M in h với dân tộc V iệt N a m là chặt chẽ và biện chứng Điếu văn của B a n Chấp h à n h Trung ương Đảng Lao động V iệt Nam đọc trong lễ ta n g Chủ tịch Hồ Chí M inh (1 9 6 9 ) viết: “D ân tộc ta, n h á n dân ta, non sông đất nưốc ta đã sinh ra Hồ Chủ tịch, người anh hùng dân tộc vĩ đại, và chính Người đã làm r ạ n g rỡ dân tộc ta, nhân dân ta và non sông đất nước t a ’”^ Hồ Chí Minh là một con người V iệt Nam, sự nghiệp c ủ a Người

đã làm rạng rõ cho dân tộc ta và đã mở ra tro n g tiến trìn h lịch sử V iệt N am một thòi đại m ang tên Ngưòi đó

là; th ờ i đ ạ i H ồ C h í M in h Như vậy, tư tư ở ng Hồ Chí

1 Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn Giáo trình quốc

gia: Giáo trình tư tưởng H ồ C hí Minh, Nxb Chính t rị quốc gia,

Hà Nội, 2003, tr.l9

2 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quô'c gia, Hà Nội,

2000, t.l2, tr.516

Minh là một bộ phận của lịch sử tư tưỏng cách mạng

V iệt Nam

- Hồ Chí Minh là người sáng lập và là lãnh tụ của Đảng Cộng sản Việt Nam Trong môn lịch sử Đảng, Hồ Chí Minh được giới thiệu, nghiên cứu chủ yếu dưối góc độ một người cộng sản đầu tiên, lãnh tụ của Đảng Cộng sản Việt Nam - ngưòi vạch ra đưòng lốì cách mạng đúng đắn cho dân tộc và lãnh đạo sự nghiệp cách mạng Việt Nam theo mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền vối chủ nghĩa xã hội Như vậy, trong quan hệ với bộ môn lịch sử Đảng, tư tưởng Hồ Chí Minh là một bộ phận tư tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam, nhưng với tư cách là bộ phận nền tảng tư tưởng của Đảng ta

- Chủ nghĩa Mác - Lênin là cơ sỏ th ế giối quan và phương pháp luận của tư tưởng Hồ Chí Minh Hồ Chí Minh là người trung thành và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của Việt Nam, dẫn dắt cách mạng đi tới những thắng lợi to lớn Cuộc đòi,

sự nghiệp của Hồ Chí Minh và sự nghiệp của Đảng ta, của cách mạng Việt Nam dưói sự lãnh đạo của Người đã góp phần phát triển và làm phong phú chủ nghĩa Mác - Lênin

Tư tưởng Hồ Chí Minh thuộc hệ tư tưởng Mác - Lênin

Vì vậy, giữa môn tư tưởng Hồ Chí Minh vối các môn lý luận Mác - Lênin có mối quan hệ chặt chẽ, biện chứng Muốn nghiên cứu tôt và học tập tốt tư tưởng Hồ Chí Minh cần phải nẮm vững kiến thức vể chủ nghĩa Mác - Lênin

Đổỉ tượng n g h iên cứu hộ m ôn tư tưởng H ồ C h í M in h Trong cuô’n T ư tưởng H ồ C h í M in h (tập bài giảng)

của Trường đại học Khoa học X ã hội và Nhân văn - Đại

học Quốc gia Hà Nội, Nhà xuất bản Đại học Quôc gia Hà Nội xuất bản năm 2003, có viết; “Bộ môn tư tưởng Hồ Chí Minh là một khoa học nghiên cứu về hệ thông tư tưởng Hồ Chí Minh về cách mạng V iệt Nam, vê giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con người,

về độc lập dân tộc với chủ nghĩa xã hội được đúc k ết bằng chân lý “Không có gì quý hơn độc lập, tự do”'

Giáo trình quốc gia tư tưởng Hồ Chí Minh viết: “Đôi

tưỢng nghiên cứu chủ yếu của bộ môn T ư tư ởn g H ồ C h í

M in h là hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh, đó là hệ thông

tri thức mang tính quy luật về ầ ố i tượng, đòi hỏi phải có

thòi gian mối có điều kiện xác lập được một cách đầy đủ

và chính xác”^

K ế thừa các kết quả nghiên cứu và trên cơ sở định hưống của Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ IX, bước đầu có thể xác định một cách khái quát:

Đ ôì tượng n g h iên cứu b ộ m ôn tư tưởng H ồ C h í M in h là

n g h iên cứu h ệ th ốn g tư tưởng H ồ C h í M in h - h ệ th ốn g

q u a n đ iểm toàn d iện và sâ u s ắ c v ề n h ữ n g vấn đ ề c ơ b ả n

củ a c á c h m ạ n g V iệt N am , từ cá c h m ạ n g d â n tộc d â n ch ủ

n h â n d â n đ ến c á c h m ạ n g x ã h ộ i ch ủ n g h ĩa.

