Một số xung đột văn hóa cơ bản trong tiểu thuyết tạ duy anh (LV01653)

Trong khi đó quả đất cứ quay trong vần vũ đổi thay khí hậu, dịch bệnh, chạy đua vũ trang, chạy đua kinh tế, phân cực xã hội, xung đột tôn giáo và chính trị… Trước tình hình đó, các mối x

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

NGUYỄN THÚY NGỌC

MỘT SỐ XUNG ĐỘT VĂN HÓA CƠ BẢN TRONG TIỂU THUYẾT TẠ DUY ANH

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Chuyên ngành : Lí luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

Người hướng dẫn khoa học : PGS.TS.Nguyễn Đăng Điệp

HÀ NỘI, 2015

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm chân thành và lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin cảm ơn tới thầy

giáo hướng dẫn PGS.TS Nguyễn Đăng Điêp, người đã tận tình hướng dẫn tôi

hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong Ban Giám hiệu Trường ĐHSP Hà Nội 2, Viện Văn học, Trường ĐH KHXH và Nhân văn, Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch Hà Nội, Tạp chí Diễn đàn văn nghệ Việt Nam, Khoa Ngữ văn Trường ĐHSP Hà Nội, Khoa Ngữ văn Trường ĐHSP Hà nội 2

và các thầy cô giáo Phòng Sau đại học Trường ĐHSP Hà Nội 2

Tôi xin gửi lời cảm ơn đến những người thân trong gia đình đã luôn sát cánh bên cạnh động viên tôi cả về vật chất lẫn tinh thần, tạo điều kiện cho tôi vững vàng hơn trong học tập và nghiên cứu Cảm ơn những người bạn thân thiết

đã giúp đỡ đông viên, góp ý và tìm kiếm tư liệu để tôi hoàn thành tốt luận văn của mình

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Xuân Hòa tháng 12 năm 2015

Tác giả

Nguyễn Thúy Ngọc

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Hà Nội, Ngày 10 tháng 11 năm 2015

Nguyễn Thúy Ngọc

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN

LỜI CAM ĐOAN

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ VĂN HÓA TRONG TIỂU THUYẾT TẠ DUY ANH 9

1.1 Khái niệm “ xung đột” 9

1.2 Khái niệm “xung đột văn hóa” 11

1.3 Sự xuất hiện của Tạ Duy Anh 16

1.3.1 Hành trình sáng tác của Tạ Duy Anh 16

1.3.2.Những cảm hứng cơ bản trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh 19

CHƯƠNG 2 NHỮNG MỐI XUNG ĐỘT VĂN HÓA CƠ BẢN TRONG TIỂU THUYÊT TẠ DUY ANH 32

2.1 Xung đột dòng họ 32

2.2 Xung đôt nhận thức giữa “cũ” – “mới” 38

2.3 Xung đột giá trị đạo đức 44

2.4 Xung đột giữa cá nhân và xung đột cộng đồng 51

CHƯƠNG 3 NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN XUNG ĐỘT VĂN HÓA TRONG TIỂU THUYẾT TẠ DUY ANH 57

3.1 Tổ chức điểm nhìn nghệ thuật 57

3.1.1.Sự dịch chuyển từ điểm nhìn bên ngoài sang điểm nhìn bên trong 58

3.1.2 Sự dịch chuyển điểm nhìn theo không gian, thời gian 68

3.2 Ngôn ngữ kể chuyện 74

3.2.1 Ngôn ngữ đời thường trần trụi và ngôn ngữ trong trẻo, thánh thiện 75

3.2.2 Ngôn ngữ đối thoại của nhân vật 78

3.3 Giọng điệu 86 3.3.1 Giọng điệu bỗ bã dung tục và giọng điệu trữ tình thiết tha sâu lắng88 3.3.2.Giọng điệu chất vấn , giễu nhại và giọng điệu triết lí suy ngẫm 92

KẾT LUẬN 109 TÀI LIỆU THAM KHẢO 111

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Chúng ta đang ở vào một giai đoạn lịch sử đầy biến động Xu thế toàn cầu hóa và hội nhập với sự phát triển khoa học công nghệ phá vỡ mọi sự ngăn cách dân tộc Một cuộc xâm nhập sâu rộng về văn hóa từ nhiều nguồn đang diễn ra dưới rất nhiều hình thức thông qua báo chí, văn học, dịch thuật, đầu

tư, xuất nhập khẩu, du lịch, giao lưu, hội thảo… tác động mạnh mẽ vào tư tưởng, tình cảm, tâm lý, thói quen, lẽ sống và cách sống của công chúng Tiếp biến văn hóa, xâm lăng văn hóa, xung đột văn hóa , bổ sung văn hóa, đa dạng các nền văn hóa… là những vấn đề hiện hữu hàng ngày trên mọi lĩnh vực đời sống chính trị, kinh tế - xã hội Trong khi đó quả đất cứ quay trong vần vũ đổi thay khí hậu, dịch bệnh, chạy đua vũ trang, chạy đua kinh tế, phân cực xã hội, xung đột tôn giáo và chính trị… Trước tình hình đó, các mối xung đột văn hóa phát triển mạnh mẽ đã và đang được rất nhiều nhà văn quan tâm trong đó

có Tạ Duy Anh ,

Văn học sống mãi với thời gian và đạt nhiều thành tựu, trong thời kỳ đổi mới văn học ngày càng được khẳng định mạnh mẽ Với những đột phá về lí luận thể loại, tiểu thuyết là thể loại thực sự thành công với nhiều lối viết, cách viết mới mẻ, đa dạng, phù hợp với thực tế bề bộn ngổn ngang và đầy biến động của xã hội Việt Nam đương đại Chính điều này đã làm nên “một trào lưu có tên là đổi mới” với những nhà văn:, Nguyễn Huy Thiệp ,Tạ Duy Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Hồ Anh Thái, Phan Thị Vàng Anh Họ là một trong những cây bút đi theo xu hướng “đập vỡ thành từng mảnh những hình ảnh, ý niệm, hệ thống và giá trị của trật tự cũ và kế đến là xếp những mảnh vụn ấy theo một trật tự mới - một trật tự chủ quan đầy tính sáng tạo và bất khả đoán” [15] Trong những tên tuổi đó, Tạ Duy Anh được xem là một hiện tượng nổi bật, một cây bút đã thu hút được nhiều sự quan tâm của bạn đọc cũng như của

giới phê bình Song những tranh cãi về tác phẩm của ông chắc chắn chưa dừng lại ở đó

1.2 Gần 20 năm cầm bút, Tạ Duy Anh được xem là cây bút sung sức, có nhiều thể nghiệm văn chương táo bạo trên nhiều thể loại như truyện ngắn, tiểu thuyết, tản văn và cả trong những đề tài viết cho thiếu nhi… Là một trong những nhà văn có tác phẩm được đưa vào giảng dạy ở nhà trường phổ thông, Tạ Duy Anh trở thành một hiện tượng văn học của thời kỳ đổi mới

và được đông đảo độc giả quan tâm nghiên cứu Khởi đầu thành công bằng truyện ngắn và ngay từ những truyện ngắn đầu tiên, Tạ Duy Anh nhanh chóng thu hút sự chú ý của công luận và đã đoạt được nhiều giải thưởng Cùng với truyện ngắn, tiểu thuyết của Tạ Duy Anh cũng là một thế mạnh Càng ngày bản lĩnh của nhà văn càng được khẳng định rõ hơn

thông qua các tập tiểu thuyết: Lão Khổ, Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối, Giã biệt bóng tối và sắp tới “Sinh ra để chết” Từ Khúc dạo đầu chưa mấy thành công, đến Giã biệt bóng tối là một hành trình dài trong tư duy

tiểu thuyết Tạ Duy Anh, ghi nhận những nỗ lực đổi mới và những đóng góp rất đáng trân trọng của nhà văn vào cao trào đổi mới văn học nói chung và tiểu thuyết Việt Nam nói riêng Tuy nhiên, trong tiểu thuyết của