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Với đôi tượng nghiên cứu như trên, nhiệm vụ của bộ

1 Đại học Quôc gia Hà Nội - Trường đại học Khoa học Xâ

hội và Nhân văn: Tư tưởng H ồ C hí M inh (tập bài giảng),

Nxb Đại học Quôc gia Hà Nội, 2003, tr.18-19

2 Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn Giáo trình quốc

gia; Giáo trinh tư tưởng H ồ Chí Minh, Sđd, tr.13-14.

môn tư tưởng Hồ Chí Minh là đi sâu nghiên cứu về:

- Cơ sở và điều kiện hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh

- Các giai đoạn hình thành, phát triển tư tưởng

HỒ Chí Minh

- Nội dung hệ thống quan điểm cách mạng Hồ Chí Minh

- Vai trò nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam hành động của tư tưởng Hồ Chí Minh đối với cách mạng Việt Nam

- Quá trình quán triệt, vận dụng và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh của Đảng và Nhà nước ta

- Giá trị tư tưởng lý luận của Người đôl với phong trào cách mạng th ế giới

T ập ch u y ên đề này nghiên cứu các nội dung sau:

- Nguồn gổc, quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh

- Tư tưởng Hồ Chí Minh vể độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về Đảng Cộng sản Việt Nam

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nưốc của dân, do dân, vì dân

- Tư tưởng Hồ Chí M inh về đại đoàn k ế t dân tộc

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về kết hỢp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại

- Tư tưởng quân sự Hồ Chí Minh

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại

- Tư tưỏng nhân văn Hồ Chí Minh

4 P h ư ơ n g p h á p n g h iê n cứ u

Phương pháp hiểu theo nghĩa chung nh ất là phương hướng và biện pháp để đạt tói mục đích; là con đường, cách thức để nhận thức thực tại khách quan thông qua

tìm hiểu, nghiên cứu sự vật, hiện tưỢng tự nhiên, xã hội

và tư duy

Nghiên cứu, học tập bộ môn tư tưởng Hồ Chí Minh phải trên cơ sỏ th ế giối quan, phương pháp luận khoa học chủ nghĩa Mác - Lênin và các quan điểm có ý nghĩa phương pháp luận của Hồ Chí Minh Trong đó, triết học Mác - Lênin với tư cách là phương pháp luận chung của

các ngành khoa học cần phải đưỢc quán triệt trong nghiên cứu bộ môn này.

Tuy nhiên, giữa phương pháp nghiên cứu và nội dung

nghiên cứu có mối quan hệ biện chứng, “phương pháp

phải trên cơ sở sự vận động của bản thân nội dung” Vì

vậy, ngoài phưđng pháp luận chung đã nêu trên, vối mỗi nội dung cụ thể cần phải vận dụng một phương pháp

nghiên cứu phù hỢp Trong đó, việc vận dụng phương pháp lịch sử (nghiên cứu sự vật và hiện tượng theo trình

tự thời gian, quá trình diễn biến đi từ p hát sinh, phát triển đến hệ quả của nó) và phưdng pháp lôgíc (nghiên

cứu một cách tổng quát nhằm tìm ra được cái bản chất

của sự vật, hiện tượng và khái quát thành lý luận) là hết

sức cần thiết trong nghiên cứu bộ môn tư tưỏng Hồ Chí Minh Ngoài ra, cần phải k ết hỢp vận dụng các phương

pháp phân tích, tổng hỢp, so sánh, đốì chiếu phù hỢp với yêu cầu từng nội dung nghiên cứu.

M ôt s ố nguyên tắc p h ư ơ n g p h á p lu ậ n tron g n g h iên cứu

tư tưởng H ồ C h í M in h :

- B ả o đ ả m nguyên tắ c tín h Đ ản g và tín h k h o a học

Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh phải trên lập trưồng, quan điểm, phương pháp luận chủ nghĩa Mác - Lênin và

quan điểm, đưòng lốì của Đảng Cộng sản Việt Nam; bảo đảm tính khách quan khi phân tích, lý giải và đánh giá tư tưởng Hồ Chí Minh, tránh việc áp đặt, cường điệu hóa hoặc hiện đại hóa tư tưởng của Người Tính đảng và tính khoa học thông nhất vối nhau trong sự phản ánh trung thực, khách quan tư tưởng Hồ Chí Minh trên cd sỏ lập trường và phương pháp luận nghiên cứu đúng đắn.

- Q u an đ iể m thự c tiễn và nguyên tắc lý lu ậ n g ắ n với

thự c tiễn Chủ nghĩa Mác - Lêiìin cho rằng, thực tiễn là

nguồn gôc, là động lực của nhận thức, là cơ sở, là tiêu

chuẩn của chân lý Trong cuộc đòi hoạt động cách mạng của mình, Hồ Chí Minh rất coi trọng tổng kết thực tiễn, coi đầy là biện pháp không chỉ nâng cao năng lực hoạt động thực tiễn, mà còn là điều kiện để nâng cao trình độ

lý luận Đồng thời, Người cũng đặc biệt coi trọng việc “kết hỢp lý luận với thực tiễn”, “lòi nói đi đôi với việc làm” Người nói: “Thực tiễn không có lý luận hưóng dẫn thì

th ành thực tiễn mù quáng Lý luận mà không liên hệ với thực tiễn là lý luận suông” Hồ Chí Minh là người vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào thực tiễn Việt Nam, đề ra đường lốì cách mạng đúng đắn, lãnh đạo nhân dân ta vượt qua muôn vàn khó khăn, thách thức, giành được những thắng lợi vẻ vang

Nghiên cứu, học tập tư tưởng Hồ Chí M inh cần

ph ải trê n qu an điểm “lý luận gắn với thực tiễ n ”, “học

đi đôi với h à n h ”, phải biết vận dụng những kiến thức

đã được học vào thực tiễn cuộc sông, phục vụ cho đòi sông cách m ạng của đất nưốc