Tạ Duy Anh, cho đến nay, vẫn chưa được nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống

Chính vì thế, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài “Một số xung đột văn hóa

cơ bản trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh” Qua việc nghiên cứu tiểu thuyết

của Tạ Duy Anh, luận văn muốn hướng tới khẳng định nét riêng trong cá tính sáng tạo tiểu thuyết, thành công và phần đóng góp của Tạ Duy Anh đồng thời qua đó một phạm vi nhất định, góp phần làm sáng tỏ những vấn đề đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam đương đại nói riêng và văn học đổi mới nói chung

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Các sáng tác của Tạ Duy Anh, ngay từ khi mới ra đời đã thu hút được sự quan tâm của đông đảo bạn đọc cũng như giới phê bình văn học, đã trở thành một trong những tâm điểm của báo chí và là đề tài của nhiều công trình nghiên cứu khoa học

Trước hết phải kể đến là thành công khởi nghiệp của ông - truyện ngắn

Bước qua lời nguyền - tác phẩm đoạt giải trong cuộc thi viết về nông thôn do

Tuần báo Văn nghệ, báo Nông nghiệp và Đài tiếng nói Việt Nam tổ chức 1989 Nhà thơ Hoàng Minh Châu nhận định rằng đây là truyện ngắn báo hiệu một tấm lòng lớn, một tầm nhìn xa và một tài năng viết về số phận

con người Giáo sư Hoàng Ngọc Hiến cũng cho rằng đây là tín hiệu về một dòng văn học mới, dòng văn học “bước qua lời nguyền” và ở đó là một khát

vọng đổi mới, một tiềm năng sáng tạo mới Tạ Duy Anh đã không làm người đọc thất vọng bằng một hành trình sáng tạo không mệt mỏi

Sau Bước qua lời nguyền, Tạ Duy Anh đã cho ra đời tiểu thuyết Lão Khổ

Đây có thể coi là bước ngoặt trong sáng tác của Tạ Duy Anh bởi nó đã thể hiện một kiểu tư duy khác, một lối viết tiểu thuyết khác Tác giả Đoàn Ánh

Dương trong bài Tiến trình tiểu thuyết Tạ Duy Anh (nhìn từ lối viết)

khẳng định:

“Không còn là sự nhất phiến, liền mạch của câu chuyện, tiểu thuyết hiện lên bởi một “chuyện chính yếu” và rất nhiều những “chuyện ngoài rìa”,

tức về mặt hình thức, Lão Khổ là sự lắp ghép từ các phiến đoạn khác

nhau, nhiều truyện ngắn trong một tiểu thuyết Ý định một cấu trúc như vậy

đã khẳng định một tư duy mới về tiểu thuyết, được Tạ Duy Anh mượn lời Đức Thánh nhân để tuyên ngôn: “ Ngôi nhà chỉ giá trị ở cái phần không có gì đó sao” [12]

Gần 10 năm sau, năm 1999, tiểu thuyết Đi tìm nhân vật của Tạ Duy Anh

ra mắt công chúng Đây là một tác phẩm lạ, khác hẳn so với tiểu thuyết

Việt Nam đương thời Nhà văn đã đạt đến lối viết đa âm hiện đại, mà theo

Trần Quang: “từ cách đặt vấn đề đầu tiên đến cấu trúc tiểu thuyết, phong cách ngôn ngữ… đều lạ lẫm với những gì chúng ta được biết về dòng tiểu thuyết non trẻ Việt Nam” [16, tr.143]

Đến Thiên thần sám hối năm 2004 thì Tạ Duy Anh đã thực sự trở

thành “một hiện tượng văn học nổi bật”, “một gương mặt nhà văn tiêu

biểu” Trong lời giới thiệu cuốn Thiên thần sám hối của Nhà xuất bản Đà Nẵng năm 2004 có đoạn viết: “Thiên thần sám hối là một thử nghiệm mới

trong sáng tạo, một thử nghiệm đầy day dứt, trong đó những yếu tố phi

lí, hoài nghi, liên thông, bất ngờ và mang đậm dấu ấn chủ quan, tạo nên cái riêng của tác phẩm” [1, tr.3]

Tác giả Dương Thuấn trong bài viết Nét đặc sắc của Thiên thần sám hối

là không mượn mồm người biết nói cho rằng: Thiên thần sám hối ra đời,

“Tạ Duy Anh đã chứng minh cho bạn đọc thấy rằng - anh viết theo một lối viết mới - lối viết tiểu thuyết của riêng Tạ Duy Anh” Tác phẩm “mang một lối viết hoàn toàn hiện đại Điều đó thể hiện rõ nhất trong cách kể, cách dẫn chuyện, nghệ thuật mê hoặc bạn đọc” [42]

Báo Thể thao và Văn hóa số 47 năm 2004 viết: “Có thể gọi ông là nhà văn

của đạo đức Văn chương ông có lúc hiện lên bằng thế sự, đau đáu, riết róng chuyện thánh thiện, tàn ác, liêm sỉ và vô lương… Tiểu thuyết mới

nhất của Tạ Duy Anh, Thiên thần sám hối, gọn nhẹ và giản dị về hình thức…

chứa đựng những ẩn số lớn về con người và nhân thế” [Tạ Duy Anh (2004), Thiên thần sám hối - Nhà xuất bản Hội Nhà văn (tái bản) - tr.159]

Báo Pháp luật số 140 năm 2004 cũng đã đánh giá: “Tạ Duy Anh là tác giả

của những tác phẩm luôn làm bạn đọc giật mình và suy ngẫm bởi những vấn đề gai góc của xã hội hiện đại Ông cũng là tác giả tâm huyết, trăn trở với số phận con người, nhất là khi họ rơi vào tình trạng khủng hoảng nhân

cách Trong lăng kính đa chiều, Tạ Duy Anh đã nhìn hiện thực một cách lí

trí, lạnh lùng nhưng cũng đầy thương xót con người” [Tạ Duy Anh (2004),

Thiên thần sám hối - Nhà xuất bản Hội Nhà văn (tái bản) tr.160]

Tiểu thuyết gần đây nhất của Tạ Duy Anh, Giã biệt bóng tối, cũng là một

tiểu thuyết gây sự chú ý trong bạn đọc và giới phê bình Tiểu thuyết đã được Phòng Văn học Việt Nam đương đại đem ra tọa đàm bởi tính chất đặc biệt của nó trong bối cảnh đời sống văn học đương đại Có rất nhiều ý kiến đưa ra trong buổi tọa đàm Những thành công, hạn chế của nhà văn

ở tiểu thuyết này được chỉ ra trên tinh thần thẳng thắn

Theo PGS.TS Bích Thu, “Với Giã biệt bóng tối, Tạ Duy nh không chỉ đổi

mới tư duy tiểu thuyết, đổi mới cách nhìn thế giới và con người mà còn đổi mới bút pháp khiến độc giả có thể đọc một mạch và cảm thấy lôi cuốn

với tác phẩmA” [5, tr.14]

PGS.TS Tôn Phương Lan lại khẳng định: “Sự nỗ lực của Tạ Duy Anh thể

hiện ở chỗ anh luôn luôn tự làm mới mình: từ Lão Khổ, Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối cho đến Giã biệt bóng tối Trong cuốn tiểu thuyết, tác

giả đã có những cách tân trong quá trình triển khai đề tài: Từ điểm nhìn trần thuật đến giọng điệu giễu nhại, việc sử dụng yếu tố huyền ảo… Chính những yếu tố này đã làm mới sáng tác của Tạ Duy Anh so với đồng nghiệp

và cũng làm anh không lặp lại mình trong từng tác phẩm” [5, tr.34]