- Q u an đ iề m toà n d iện và h ệ thống Sinh thòi, khi xem

xét, đánh giá sự vật, hiện tưỢng, con ngưòi, xã hội hay

thòi đại, Hồ Chí Minh luôn luôn phân tích một cách toàn diện, với cái nhìn toàn cục, tránh chủ quan, cục bộ, tránh nhận thức phiến diện, mơ hồ

Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thông quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam Vì vậy, nghiên cứu, học tập tư tưởng Hồ Chí Minh, cần nắm vững và đầy đủ hệ thông các quan điểm của Người trên tất cả các lĩnh vực Nếu “tách ròi một yếu tô" nào đó khỏi hệ thôVig sẽ hiểu sai tư tưởng Hồ Chí Minh Tách ròi độc lập dân tộc vối chủ nghĩa xã hội là xa rời tư tưởng Hồ Chí Minh’”

- Q uan đ iểm k ế th ừ a và p h á t triển Hồ Chí Minh là

một mẫu mực về sự vận dụng sáng tạo lý luận Mác - Lênin vào điều kiện cụ thê của Việt Nam, Ngưòi đã kế thừa và phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin trên nhiều lĩnh vực Nghiên cứu, học tập tư tưởng Hồ Chí Minh đòi hỏi không chỉ biết k ế thừa, vận dụng mà còn phải biết phát triển sáng tạo tư tưởng của Người trong điều kiện mới, trong bốì cảnh cụ thể của đất nước và quốc tế

5 Nguồn tài liệu phục vụ nghiên cứu, học tập tư tưởng HỔ Chí Minh

a ) N guồn tà i liệu g ố c (nguồn tài liệu ch ủ yếu )

- Các bộ; H ồ C h í M in h to à n t ậ p , H ồ C h í M in h

tu y ển tậ p , N hà x u ấ t bản Chính trị quốc gia x u ấ t bản;

1 Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn Giáo trình quốic

gia: Giáo trình tư tưởng H ồ C hí Minh, Sđd, tr.473.

- Các vàn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam;

- T á c phẩm, bài viết của các đồng chí lãnh đạo

Đáng, Nhà nước có nội dung về tư tưởng Hồ Chí M inh;

- Giáo trình tư tưởng Hồ Chí Minh của Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn Giáo trình quô"c gia các bộ môn khoa học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia xuất bản

b) C ác tà i liệu th a m k h ả o k h á c

- Các chương trình khoa học công nghệ, các đề tài khoa

học cấp nhà nước về tư tưởng Hồ Chí Minh đã được nghiệm thu;

- Các sách chuyên khảo, các bài viết về tư tưỏng Hồ Chí Minh của các tác giả trong và ngoài nước do Nhà xuất bản Chính trị quôc gia xu ất bản

Điổu cần lưu ý là, vì nguồn tài liệu về tư tưởng Hồ Chí Minh râ't phong phú, đa dạng, nên khi sử dụng cần phải thận trọng trong khâu sàng lọc, xử lý tư liệu

III MỰC ĐÍCH, Ý NGHĨA CỦA V IỆC NGHIÊN CÚXJ,GIẢNG DẠY BỘ MÔN T ư TƯỞNG H ổ CHÍ MINH

- Làm rõ và truyền thụ nội dung hệ thông quan điểm

lý luận của Hồ Chí Minh về những vấn đề cđ bản của cách mạng Việt Nam; nâng cao nhận thức về vai trò, vị trí của

tư tưởng Hồ Chí Minh đôi vói đời sông cách mạng Việt Nam Góp phần làm cho tư tưởng của Người ngày càng giữ vai trò chủ đạo trong đòi sôVig tinh thần, tư tưởng của

xã hội ta

- Thông qua học tập, nghiên cứu để bồi dưỡng, củng cố

lập trường, quan điểm cách mạng trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh; kiên định mục tiêu, lý tưởng độc lập dân tộc gắn liền vối chủ nghĩa xã hội; tích cực, chủ động đấu tranh phê phán những quan điểm sai trái, bảo vệ chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đưòng lốì, chủ trương, chính sách của Đảng

và Nhà nưốc ta Đồng thời góp phần giáo dục đạo đức, tư cách, phẩm chất cách mạng theo tư tưởng Hồ Chí Minh; nâng cao lòng tự hào về Ngưòi, về Đảng Cộng sản Việt Nam và “sông, chiến đấu, lao động và học tập theo gương Bác HỒ vĩ đại’’

- Trên cơ sở kiến thức đã được học vận dụng vào cuộc sông, rèn luyện bản thân, hoàn thành tôt chức trách của mình, đóng góp th iết thực và hiệu quả cho sự nghiệp cách mạng và con đưòng cách mạng mà lãnh tụ Hồ Chí Minh

và Đảng ta đã lựa chọn

24

khoa học tự nhiên đương thời c Mác - ngưòi sáng lập chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duv vật lịch sử, nhà tư tưởng của thiên niên kỷ thứ hai (theo kết quả bình chọn của hãng thông tấn B B C - Anh công bố ngày 1-10- 2000) cũng phải mang “ơn” Hêghen Nhò tiếp thu những

“hạt nhân hỢp lý” trong phưdng pháp biện chứng duy tâm của Hêghen, C.Mác vừa cải tạo vừa xây dựng phương pháp biện chứng duy vật của mình, ô n g còn chịu ảnh hưởng những tư tưởng duy vật của các nhà triết học tiển bôi trong lịch sử mà trực tiếp là tư tưởng chủ nghĩa duy vật nhân bản của Phoiơbắc để hình thành chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Một trong những nội dung cơ bản trong kinh thánh của đạo Cơ đôr

là “Thuyết địa tâm ” Thuyết này cho rằng, trái đất là trung tâm của vũ trụ, trái đất đứng yên một chỗ, các thiên thề khác là hành tinh của trái da't, chúng đều quay xung quanh trái đất kể cả mặt tròi Nội dung này là ảnh hưởng trực tiếp của học thuyết Ptôlêmê và của Arixtôt đã trình bày trước đó khá lâu

Như vậy, sự ảnh hưởng từ kết quả của các th ế hệ trước đến sự hình thành, phát triển đối với hậu th ế có thể ở nhiều mức độ, nhiều khuynh hướng khác nhau nhưng khá

rõ ràng Từ Đại hội VIII, Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định: “Chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động của Đảng”' Hồ Chí Minh là “anh hùng dân tộc, nhà văn

1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn

quốc lần thứ VIII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996, tr 136.

hóa kiệt xuâ't” Di sản của Ngưòi để lại trên tất cả các lĩnh vực củí dòi sông xã hội nưóc ta, trong đó ảnh hưởng lớn nhất là những quan điểm tư tưởng về các vấn đề của cách mạng nưốc ta không chỉ từ trước đến nay mà còn từ nay

vê sau Cũng như bao vĩ nhân khác trong lịch sử nhân loại, tu tưởng Hồ Chí Minh có cội nguồn của nó đồng thòi

tư tưởng đó cũng trải qua một quá trình tìm tòi, suy

ngẫm, io sánh, điều chỉnh cho phù hỢp vói thực tiễn cách

mạng Việt Nam Sự phấn đấu miệt mài, không mệt mỏi, luôn lu3n tìm tòi và sáng tạo của Hồ Chí Minh được thể hiện giìn dị trong tư tưởng của Ngưòi là sự kết hợp tài tình giữa nhận thức lý luận và hoạt động thực tiễn nên tư tưởng (ủa Hồ Chí Minh vừa gần gũi, vừa sâu sắc, vừa dễ nhận tìức, vừa dễ vận dụng để mang lại hiệu quả trong hoạt đnig cách mạng cũng như trong hoạt động thường nhật của mỗi chúng ta Để góp phần tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí M iih, chuyên luận này đi sâu phân tích nguồn gốc và quá tr'nh hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh trong cuộc đời và sự nghiệp của Ngưòi vì độc lập dân tộc và chủ

nghĩa ìã hội T hật khó để phân chia đâu là nguồn gốc,

đâu là quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh, vì cuộc đci của Người là cuộc đồi hoạt động, vừa tìm hiểu thực tế vừa tìm hiểu lý luận để hiểu thực tế, đồng thòi lại

có nhữr.g thực tế sinh động mà Hồ Chí Minh đã vận dụng Imh hoit những nội dung tư tưởng tinh túy của đông, tây, kim, CC để diễn đạt thành lý luận sông động Do đó, chuyên luận này chủ yếu vận dụng phương pháp lịch sử

và lôgíí để tìm nguồn gốc và quá trình hình thành tư tưởng Kồ Chí Minh

II NỘI DUNG NGUỒN Gốc VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH T ư TƯỞNG H ồ CHÍ MINH

1 Vấn đề tư tưởng và tư tưởng Hồ Chí Minh

Nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổ chức Giáo dục Khoa học và V ăn hóa Liên hợp quốc (UN ESCO ) đã ghi nhận Ngưòi là "Anh hùng giải phóng dân tộc, nhà văn hóa kiệt xuất" Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có những công hiến quý báu vào kho tàng văn hóa nhân loại Đúng như Điếu văn của B a n Chấp hành Trung ương Đảng Lao động V iệt Nam đọc trong buổi truy điệu Người: "Dân tộc ta, nhân dân ta, non sông đất nước ta đã sinh ra Hồ Chủ tịch, ngưòi anh hùng dân tộc

vĩ đại, và chính Người đã làm rạn g rỡ dân tộc ta, nhân dân ta và non sông đất nưốc t a " ‘ cả cuộc đòi của Hồ Chí Minh đã gắn bó máu thịt với dân tộc V iệt Nam, nhân dân Việt Nam và cách m ạng V iệt Nam Các anh hùng dân tộc đưỢc lịch sử tôn vinh bao giò cũng ảnh hưởng khá sâu sắc đến các th ế hệ sau Đó là tấm gương œ n g hiến không m ệt mỏi của họ cho dân tộc, cho nh ân dân, là những giá trị tinh thần đưỢc k ết tinh trong các di sản của họ Ngưòi đồi sau tự hào về họ, học tập họ, theo gương họ và coi họ như một yếu tô" tinh thần, như nguồn động lực không bao giò cạn để vượt qua bao cam go thử thách, để sáng tạo vươn lên sánh vai cùng thồi đại Hồ Chí Minh cũng là một anh hùng dân tộc như vậy Không

1 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.l2, tr.516.