Tác giả Đoàn Ánh Dương trong bài viết Tiến trình tiểu thuyết Tạ Duy Anh

(nhìn từ lối viết) cũng đưa ra nhận xét: “về mặt tư duy nghệ thuật, rõ ràng Giã biệt bóng tối là một bước chuyển về mặt lối viết, đúng hơn là một câu hỏi

về lối viết: tiểu thuyết bây giờ cần phải được viết như thế nào?” [12, tr.65]

Bên cạnh những ý kiến, bài viết nêu trên, các sáng tác của Tạ Duy Anh cũng đã trở thành đề tài nghiên cứu trong các khóa luận tốt nghiệp và các

luận văn thạc sĩ Có thể kể đến là các luận văn Nông thôn trong sáng tác của Tạ Duy Anh của Nguyễn Thị Mai Loan (năm 2004), Thế giới nghệ

thuật tiểu thuyết Tạ Duy Anh của Nguyễn Thị Ninh (năm 2005), Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh của Nguyễn Thanh Hùng

(năm 2008), Tinh thần hậu hiện đại qua “Đi tìm nhân vật” và “Giã biệt

bóng tối” của Tạ Duy Anh của Nguyễn Thị Tươi (năm 2009)

Năm 2007, Nhà xuất bản Hội Nhà văn Việt Nam đã cho ra mắt bạn đọc

cuốn Thế giới nghệ thuật Tạ Duy Anh trong đó trình bày ba luận văn của các tác giả Nguyễn Thị Hồng Giang - Tạ Duy Anh với việc làm mới nghệ thuật

tiểu thuyết; Vũ Lê Lan Hương - Thế giới nhân vật trong sáng tác của Tạ Duy Anh; Võ Thị Thanh Hà - Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh

Nhìn chung các tác giả của cuốn sách đã đề cập rất nhiều vấn đề về các sáng tác của Tạ Duy Anh Chẳng hạn như đặc điểm về ngôn ngữ, giọng điệu, thế giới nhân vật, quan niệm về con người… Tác giả Nguyễn Thị Hồng Giang nghiên cứu một cách nhìn về việc “làm mới” văn chương, “làm mới” trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, làm mới thực chất từ sự đổi mới

tư duy nghệ thuật trần thuật; tác giả Vũ Lê Lan Hương đi sâu khám phá hành trình văn học Tạ Duy Anh, một thế giới nhân vật ngoại biên và những thủ pháp xây dựng nhân vật đáng chú ý trong sáng tác của Tạ Duy Anh; tác giả

Võ Thị Thanh Hà nghiên cứu Tạ Duy Anh trong bối cảnh đổi mới tiểu thuyết Việt Nam sau 1975, quan niệm nghệ thuật về con người và đặc sắc thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của ông

Qua các bài viết, các công trình nghiên cứu nêu trên, chúng tôi nhận thấy từ nhiều khía cạnh khác nhau, các tác giả đã nêu được những nét đặc sắc làm nên giá trị trong sáng tác của Tạ Duy Anh, trong đó ít nhiều cũng

đã đề cập đến nghệ thuật kể chuyện trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh

Tuy nhiên chưa có công trình nào nghiên cứu, đánh giá về “ Một số xung đột văn hóa cơ bản trong tr tiểu thuyết của Tạ Duy Anh” như là một đối

tượng nghiên cứu khoa học độc lập

Trên cơ sở học tập, tiếp thu kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trước,

chúng tôi chọn và nghiên cứu đề tài “Một số xung đột văn hóa cơ bản trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh”

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: một số xung đột văn hóa cơ bản trong tiểu thuyết

Tạ Duy Anh

3.2 Phạm vi nghiên cứu:

Luận văn tìm hiểu, phân tích, xác định được những mối xung đột văn hóa

cơ bản trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh đã được xuất bản tại Việt Nam gồm:

- Bước qua lời nguyền(1989)

- Khúc dạo đầu (1991)

-Lão khổ.(2004)

-Thiên thần sám hối.(2004)

-Đi tìm nhân vật.(2008)

-Gĩa biệt bóng tối.( 2008)

Các sáng tác ngoài thể loại tiểu thuyết của Tạ Duy Anh và tiểu thuyết của các nhà văn khác chỉ là đối tượng để tham chiếu

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn dùng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau trong đó có các phương pháp chính:

- Phương pháp cấu trúc hệ thống

- Phương pháp phân tích tác phẩm

- Phương pháp liên ngành

- Phương pháp tiếp cận văn hóa, văn học

5 Đóng góp của luận văn

- Luận văn là công trình tập trung tìm hiểu nghiên cứu và xác định một

số xung đột văn hóa cơ bản tiểu thuyết Tạ Duy Anh với cái nhìn hệ thống

- Kết quả của luận văn có thể dung làm tài liệu tham khảo cho việc tìm hiểu, tiếp nhận tác phẩm Tạ Duy Anh

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được triển khai trong 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề lí luận về xung đột văn hóa trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh

Chương 2: Những mối xung đột văn hóa cơ bản trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh

Chương 3: Nghệ thuật thể hiện xung đột văn hóa trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh

CHƯƠNG 1

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN

VỀ VĂN HÓA TRONG TIỂU THUYẾT TẠ DUY ANH

1.1 Khái niệm “ xung đột”

Theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia Xung đột có thể hiểu là sự đối lập

về những nhu cầu, giá trị và lợi ích Xung đột có thể là nội tại (trong bản thân)

cá nhân Khái niệm xung đột có thể giúp giải thích nhiều mặt của xã hội như

sự bất đồng xã hội, những xung đột về lợi ích, những cuộc đấu tranh giữa các

cá nhân, nhóm và các tổ chức Theo thuật ngữ chính trị, "xung đột" có thể ám chỉ tới những cuộc chiến tranh, những cuộc cách mạng hay những cuộc chiến đấu khác, trong đó có thể bao gồm việc sử dụng lực lượng theo nghĩa xung đột vũ trang Nếu không có sự điều hòa và giải pháp thỏa đáng, xung đột có thể dẫn đến stress hay căng thẳng giữa những cá nhân hay nhóm người liên quan

“Xung đột” (conflicts), theo nghĩa chung nhất của từ này, được hiểu như quan hệ không tương thích giữa các yếu tố trong một hệ thống, dẫn đến sự vận hành trục trặc hoặc sự sụp đổ của hệ thống Theo nghĩa đó, thuật ngữ

“xung đột” đã được sử dụng trong không chỉ các ngành khoa học xã hội, mà còn cả tự nhiên nữa Mục đích của bài viết này là nhận diện xung đột từ góc

độ của khoa học xã hội và nhân văn để từ đó, xác định một hình thái cụ thể của xung đột mà hiện nay, được thảo luận khá nhiều là “xung đột văn hóa” Việc phân tích các tài liệu hữu quan cho thấy, cho đến nay, nội hàm khái niệm “xung đột” vẫn chưa được các ngành khoa học xã hội khảo cứu sâu để làm rõ Nhìn chung, xung đột chỉ được bàn đến dưới hình thái “tình huống cụ thể” trong những nghiên cứu quan hệ quốc tế, trong xã hội học, chính trị học

và gần đây nhất là trong các nghiên cứu về văn hóa Chẳng hạn, trong quan hệ quốc tế, người ta thường sử dụng thuật ngữ “xung đột” để chỉ những “tranh chấp” (disputes) hoặc “đụng độ” (clashes) liên quan đến lợi ích quốc gia và

không gian chủ quyền Trong thương mại, “xung đột” thường dùng để chỉ sự tranh chấp về lợi ích kinh tế Còn đối với quan hệ giữa các cộng đồng sắc tộc hay tôn giáo, “xung đột” được hiểu như sự phủ định lẫn nhau của các hệ giá trị