những thế, Hồ Chí Minh là một trong những ít ngưòi không chỉ lúc sinh thòi mà sau khi mãi mãi đi xa vẫn còn ảnh hưởng kh á sâu đậm trong lòng dân tộc vối nhiều

th ế hệ mai sau Có thể có những biến cô" trong lịch sử nhân loại, lịch sử dân tộc nhưng giá trị tinh thần, tư tưởng Hồ Chí M inh chắc chắn khó phai mò

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX Đảng Cộng

sản V iệt Nam (2001) khẳng định: "Tư tư ởn g H ồ C h í

M in h là một hệ thông quan điểm toàn diện và sâu sắc

về những vấn đề cơ bản của cách m ạng V iệt Nam, là

k ế t quả của sự vận dụng và p h á t triển sáng tạo chủ nghĩa M ác - Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta, k ế thừa và phát triể n các giá trị tru yền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp th u tin h hoa văn hóa nhân loại Đó là tư tưởng về giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, giải phóng con ngưòi; về độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, k ết hợp sức m ạnh dân tộc với sức m ạnh thời đại; về sức m ạnh của nh ân dân, của khối đại đoàn

k ế t dân tộc; về quyền làm chủ của nh ân dân, xây dựng nhà nưóc th ậ t sự của dân, do dân, vì dân; về quôc

f)hòng toàn dân, xây dựng lực lượng vũ tran g nh ân dân;

về p h á t triển kinh t ế và văn hóa, không ngừng nâng cao đòi sống vật ch ấ t và tinh th ầ n của nh ân dân; về đạo đức cách mạng, cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư;

về chăm lo bồi dưđng th ế hệ cách m ạng cho đòi sau; về xây dựng Đảng trong sạch, vững m ạnh, cán bộ, đảng viên vừa là ngưòi lãnh đạo, vừa là người đầy tố th ậ t trung th à n h của n h ân dân

Tư tưỏng Hồ Chí Minh soi đường cho cuộc đấu tranh

của nhân dân ta giành thắng lợi, là tài sàn tinh thần to lớn của Đảng và dân tộc ta "’.

ớ đây, tư tưởng đưỢc hiểu và dược dùng với nhiều mức

độ và ngữ cảnh khác nhau Có Lhể tư tưởng của một người hay một cộng đồng Nếu tư tưởng của một người thì có thể

là một ý kiến, một chính kiến vê một vấn đề hay một triết

lý, một khuynh hưống suy nghĩ và hành động Tư tưởng

cá nhân có thể tương đồng hoặc khác biệt vối tư tưởng của một cộng đồng hay một tổ chức để thông nhất, điều chỉnh các hoạt động của các cá nhân hỢp thành Đó thường được hiểu như tư tưởng chính trị Nó là hệ thông những quan điểm để xác định các quan hệ chính trị, quan hệ kinh tế, quan hệ xã hội của mộL cộng đồng một giai cấp trong môi tương quan với các cộng đồng, vối các giai cấp khác và vối nhà nước cũng như trong môl quan hệ quô"c tế Theo hai nghĩa trên thì tư tưởng có thể phù hỢp hoặc không phù hỢp hoặc phù hỢp ở mức dộ nào đó với thực tiễn xã hội Sự

tiến bộ hay lỗi thòi của một hệ tư tưởng nào đó phụ thuộc

vào việc nó phản ánh thực tiễn có phù hợp hay không mà thành quả của kinh tế - xã hội là thước đo khách quan Nhưng tư tưởng cũng được hiểu từ góc độ khoa học Đó là

sự biểu hiện các thuộc tính, tính chất, các mô'i quan hệ của hiện thực thông qua các quy luật, dưới dạng các định luật, định lý, hệ quả ; đó là quá trìn h xuất hiện, chứng minh, bổ sung, điều chỉnh để hoàn thiện và hình thành các tri thức khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và nhân

1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đ ại hội đ ại biểu toàn

quốc lần thứ IX, Sđd, tr 83 - 84.

vàn Khi nói tư tưởng của một cá nhân, của một giai cấp,

ngoài cái chủ quan vôVi có, họ đều c ố gắng thể hiện và

mong muôn hệ tư tưởng của mình hướng đến tư tưởng khoa học

Tư tưởng Hồ Chí Minh là ý thức hệ dân tộc, ý thức giai cấp, ý thức nhân dân nhưng đó là những tư tưởng phản ánh phù hợp vâi hiện thực kinh tế - xã hội của nưỏc ta trong mốì tưdng quan với các quan hệ khu vực và quốc tế

Do đó, tư tưởng Hồ Chí Minh mang đặc tính khoa học

Thực ch ất của tư tưởng chính là phản ánh đời sôVig chính trị - xã hội của một giai đoạn lịch sử nào đó, ít nhất

là ở một quổc gia Tư tưởng Hồ Chí Minh đưỢc hình thành

thông qua hoạt động thực tiễn, từ thực tiễn hoạt động cách mạng, từ thực tiễn chính trị, xã hội để khái quát nhằm chỉ đạo thực tiễn Tư tưởng của Hồ Chí Minh vừa biểu hiện sâu sắc tư tưỏng của Người, vừa thể hiện rõ nét

sự k ế thừa và phát triển tinh hoa của văn hóa truyền thống dân tộc và văn hóa nhân loại, thấm nhuần thực tiễn sống động

2 Quá trình nung nấu tình yêu quê hương đất nước, lòng tự tôn dân tộc

Sự thành đạt của một con ngưòi bao giờ cũng gắn bó vối nhiều yếu tô" Các yếu tô" truyền thông của quá khứ, các yếu tô' của đương đại chính là cơ sở, là nền tảng để tạo nên những điều kỳ diệu trong tư tưởng và sự nghiệp của

một vĩ nhân Hồ Chí M inh là một trường hỢp như vậy.