Trong xã hội học, người ta đề cập đến xung đột thế hệ, xung đột gia đình, xung đột giới Trong luật học, thuật ngữ “xung đột pháp lý” dùng để chỉ tính không đồng bộ, nhất quán trong một hệ thống luật pháp; hoặc sự vênh lệch các chuẩn mực pháp lý giữa nước này với nước khác (*)

Với cách dùng như vậy, có thể thấy, “xung đột” không phải là khái niệm phản ánh bản chất của sự kiện mà chỉ thâu tóm “vẻ bề ngoài”, tức là quan hệ

“không tương hợp” của các chủ thể khi cùng tham dự vào một hệ thống xác định Thật khó để phân biệt rạch ròi khái niệm “xung đột” với “tranh chấp”,

“đụng độ”, “va chạm” và “mâu thuẫn” Trong từng văn cảnh cụ thể, những khái niệm đó vẫn được các tài liệu dùng theo cách là hoán đổi lẫn nhau

Triết học mácxít coi mâu thuẫn là mối quan hệ giữa các yếu tố, khuynh hướng trái ngược nhau trong một đối tượng hoặc giữa các đối tượng trong cùng một hệ thống Có thể thấy sự khác biệt khi đối chiếu quan niệm về “mâu thuẫn” nói trên với thuật ngữ “xung đột” đã được dùng trong nhiều tài liệu hiện nay Chỉ khi mâu thuẫn phát triển đến một trình độ nhất định mới biểu hiện ra “bên ngoài” dưới hình thái xung đột Xét từ giác độ đó, xung đột là biểu hiện “bề ngoài”, là “hiện tượng” hay “tồn tại khác” của mâu thuẫn Mâu thuẫn là bản chất; xung đột là hiện tượng

Tuy nhiên, đối với các ngành khoa học xã hội khác, mà cụ thể là chính trị học quốc tế, hay xã hội học, thì xung đột không nhất thiết là biểu hiện của mâu thuẫn hay bắt nguồn từ mâu thuẫn Xung đột có thể mang tính ngẫu nhiên và thoáng qua Chẳng hạn, xung đột lãnh thổ giữa hai nước láng giềng không nhất thiết là bắt nguồn từ mâu thuẫn về chế độ chính trị giữa hai quốc gia này Hoặc giả, xung đột trên biển xảy ra khi tàu thuyền của một nước nào

đó vô tình đi vào hải phận của nước khác Sự kiện đó không hàm nghĩa rằng: hai nước đã có mâu thuẫn từ trước Cũng thật khó để cả quyết rằng, xung đột sắc tộc diễn ra trong lòng một xã hội nào đó là bắt nguồn từ mâu thuẫn dai dẳng giữa các cộng đồng sắc tộc ấy trong quá khứ

Quan niệm coi “xung đột là biểu hiện của mâu thuẫn” còn gặp nhiều khó khăn khác nữa, nhất là khi tiến hành xem xét và luận giải các xung đột trong

xã hội, như xung đột giới, xung đột giữa các thế hệ, hay xung đột trong gia đình, hoặc các xung đột khác nữa

Trên thực tế, xung đột được biểu thị qua ba mức độ khác nhau của phản ứng; đó là: a) bày tỏ thái độ phản đối bằng ngôn ngữ; b) thể hiện sự phản đối bằng hành động phi bạo lực; và c) chủ động trấn áp bằng cách sử dụng bạo lực (vũ trang) Ở cấp độ cuối này, xung đột có thể chuyển thành chiến tranh, nhất là khi chủ thể tham dự xung đột là các nhà nước dân tộc Còn nhìn chung,

“xung đột” được quan niệm là có quy mô nhỏ hơn so với “chiến tranh” Chiến tranh là đỉnh cao của sự phát triển xung đột (chỉ xảy ra khi xung đột leo thang, lan rộng và đi kèm với yếu tố bạo lực hay vũ trang)

Xét về bản chất, có thể nói, mọi xung đột xã hội đều bắt nguồn từ sự khác biệt và không dung hợp về quyền lợi giữa các chủ thể có mặt trong tương tác;

và tùy theo lĩnh vực tương tác được xét đến mà xung đột được gắn thêm các cụm từ như “ý thức hệ”, “kinh tế”, “thương mại”, “quốc tế”, “sắc tộc”,

1.2 Khái niệm “xung đột văn hóa”

Khái niệm “xung đột văn hóa” trong vòng thập kỷ trở lại đây đã được sử dụng khá phổ biến trong các nghiên cứu về quan hệ quốc tế, trong báo giới cũng như chính giới Tuy nhiên, nội hàm của khái niệm “xung đột văn hóa” cũng chưa được định hình một cách rõ ràng, bởi những thuật ngữ cấu thành như “xung đột” và “văn hóa” vẫn được luận giải theo nhiều cách khác nhau

Văn hóa, theo nghĩa rộng, là toàn bộ hiện thực mang tính người Với nghĩa

đó, có thể coi mọi xung đột xã hội đều là xung đột văn hóa hay đều nhuốm mầu sắc văn hóa

Trong lĩnh vực quan hệ quốc tế, “văn hóa” được dùng trong cụm từ “xung đột văn hóa” hay “va đụng văn hóa” là theo nghĩa hẹp; mà cụ thể là dùng để chỉ những đặc thù và khác biệt của các cộng đồng truyền thống Khái niệm “xung đột văn hóa” đã được phát tán mạnh mẽ nhờ ảnh hưởng của các công trình nghiên cứu có tiếng vang lớn của S.Huntington và F.Fukuyama vào những năm cuối của thế kỷ XX

Liên quan đến những rắc rối xung quanh “xung đột văn hóa” hay “đụng độ văn hóa”, học giả người Trung Quốc - Guo Jiemin cho rằng: “Cái gọi là đụng

độ văn hoá, nói khái quát, là chỉ sự đối lập, gạt bỏ, phủ định lẫn nhau giữa các nền văn hoá khác nhau, thực chất là sự đụng độ giữa các đặc tính khác nhau của loài người Nhưng nghiên cứu đụng độ văn hoá trong quan hệ quốc tế cần làm rõ sự khu biệt giữa nó với đụng độ văn hoá nói chung Bởi vì văn hoá là một khái niệm vô cùng rộng, các loại hình “đụng độ” dựa trên văn hoá là rất nhiều và đa dạng Từ giác độ địa lý, có đụng độ giữa văn hoá phương Đông

và phương Tây; từ giác độ lịch sử, có đụng độ giữa văn hoá truyền thống và văn hoá hiện đại; từ giác độ quốc gia, có đụng độ giữa văn hoá ngoại lai và văn hoá bản địa; từ giác độ phát triển xã hội, có đụng độ giữa văn hoá nông nghiệp và văn hoá công nghiệp… Hơn nữa, do khái niệm văn hoá và văn minh không hoàn toàn đồng nhất, hàm nghĩa của đụng độ văn minh và đụng

độ văn hoá cũng không hoàn toàn giống nhau” (1)

Chính vì tính phức tạp và không rõ ràng nêu trên, nên xoay quanh khái niệm

“xung đột văn hóa” đã có nhiều ý kiến khác nhau Về cơ bản, có thể phân thành hai hệ quan điểm chính; đó là: a) Thừa nhận sự tồn tại của xung đột văn hóa như một đối tượng có nội dung độc lập; và b) Coi xung đột văn hóa chỉ là một chiều cạnh của xung đột nói chung Những người đi theo quan điểm sau

cho rằng, không nên chia tách “xung đột văn hóa” ra khỏi chỉnh thể “xung đột”; nói đúng hơn, không phải “xung đột văn hóa”, mà là “xung đột” được nhìn nhận từ góc độ văn hóa” Mặc dù phủ nhận tính độc lập của “xung đột văn hóa”, song những người ủng hộ cách tiếp cận văn hóa đối với xung đột vẫn thừa nhận rằng, văn hóa là một phần quan trọng của xung đột và giải quyết xung đột.(6)

Văn hóa có mặt trong mọi xung đột, bởi bất cứ xung đột trong xã hội nào cũng nảy sinh trên quan hệ người – người Văn hóa ảnh hưởng đến thái độ, hành vi, khuôn mẫu ứng xử, cách xử lý tình huống, phản ứng với “cái xa lạ” của chúng ta Một khi xung đột xuất hiện thì ngay ở đó, người ta cũng đã có thể đặt ra vấn đề văn hóa Bằng cách này hay cách khác, văn hóa thẩm thấu vào trong các xung đột, không quan trọng là người ta có nhận thức được sự hiện diện của nó hay không

Các nền văn hóa giống như những dòng sông ngầm chảy suốt chiều dài đời sống con người; có tác dụng định hình quan hệ, nhận thức, cá tính, sự phán xét và ý niệm về bản thân cũng như về người khác Các thông điệp văn hóa (xuất phát từ nhóm mà cá nhân lệ thuộc vào) đến với các cá nhân và chỉ cho

họ thấy điều gì có ý nghĩa quan trọng và họ là ai khi xét trong quan hệ với những người khác Nói cách khác, văn hóa chỉ cho các cá nhân thấy đâu là bản sắc của họ, đâu là cái làm họ khác biệt với những người còn lại

Mỗi người chúng ta đều thuộc về một nền văn hóa nào đó mà từ đấy, chúng

ta nhận được các thông điệp về các chuẩn mực, về tính tương thích và về những điều mà chúng ta trông đợi là phải như vậy Văn hóa hiện thân như tập hợp các thấu kính, cho phép nhìn thấy cái này mà không nhìn thấy cái khác,

do đó, chi phối nhận thức cũng như cách lý giải sự kiện Tóm lại, văn hóa vạch xung quanh chúng ta những đường biên vô hình mà vượt qua đó là “cái

xa lạ”, hoặc “cái không được làm” Khi ai đó hành động không phù hợp với điều trông đợi của chúng ta thì ở một chừng mực nhất định, điều này ngụ ý là

văn hóa của chúng ta khác với văn hóa của họ Nhưng trên thực tế, người ta thường sai lầm khi vội vã quy kết sự khác biệt nói trên về tình trạng “mất lòng tin” hoặc “không có chung nhận thức” giữa các bên Bởi vậy, một cách vô thức, giao thoa văn hóa có thể trở thành một trong các điều kiện để xung đột nảy sinh Nhưng khi xung đột đã nảy sinh thì lại khó có thể nhận biết trực diện hoặc rạch ròi về các tác nhân văn hóa

Thường thì những người thuộc về cộng đồng văn hóa chiếm đa số sẽ ít để ý các thông điệp phát ra từ cộng đồng của mình, vì họ mặc định các thông điệp

ấy là “tự nhiên”, “bình thường”, là “phải như vậy”; họ sẽ chỉ lưu ý đến ảnh hưởng của những thông điệp được đến từ những cộng đồng văn hóa được xem là “khác”, “ngoại lai” hay “xa lạ” với họ Trong bối cảnh như vậy, một chiều cạnh bản sắc của một cộng đồng nào đó có thể bị hiểu sai do những cộng đồng văn hóa khác coi những cái đó là “không quan trọng” Điều này sẽ dẫn đến những phản ứng và đẩy quan hệ giữa các nền văn hóa đến nguy cơ xung đột Đây cũng là tình huống thường gặp trên thực tế và là nguyên nhân trực tiếp của những xung đột nhuốm màu sắc văn hóa

Văn hóa luôn đan bện vào xung đột, bất chấp việc nó có phải là nguyên nhân chủ yếu gây ra xung đột hay không Nó có thể là tác nhân chính yếu, song cũng có thể là phụ, hoặc gián tiếp, sâu kín Người ta có thể nhìn nhận cuộc chiến dai dẳng Ấn Độ - Pakistan tại Kashmir không chỉ là vấn đề lãnh thổ và chủ quyền, mà đó cũng là sự đụng độ giữa thế giới quan, giữa tính đại diện và tính hợp pháp của bản sắc và lối sống khác nhau

Mặc dù xung đột không nhất thiết bắt nguồn trực tiếp từ những khác biệt trong giao thoa văn hóa Nhưng, không có giao thoa văn hóa thì hiển nhiển không thể có xung đột Tuy nhiên, thật khó để tiến hành các nghiên cứu giao thoa văn hóa, vì chúng quá phức tạp

Phức tạp thứ nhất, văn hóa là một chỉnh thể phân tầng nội tại Ẩn giấu

dưới bề mặt hiện thực là những khác biệt Cùng với thời gian, những hố sâu

ngăn cách giữa các thế hệ trong nội bộ một nền văn hóa sẽ xuất hiện Sự kế tiếp lịch sử, kinh nghiệm, cảm xúc, trải nghiệm và quan hệ giữa các thế hệ là mang tính liên tục, song cũng giống như di truyền, mỗi lần nhân bản thông tin

là một lần khác biệt

Phức tạp thứ hai, văn hóa thường xuyên biến đổi Mỗi khi hoàn cảnh thay

đổi thì cộng đồng văn hóa cũng biến đổi theo để thích nghi với, và không hiếm khi nó thay đổi theo chiều hướng bất ngờ Do đó, không có sự khái quát duy lý nào có thể đứng vững để có thể đưa ra một công thức về bản sắc văn hóa của một cộng đồng nào đó

Phức tạp thứ ba, văn hóa là rất mềm dẻo Các chuẩn mực văn hóa đã biết

của một nhóm văn hóa nào đó không đủ làm cơ sở để chúng ta tiên đoán về hành vi của các thành viên hoặc của cả nhóm đó Hành vi mà chúng ta trông đợi rất có thể bị những nguyên nhân nảy sinh trong bối cảnh cụ thể làm sai lệch đi Bởi vậy, cái cách thức mà chúng ta dùng để phán đoán rằng “Người Pháp nghĩ như vậy” hoặc giả “Phật tử thích cái đó” là rất hạn chế Nếu lạm dụng, dễ dàng dẫn đến những sai lầm trên thực tế

Phức tạp thứ tư, một bộ phận lớn của bản sắc văn hóa lại nằm dưới “tầng

đáy”, còn bộ phận không mấy quan trọng thì lộ ra bề mặt Chính điều đó khiến những “người bên ngoài”, chỉ bằng cái nhìn kinh nghiệm, hay bằng sự quan sát thuần túy, khó có thể nhận ra thực chất của vấn đề Nói cách khác, văn hóa không phải cái có thể thấu hiểu chỉ bằng quan sát Hiểu văn hóa có nghĩa là “dấn thân” và “trải nghiệm” Bởi vậy, với cách tiếp cận “đến từ bên ngoài”, khó có thể khám phá được ý nghĩa và biểu tượng của văn hóa Để thấu hiểu, đôi khi không phải là cái nhìn trực diện mà phải cầu viện đến lịch

sử, huyền thoại và thậm chí cả lễ nghi nữa

Với những phân tích trên, có thể thấy, trong xung đột, văn hóa giống như tảng băng ngầm mà phần đáy lớn chìm bên dưới Những tảng băng ngầm như vậy sẽ càng trở nên nguy hiểm nếu chúng ta vẫn chưa nhận thức được đầy đủ

về chúng Bổ sung cho việc nghiên cứu xung đột bằng cách tiếp cận văn hóa

sẽ giúp chúng ta “đọc tình huống” tốt hơn, đầy đủ hơn và từ đó, có giải pháp giải quyết xung đột thích hợp và triệt để hơn