Các nhà tư tưởng đông - tây, kim - cổ, tuy giá trị tư tưởng của họ với dân tộc có thể khác nhau, ảnh hưởng sâu

rộng và với thòi gian không tương đồng, song quá trình hình thành tư tưởng của họ khá giống nhau Trước hết,

các vĩ nhân nói chung, các nhà tư tưởng nói riêng đều c h ịu

ả n h hư ởn g k h á lớn củ a g i a đ in h Gia đình không chỉ là sự

sinh thành mà còn là môi trường trưởng thành của mỗi người Những người thành đạt đểu có một cơ sở gia đình bền vững

Con ngưòi chịu ảnh hưởng của gia đình dưối nhiều hình thức và mức độ khác nhau Hồ Chí Minh chịu ảnh hưởng từ ý chí, nghị lực và khuynh hưống tư tưởng của cụ thân sinh - Nguyễn Sinh s ắ c - ảnh hưởng lốn đối vối sự hình thành tư tưởng và nhân cách của Ngưòi sau này.Gia đình cụ Nguyễn Sinh s ắ c có truyền thông Nho học

từ lâu K ế tục truyền thông đó, Nguyễn Sin h s ắ c vừa không phụ lòng những th ế hệ đi trước vừa không cứng nhắc như bao nhà Nho khác Nguyễn Sinh s ắ c học không phải để làm quan mà để giúp đòi, giúp mình Tính cách đó

đã ảnh hưỏng khá lớn đến Hồ Chí M inh sau này Tiếp thu tri thức của Nho học, song không phải học thuộc từng câu từng chữ mà học là để hiểu ý, hiểu nghĩa của nhân tình,

th ế thái

Sinh trưỏng trong một gia đình Nho học, nên truyền thống quê hương, truyền thông gia đình đã giúp cậu bé Nguyễn Sinh Cung sớm phát triển trí tuệ Các nhà Nho trong ý nguyên của mình, ho đều mong muôn con mình nốì nghiệp, giúp đòi lưu danh và mở mang trí tuệ cho quê hương, đất nưốc Chính ước muôVi đó mà cụ Phó bảng Nguyễn Sinh s ắ c đã dành sức chăm nom dạy dỗ con mình

và con của các quan chức thân tình trong vùng, ở Hoàng

Trù, ỏ Kim Liên cũng như ở Huế Cái nghèo không vẩn đục nhân cách của cụ, Mỗi khi đưỢc thưởng do có công học hành hoặc công việc quan trường, Nguyễn Sinh s ắ c đều dành cho bà con quê hương, càng tô đậm tình làng nghĩa nước Nghĩa cử cao đẹp bao giờ cũng tạo nên nhân cách cao tliượng, tạo nên tính nhân văn cao quý cho hậu thế

Từ thuở ấy, tư chất Nguyễn Sinh Cung đã bắt đầu đâm chồi nảy lộc báo hiệu một nhân cách lớn sau này Tuy còn sớm để nói rằng đây là mầm mông của một nhà tư tưởng lốn song có thể khang định rằng những hình ảnh tôt đẹp trong buổi ban đầu của tuổi trưởng thành đã đặt nền tảng, đã chắp cánh cho những suy nghĩ vĩ đại sau này.Hai lần đến Huê đểu trải qua những chặng dài khắc nghiệt, nhưng đôi với nhà Nho, quãng đưòng đó đưỢc biến Ihành Lrường học cuộc đời, hữu ích khi cụ Nguyễn Sinh Sắc vừa di vừa kê chuyện đạo lý sông thông qua những cáu chuyện lịch sử của dân tộc, của quê hương và những ngưòi bạn của mình Vối tấm lòng nhiệt huyết, hiếu động nhưng không phải thiếu phần chín chắn, Nguyễn Sinh Cung đã tiếp nhận một cách say sưa và háo hức

Truyền thống tốt đẹp của dân tộc, của quê hương cũng như của dòng họ không tự đến với mỗi ngưòi mà nó phải được thông qua nhiều hình thức truyền thụ

Những nguồn tư liệu trung thực, đầy đủ và sâu sắc

được các nhà trường chuyển tải, những truyền thuyết, những câu chuyện dán gian lưu truyền trong cuộc sông; đặc biệt truyền thông tô"t đẹp lại đưỢc những người đương thòi thể hiện có dấu ấn quyết định trong quá trình hình

ihành truyền thống, xây dựng truyền thống Chính vì vậy

mà sau này, trong quá trình hoạt động cách mạng của mình, Hồ Chí Minh bao giò cũng quan tâm: "Tôi chỉ có một ham muôVi, ham muôn tột bậc, là làm sao cho nước ta