Bởi vậy, việc đưa văn hóa như một tham số vào trong các phân tích về xung đột và giải quyết xung đột là cần thiết Theo đó, sự thấu hiểu hay “thông thạo văn hóa” (Cultural fluency) của các bên trong xung đột được xem là một trong những tiền đề quan trọng đối với việc giải quyết xung đột

Thấu hiểu hay “thông thạo văn hóa” được diễn giải theo nghĩa là thân thiện, quen biết với nền văn hóa mà mình định làm việc với; mà cụ thể đối với việc giải quyết xung đột thì chính là: tìm được phương thức giao tiếp thích hợp;

“đọc đúng” các thông điệp qua giao tiếp; hiểu đúng hàm ý của các biểu tượng và hành vi

Cũng nhờ sự thấu hiểu, mỗi bên sẽ được trang bị kinh nghiệm của “người khác – phía bên kia” để có thể lọc ra những giá trịmang tính chia sẻ và dựa vào

“cái chung”đó, nỗ lực tìm kiếm giải pháp khả dĩ chấp nhận được đối với các bên

1.3 Sự xuất hiện của Tạ Duy Anh

1.3.1 Hành trình sáng tác của Tạ Duy Anh

Tạ Duy Anh tên thật là Tạ Viết Đãng, còn có những bút danh khác như: Lão

Tạ, Chu Quý, Quý Anh, Bình Tâm Ông sinh ngày 9 tháng 9 năm 1959, quê ở làng Đồng Trưa, xã Hoàng Diệu, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây (nay là Hà Nội)

Tạ Duy Anh xuất hiện trên văn đàn khi xu thế đổi mới văn học đã

lộ diện, ít bị vướng bận bởi những định kiến cũ, lại sớm gặt hái được thành công Đây dường như là điều thuận lợi nhưng cũng là một thử thách,

nó đòi hỏi Tạ Duy Anh phải có những bước đi mới, không lặp lại những người đi trước và không lặp lại chính mình Tạ Duy Anh đã làm được điều đó bằng việc liên tiếp cho ra đời những tác phẩm gây chấn động dư

luận trong một hành trình sáng tạo luôn nỗ lực “làm mới” để khẳng định

“độc bản” Và thực sự khi nhắc đến văn chương sau đổi mới, người ta

không thể không nhắc đến Tạ Duy Anh như là một hiện tượng văn học trẻ nhưng đã có những thể nghiệm tìm tòi, thay đổi lối nhìn đơn giản, xuôi chiều quen thuộc, làm thức dậy nhu cầu nhận thức và tự nhận thức những vấn đề của hiện tại và quá khứ

Đến nay với hành trình sáng tạo gần 30 năm, Tạ Duy Anh đã là chủ

sở hữu của một khối lượng tác phẩm khá đồ sộ: Bước qua lời nguyền (tập truyện), Luân hồi (tập truyện), Gã và nàng (tập truyện), Bố cục hoàn hảo (tập truyện), Truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh, Ba đào ký, Ngẫu hứng sáng trưa chiều tối (tập tản văn), Lão Khổ (tiểu thuyết), Đi tìm nhân vật (tiểu thuyết), Thiên thần sám hối (tiểu thuyết), Giã biệt bóng tối (tiểuthuyết)… cùng gần 10 tập sách (gồm truyện ngắn, truyện vừa, tản

văn) dành cho thiếu nhi

Kể từ các tác phẩm chính đã công bố từ 1990 đến nay, hầu như năm nào Tạ Duy Anh cũng “trình làng” một hoặc một vài tác phẩm, trong

đó có các tác phẩm khá nổi tiếng như: Bước qua lời nguyền, Lão Khổ, Thiên thần sám hối, Giã biệt bóng tối…

Bước qua lời nguyền được coi là hiện tượng văn học của một thời

và đây chính là tác phẩm đầu tiên khẳng định vị trí của nhà văn trong làng

văn học Cùng với Tướng về hưu của Nguyễn Huy Thiệp, Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường, Thời xa vắng cuả Lê Lựu, Bến không chồng của Dương Hướng, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh… Bước qua lời nguyền của Tạ Duy Anh đã thổi sinh khí mới vào

đời sống văn học, là tiếng nói có tác động mạnh vào vào kinh nghiệm

nghệ thuật và thị hiếu công chúng Sau Bước qua lời nguyền, sự quan tâm của nhà văn xoay quanh câu hỏi về cách viết Ông quan niệm “Sáng tác đồng nghĩa với tìm tòi và kỹ thuật viết là điều quan trọng… Kỹ thuật, xét cho cùng, là nỗ lực tạo ra hình thức và hiệu quả cao nhất cho tác

phẩm” [16, tr.21] Với Đi tìm nhân vật và Thiên thần sám hối, Tạ Duy

Anh đã thể hiện rõ nét tài năng của mình trong việc lựa chọn đối tượng

và hình thức thể hiện đối tượng ấy Con người vong bản, quyền lực giấu mặt, lạc thú và trách nhiệm… như là vấn đề cốt tử của đời sống đương đại Việt Nam đã tìm được chỗ đứng thuyết phục trong mô hình văn bản

tiểu thuyết Tạ Duy Anh Từ Lão Khổ đến Đi tìm nhân vật, từ Đi tìm nhân

vật đến Thiên thần sám hối và đến Giã biệt bóng tối là những cố gắng liên

tục của Tạ Duy Anh để ngày càng làm mới mình ráo riết hơn

Tạ Duy Anh là nhà văn có một thái độ nghiêm túc và đam mê với con đường đầy chông gai, nhiều rủi ro đã chọn Với ông, lao động nhà văn

là một công việc đòi hỏi sự nghiêm túc, nơi không bao giờ có cho sự cầu thả Bất cứ một sự buông thả nào cũng đều phải trả giá ngay Ông

quan niệm: “Tôi luôn tìm cách phá bỏ thị hiếu thông thường của người đọc Thị hiếu tạo cho ta sự ổn định thẩm mỹ nhưng cũng chính thị hiếu ấy ngăn cản sự cách tân Tôi chấp nhận sự bài xích, thậm chí nguyền rủa, để tạo ra một cảm nhận khác, một tư duy khác Nghệ thuật không phải là một cuộc giễu hành và nhà văn phải chấp nhận con đường mình chọn” [16, tr.23] Tạ Duy Anh đã viết “như đã lĩnh một sứ mệnh trên trời từ khi mới sinh ra” [16, tr.300] Những trăn trở với thời cuộc luôn là vấn

đề xuyên suốt hành trình tiểu thuyết Tạ Duy Anh Từ đời sống công trường thuỷ điện Hoà Bình những năm 80, quá khứ gần của cải cách ruộng đất 1952 - 1954 đến quá khứ xa của một bản tính nông thôn như một bản sắc cá tính dân tộc, những khát khao đời sống trần tục hàng ngày đến cái bóng phủ trùm lên của một “quyền lực tuyệt đối vắng mặt”… Tất

cả hiện diện trong từng sáng tác của Tạ Duy Anh Có thể khẳng định, ý thức luôn trực diện với đời sống là một đặc điểm nổi bật trong sáng tác của nhà văn Ngay cả khi tiếp cận đời sống từ cái phi lý, ở chiều sâu bản

thể, Tạ Duy Anh vẫn ít nhiều “cấy ghép” vào thế giới nghệ thuật cuả mình những vấn đề bức thiết mà đời sống đương đại đặt ra Nó làm cho tiểu thuyết của ông, dù viết về cái đã qua, cái phổ quát vẫn thể hiện rõ ý