được hoàn toàn'độc lập, dân ta đưỢc hoàn toàn tự do, đồng

bào ai cũng có eơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hàn h"’ Lón lên trong cảnh nước nhà bị nô lệ, không có độc lập, không có tự do, quãng đưòng từ làng Sen đến Huế, cũng như từ H uế đến Quy Nhơn, đến Phan Thiết, đến Sài Gòn - Gia Định đâu đâu cũng thấy dân ta lầm than khổ cực, bị bọn Pháp đỐì xử tàn tệ, dã man Một cảnh tượng in đậm trong cuộc đòi làm cho Nguyễn T ấ t T hành r ấ t căm giận là trên đường đến P han Thiết, một cơn bão ập vào cảng Phan Rang với sức gió rấ t mạnh nhưng các quan Pháp đã

ra lệnh cho công nh ân cảng lặn xuô’ng nước cứu tàu, họ không tính đến sinh mệnh của con ngưòi lại còn tỏ ra thích thú S au này, trên chuyên tàu vòng quanh châu Phi, Nguyễn T ấ t T h à n h gặp lại những cảnh tưỢng như ỏ Phan

R ang quê mình, đã giúp chàng thanh niên càng hiểu thêm chủ nghĩa đế quốc

Q uê h ư ơ n g H ồ C h í M in h là mảnh đất góp phần tạo

nên nhiều biến đổi của dân tộc Cuối th ế kỷ XIX, Nghệ - Tĩnh vẫn là tâm điểm của nhiều biến cô' Dòng sông Lam lúc đục, lúc trong, lúc hiền hoà, lúc hung dữ nhưng hai bên bờ con sông thơ mộng này thòi nào cũng xuất hiện những anh hùng hào kiệt không chỉ của Nghệ - Tĩnh mà cồn của dân tộc Việt Nam

Nghệ An là tỉn h ở phía bắc miền T run g có địa hình

1 Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.l2, tr.517.

núi non hiểm trở, bò biển nhiều cá tôm, lại có nhiều sông tạo nên đồng bằng khá phì nhiêu Nhưng cũng như bao tỉnh miền Trung khác, ở đây nắn g lắm mưa nhiều, gió Lào khô suô"t nhiều tháng và mưa cũng hết sức dữ dội đã hun đúc nên những-con người không ngại khó k h ăn nguy hiểm, luôn tìm cách vượt lên hiện tại đã tạo nên tru yền thông xây dựng và đấu tran h b ất khuất Từ cổ chí kim, Nghệ An, Hà Tĩnh luôn đi tiên phong trong chông giặc ngoại xâm Truyền thôVig đó được truyền từ đời này sang đòi khác, nó được nuôi dưỡng và tiếp thêm sức sông Các nhà Nho Nghệ - Tĩnh tuy tiếp thu một cách sâu sắc truyền thông Nho học, song họ cũng có những tín h cách riêng Tính cương trực, tính tru ng thực đã giúp cho họ đứng vững trước những biến đổi của thòi cuộc vì tình làng nghĩa nước, b ất chấp mọi hy sinh, thiếu thôn.

Việt Nam là một nước đất không rộng, người không đông, lại thường bị các th ế lực phản động nước ngoài nhòm ngó Chính vì vậy, lịch sử của nưốc ta trưốc hết là lịch sử chông giặc ngoại xâm, bảo vệ sự vẹn toàn của non sông đất nước để xây dựng đất nước hùng mạnh, sánh vai với các quốc gia độc lập khác Hoàn cảnh đó đã tạo nên

tru yền th ốn g ch ố n g n g oại x â m , lòn g tự tôn d â n tộc c ủ a con người V iệt N am Lớn lên trong cảnh nưốc ta bị thực dân

Pháp đô hộ, chính thể quốc gia bị chà đạp, quyền của mỗi ngưòi dân bị coi thường Những ngưòi Việt Nam có lương tri không bao giờ làm ngơ trưốc cảnh đó, Hồ Chí M inh càng day dứt trước vận nước Truyền thống yêu nưóc của cha ông, của dân tộc thôi thúc Hồ Chí Minh phải tìm tòi con đường giải phóng dân tộc, giải phóng nhân dân Sự

kiện Hồ Chí Minh ra nước ngoài vào ngày 5-6-1911 chính

là chịu ảnh hưởng của truyền thống độc lập dân tộc, yêu quê hương đất nưóc

3 Quá trình khảo sát tìm tòi con đường cứu nước

Cuối th ế kỷ X IX đầu th ế kỷ XX, tuy nước ta chịu cảnh

nô lệ trước sự nhu nhược của triều đình nhà Nguyễn, song không vì th ế mà tính cách dân tộc, truyền thông độc lập dân tộc của các th ế hệ thòi đó bị mai một, trái lại, tinh thần chấn hưng dân khí rất sông động, sôi nổi và rộng khắp, đi đầu vẫn là những nhà Nho như bao đời trước Họ vẫn là tâm điểm của phong trào yêu nước, phong trào chông bạo tàn

Thòi gian học ỏ trường trước khi trưởng thành của Hồ Chí Minh không nhiều Nhưng có điều chắc chắn rằng, những tư tưởng cốt lõi của Nho giáo, của Phật giáo, của