đồ phác dựng “lịch sử của cái đương đại” như một ý thức phản biện, đối thoại với những nhận thức đã thành định kiến Đối với Tạ Duy Anh,

“bản thân lịch sử là vô ý, vô cảm và chẳng có giá trị gì với chính nó Nó chỉ có giá trị với tương lai ở khía cạnh kinh nghiệm và những bài học Những bài học lịch sử, đặc biệt là những bài học rút ra từ những thảm họa, cần phải được nhắc đi nhắc lại Mọi sự bóp méo, che giấu hoặc thổi phồng các sự kiện lịch sử đều là tội ác” [16, tr.301]

Mang trên mình sứ mệnh nhà văn, Tạ Duy Anh luôn tâm niệm không thể khoán trắng cho lịch sử Dẫu rằng những cái nhìn mới về lịch sử, về con người đôi khi đã tạo cho số phận tiểu thuyết Tạ Duy Anh đầy thăng trầm, nhưng ông sẵn sàng trả giá để bước đi trên con đường đầy chông gai, thử thách Ông luôn đặt niềm tin vào cuộc sống, tin vào điều kỳ diệu mà văn chương mang lại cho cuộc đời này

Nói tóm lại, văn học đương đại Việt Nam đang từng bước chuyển mình, nghệ thuật tiểu thuyết đang có những cách tân lớn, tiểu thuyết

không còn phải mang vác những sứ mệnh nặng nề mà trở thành trò chơi,

tạo điều kiện để các tác giả thể nghiệm và cách tân nghệ thuật Tạ Duy Anh chính là một trong số những tác giả luôn có ý thức tìm tòi, đổi mới tiểu thuyết Trên hành trình văn chương không mệt mỏi, tác phẩm của Tạ Duy Anh thể hiện rất rõ sự tự ý thức của chủ thể sáng tạo

1.3.2.Những cảm hứng cơ bản trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh

1.3.2.1 Cảm hứng nhận thức thức lại lịch sử

Một trong những đặc điểm của tư duy văn học mới là yêu cầu “nhận thức lại, kiến giải lại, đánh giá lại kể cả quá khứ, hiện tại và tương lai” Vấn đề nhận thức lại là một trong những xu hướng chung của cả nền văn học đổi

mới hiện nay Sau chiến tranh, không khí ngợi ca hào khí của cuộc cách mạng thần thánh của dân tộc đã nhường chỗ cho những vấn đề của đời tư thế sự, con người trở lại với nhịp sống của đời thường và lúc này, người ta

có thời gian để ngẫm nghĩ, chiêm nghiệm về cuộc đời mình, thế hệ mình và

cả những ẩn khuất âm ỉ trong một thời gian dài

Giật mình nhìn lại Thời xa vắng (Lê Lựu), người ta cảm thấy xót xa cho

một thời xung đột giữa con người cá nhân và cộng đồng, để rồi hạnh phúc

của cá nhân là những khuôn mẫu do cộng đồng áp đặt Thân phận tình yêu (Bảo Ninh) thì mong muốn được tự do khóc cho tình yêu trong trắng bị

chiến tranh, hay nói cách khác, chiến tranh không có chỗ cho tình yêu đôi lứa; phóng chiếu cái nhìn đau đớn vào cuộc chiến tranh nghiệt ngã mà dư

âm của nó vẫn vẳng lên âm điệu rùng rợn của những cái chết và sự cô đơn lạc lõng của thế hệ bước ra từ chiến tranh Mong muốn nhìn thẳng vào lịch

sử để nói thật, để lí giải những số phận cá nhân đằng sau bức mành hào quang của lịch sử, nhân vật trở thành phương tiện để nhà văn nhìn nhận lại lịch sử và nhiều vấn đề trong đời sống thường nhật của con người

Tiểu thuyết của Tạ Duy Anh cũng hướng đến nhận thức lại hiện thực đời sống lịch sử, đặc biệt là những vấn đề chủ yếu xung đột văn hóa ở nông

thôn và ở thị thành trong quá khứ và hiện tại (Khúc dạo đầu, Lão Khổ, Bước qua lời nguyền,Đi tìm nhân vật,…) Tuy nhiên, nhà văn không chú mục và

cũng không nhằm tái hiện lại sự kiện lịch sử mà chính là x u n g đ ộ t

v ă n h ó a đ ể l à m n ổ i số phận con người – những dấu ấn của cuộc nhào nặn dữ dằn, nghiệt ngã của lịch sử đã hằn đọng trên từng bi kịch số phận cuả mỗi con người và từ đó hướng tới những bài học nhân văn sâu sắc

Nếu đặt vấn đề xung đột văn hóa nằm trong sự nhận thức lại của mối quan hệ

lịch sử thì Lão Khổ là một trong những tiểu thuyết bàn về xung đột giai cấp và xung đột nhận thức giữa cái cũ va cái mới, xung đột giữa cá nhân và cộng

đồng là điển hình của Tạ Duy Anh trong giai đoạn văn học đổi mới Cuộc đời ông Khổ là sự tổng kết một giai đoạn lịch sử đầy biến động, và không tránh

khỏi những sai lầm, sai lầm lịch sử, sai lầm số phận “lừng danh một thời, ba đào một thời, lụn bại một thời” [2,tr.11]

Cuộc đời của Lão Khổ chất chứa nhiều những mối xung đột làm nên một lịch sử đầy sóng gió mà, lịch sử của cộng đồng là cái phông nền để cho bức tranh về số phận, cuộc đời và bản chất của người nông dân có tên Tạ Khổ

hiện lên “Đời ông Khổ là một bằng chứng cho sự long đong của kiếp người…” [2, tr.18] Sau những chiêm nghiệm về cái được cái mất, lão Khổ

tự tổng kết: “Đời lão xét đến cùng, là hiện thân cho sự đổ vỡ thảm hại” [2]

Tạ Duy Anh không chú trọng đến năm tháng cụ thể, chỉ nêu những mối xung đột có liên quan đến các sự kiện là mốc thay đổi cuộc đời nhân vật Nghĩa là nhà văn xem xét lịch sử trên phương diện xung đột giai cấp và

xung đột giữa cái mới và cái cũ Đời lão từ một thằng đi ở bị bóc lột đến tận

xương tủy và chịu biết bao nhục nhã cùng cực bỗng chốc thăng hoa lên đến đỉnh cao của quyền lực, được nắm trong tay chức Chủ tịch xã; đang thăng hoa thì đột ngột từ đỉnh cao lão lại bị rơi xuống đáy sâu của vòng tù tội; khi cải cách ruộng đất đến, lão bị đưa ra truy tố, thành một thằng Quốc dân Đảng, một tên gián điệp Rồi như để sửa sai cho hành động bị bỏ tù 8 tháng

ở chuồng trâu, lão được khôi phục danh hiệu chiến sĩ cách mạng, được cất nhắc làm Chủ tịch xã Lão say mê thử nghiệm mô hình cuộc sống mới dẫn đến Thiên Đường, để rồi cuối cùng lại bị quẳng xuống dưới đáy, bị vò nát tấm lí lịch thành một “kẻ mất hết khả năng làm công dân”, bị đem ra trước tòa như một tên tội phạm nguy hiểm Bàn tay tráo trở của lịch sử có thể đưa người ta “lên voi” nhưng cũng bất ngờ lật ngược bàn tay, đẩy họ xuống kiếp “chó”, rơi vào những hoàn cảnh cực kỳ trớ trêu Lịch sử như một

cô nàng đỏng đảnh, đong đưa mà con người như là con rối trong tay lịch sử, rốt cuộc số phận chỉ là một trò đùa ác nghiệt Lịch sử dẫn lão Khổ đến đỉnh

vinh quang, nhưng cũng chính lịch sử vứt toẹt mọi phẩm hạnh, đưa đẩy lão rơi xuống vực thẳm Qua cuộc đời của lão Khổ, chúng ta nhận rõ nhưng mối xung đột giữa giai cấp nông dân và giai cấp địa chủ rất sâu sắc Chừng