Cơ đô"c giáo cũng như những tư tưởng của thòi kỳ phục

hưng đã đưỢc Hồ Chí Minh lĩnh hội, lại được bổ sung

trong quá trình hoạt động suô’t cuộc đời của Người

Sau khi bước lên con tàu vận tải Latusơ Tđrêvin

(Annimal Latouche Tréville) của Hãng hỢp nh ất (Pháp)

nhằm mục đích tìm hiểu, học hỏi để về Việt Nam giúp dân mình, Hồ Chí Minh (lúc đó lấy tên Ba) đã đến Pháp, đến chầu Phi, đến châu Mỹ, đến cả nước Mỹ, nước Anh để mong tìm trong các cuộc cách mạng của các nưốc con đưòng giải phóng dân tộc Nhưng ở bất kỳ đâu, Người cũng thấy những ngưòi lao động vẫn nghèo khổ, túng thiếu, vẫn bị đốì xử bất bình dẳng, không có tự do; ở đâu bọn tư bản cũng bóc lột thậm tệ

Đầu năm 1919, tại Vécxây (Pháp), các cường quôc đồng

minh thắng trận trong Chiến tran h th ế giới lần thứ nhất hop để phân chia ảnh hưởng các quan hệ quốc tế sau chiên tranh Trong Hội nghị này, Tổng thông Mỹ ú tr â u Uynxơn đã đưa ra tuyên bô" 14 điểm và kêu gọi trao quyền

tụ quyết cho các dân tộc Năm 1919, Nguyễn Ái Quốc đã

gửi Yêu s á c h củ a n h â n d â n A n N a m gồm tám điểm đến

Hội nghị Vécxây B ản yêu sách không đưỢc hội nghị quan tếm và Chính phủ Pháp cũng phốt lò, nhưng rõ ràng rằng,

B ỉn y êu s á c h c ủ a n h â n d â n A n N a m được coi là văn bản

thể hiện tư tưởng đầu tiên của Hồ Chí Minh Sau gần 10 nám trải nghiệm trên con đường tìm đường cứu nước, Hồ Chí Minh đã hòa quyện tình cảm yêu thương quê hương đất nưốc - tình cảm của con ngưòi, của truyền thông nho gia vối tư tưởng dân chủ của các nhà tư tưởng phương Tây rr.à sau này chính Hồ Chí Minh đã thừa nhận ảnh hưởng

Tuyên ngôn n h â n q u y ền và d â n qu y ền của Mỹ năm 1776

cũng như Tuyên ngôn d â n qu yền của Pháp năm 1789 Bản

"yêu sách" đã thê hiện tinh thần cách mạng nhiệt huyết

và bước đầu thể hiên,phương_p_háp cách mạng, đặc biệt là

Hồ Chí Minh đã hiểu khá đầy đủ về luật pháp của phương Tây Đâ'u tranh dựa trên các điều luật, không phạm luật đòi hỏi phải có sự hiểu biết sâu sắc và đầy đủ về hiến pháp và pháp luật

Yêu sách tuy không đưỢc đáp ứng nhưng đã cung cấp

một cách nhìn mới, đồng thời cũng khẳng định suy nghĩ

từ trước của chàng thanh niên yêu nước là không thể dựa vào các thê lực bên ngoài để giải phóng cho mình Song bằng con đường nào thì Nguyễn Ái Quốc vẫn chưa xác định được Chính sau này, ở Hà Nội khi tiếp nữ văn sĩ

Đức I.Xten, Hồ Chí Minh thừa nhận "năm 1919 lúc ở Pháp, tôi chưa biết một tí gì về lý luận cách mạng cả Lúc

đó, tôi là một người Việt Nam yêu nước, có nghĩa là một người chống thực dân đầy nhiệt tình - chỉ có thế thôi, tôi

có quan hệ với các công đoàn Pháp và gia nhập Đảng Xã hội Nhưng đôi vối tôi toàn bộ lịch sử Quốc tế II và Quốc

t ế III là cả một chuyện rắc rốì"'

Sau khi đọc S ơ th ả o lầ n th ứ n h ấ t n h ữ n g lu ận cư ơng về

v ấn đ ề d â n tộc và vấn đ ề thu ộc đ ịa của Lênin năm 1920,

Nguyễn Ái Quốc đã thực sự có bước chuyển biến căn bản

Đó là tìm hiểu thực chất cuộc Cách mạng xã hội chủ nghĩa

T háng Mưòi Nga Không phải đây là lần đầu tiên Nguyễn

Ái Quốc tiếp xúc với những tư tưỏng của một cuộc cách mạng xã hội Trước đó, cuộc cách mạng T ân Hợi (1911) do Tôn D ật Tiên tiến hành đã lật đổ ngai vàng nhà T hanh lập nền cộng hòa Trung Hoa vối tư tưởng tam dân: "Dân tộc độc lập, dân quyền tự do, dân sinh hạnh phúc", cuộc cách mạng ảnh hưởng khá mạnh vào Việt Nam nói chung

và các nhà Nho Việt Nam nói riêng Sau khi ra nước ngoài, tìm hiểu các cuộc cách mạng tư sản ỏ các cưòng quốc Pháp, Mỹ, Anh, Nguyễn Ái Quốc nhận thức rằng, tư

tưởng của các cuộc cách mạng tiến bộ nhưng chỉ đưỢc thực

hiện khi tiến hành lật đô chế độ phong kiến hay thuộc địa

ở các nưốc đó Những điều mà Tuyên ngôn của các cuộc cách mạng ấy công bô" vẫn chưa được thực hiện ở ngay

1 Đặng Hoà: B ác H ồ những năm thán g ở nước ngoài

Trung tâm UNESCO bảo tồn và phát triển văn hoá dân tộc Việt Nam xuâ't bản, Hà Nội, 2001, tr 44

38