ấy mẩu cuộc đời chứa đầy mâu thuẫn bi kịch, sóng gió

Tuổi trẻ của lão cũng giống như trong tác phẩm Chí phèo của Nam Cao và tác phẩm Tắt đen của Ngô Tất Tố đã miêu tả được mối xung đột gay gắt giữa giai cấp nông dân và giai cấp địa chủ : đó là hình ảnh anh nông dân Chí Phèo lương thiện với Bá Kiến, giữa gia đình chị Dậu với gia đình Nghị Quế Ging như một câu chuyện cổ tích thơ mộng, một anh chàng chăn vịt bên lều cỏ bỗng chốc đổi đời sau một đêm dẫn đầu đoàn người vùng lên lật đổ ách áp bức, bóc lột và nắm lấy chính quyền Đời lão Khổ phất lên đến chức Chủ tịch xã đầy uy quyền Lão mơ màng hoang tưởng tìm cách đưa mọi người tới Thiên Đường Lão hăng say làm việc tốt, nhưng cũng không ít lần lão hành động như một kẻ cố chấp, nuôi dưỡng hiềm thù Lão ra tay thanh trừng Tạ Bông Lão đẩy cả một chi họ của Tư Vọc tan gia bại sản, phải lũ lượt tha hương, uất ức chờ thời, đợi ngày quay về phục thù, rửa hận Lão làm cho Tạ

Tự bị cô lập đến mức bị mọi người ruồng bỏ, tẩy chay Không những thế, những đứa trẻ vô tội, con cái của kẻ thù, cũng bị Lão khép vào tội “đời cha

ăn mặn” Lão ức hiếp ngay cả với tuổi thơ của hai đứa bé Hai Duy và bé Tâm Lão làm tất cả những việc ấy mà không hề hay biết rằng, chính những việc làm ấy đang đưa lão trượt dốc xuống địa ngục, tự biến mình thành quỷ dữ Lão đã dần đánh mất tình thương và lòng vị tha Lão trở thành một công cụ đắc lực của quyền lực, một cái máy cứng nhắc của thể chế mới, với mong muốn mặc đồng phục cho tất cả mọi người

Đồng thời với việc nhìn lại lịch sử đầy dẫy những xung đột ,cuộc đời mình lão Khổ cũng nhìn nhận lại những được mất trong cuộc đời chung Luẩn quẩn với vòng xung đột cá nhân và cộng đồng , xung đột giai cấp, thù hận cứ truyền từ đời này sang đời nọ, hết thế hệ này sang thế hệ khác, dai dẳng

kéo lê và đày đọa những số phận con người theo những thăng trầm của lịch sử, lúc lên voi lúc lại xuống chó Làng Đồng bé nhỏ phải gánh vác sức nặng của sự chây ì đang cố thủ trong lâu đài định kiến

“Bước qua lời nguyền” như là một thách thức mà bao đời nay vẫn chưa vượt qua được Dường như Lão Khổ là một sự tiếp nối, tập hợp một cách

đầy đủ, triệt để hơn từ những truyện ngắn trước đó Đó là những xung đột về

giai cấp và xung đột nhận thức giữa cái cũ và cái mới về lời nguyền dòng họ,

là những lời nguyền truyền kiếp đã đến mức lạc hậu, lỗi thời nhưng vẫn như một đám mây đen bao trùm lấy cả làng Đồng, tạo nên những huyền thoại về làng Đồng, một thế giới biệt lập tưởng như chỉ có ở thời tiền cổ, với những tư duy ấu trĩ, cổ hủ tưởng như đã bị đào thải thì nay vẫn đang đè nặng lên vai

những người đang sống, ghì con người xuống sát đất, “sự cắn xé nhau liên miên, đến nỗi cắn xé như một đặc tính nguyên thủy của đám người khốn khổ ấy” [2,tr.177] Những thế hệ thanh niên mới, có những người được học hành

tử tế, thành tài như Hai Duy, cũng có lúc bất lực trước sức mạnh ghê gớm của thế lực bảo thủ của cái làng Đồng – một thế giới thu nhỏ biệt lập, mà đành phải

bỏ đi biệt xứ Cuộc cách mạng giành độc lập dân tộc là một cuộc kháng chiến trường kỳ với biết bao khó khăn gian khổ, đổ cả máu và nước mắt nhưng sức mạnh cộng hưởng của sự đồng lòng đã vượt lên tất cả làm nên chiến thắng vĩ đại Nhưng trong thời bình, cuộc cánh mạng để loại bỏ tàn dư của những quan niệm ấu trĩ, hủ tục lạc hậu, lỗi thời vẫn tồn đọng trong những ngõ ngách của đời sống hàng ngày và đang bóp nghẹt sự đi lên của cuộc sống văn minh hiện đại, lại không hề dễ dàng, không thể một sớm một chiều, một cá nhân riêng

lẻ Mỗi trang viết của Tạ Duy Anh da diết cảm giác của những hồi ức đau đáu, nhức nhối, những “vò xé" không ngừng Và từ đó, khát vọng có thể bước qua những định kiến chật hẹp, trói buộc, “những cấm đoán phi lý và phi nhân tính được nhân danh những điều thiêng liêng”, có thể “bước qua lời nguyền”[47,tr.12]

Với Tạ Duy Anh, nhà văn đã miêu tả được những xung đột nhận thức

giũa cái cũ và cái mới để ,xung đột giai cấp, xung đột giá trị đạo đức

và xung đột cá nhân với cộng đồng, để lý giải cuộc đời nhân vật là những điều trái khoáy, là trò đùa của số phận mà còn có lúc không nằm cùng chiều với lịch sử cộng đồng Đây là cái nhìn vượt lên trên lịch sử, dùng lịch sử để phán xét chính nó, dùng lịch sử để biện minh cho số phận và bản chất con người, và từ đó nhà văn có cái nhìn về bản chất người đúng đắn hơn Sự đưa đẩy của lịch sử khiến cho từ Chánh Tổng đến lão Tạ Khổ đều phải cay đắng

mà cam phận, nhắm mắt mà buông xuôi theo quy luật “sông có khúc, người

có lúc” Xét đến cùng thì họ cũng chỉ là con người bé nhỏ, là con rốicủa con Tạo, bị nhào nặn bởi lịch sử và trở thành nạn nhân của lịch sử chứ không phải là người tạo ra lịch sử

Cái oái oăm nhất là lịch sử cũng tỏ ra những mối xung đột về nhận thức

giữa cũ và mới để nói lên số phận bi đát của người nông dân trong thời đại cải

tiến xã hội Lịch sử chỉ là sự đổi ngôi, là sự thay đổi hình thái xã hội chứ không triệt tiêu được cái xấu Lão Khổ bị kẹt giữa hai thể chế Những tàn dư của thể chế cũ chưa hoàn toàn bị thay thế, vẫn mang nặng những tư tưởng, định kiến cũ nát, lỗi thời Thể chế của thời sau là một mô hình thử nghiệm

ở giai đoạn đầu của thời kì “mở cửa” còn đầy rẫy những tiêu cực mà lão

chưa được trang bị kiến thức để hiểu và để biết “lựa” theo chiều “Lão long đong vì không biết nói dối” [2, tr.177], lão cứ sống hồn nhiên với nhân cách,

chân lý của riêng mình và tất yếu cuộc đời đen bạc không thể chấp nhận một nhân cách như thế Lão Khổ vừa là nạn nhân của thời cuộc, vừa là nạn nhân của chính mình Chính vì thế, lão bị bật ra khỏi guồng máy Đem thân ra làm bệ phóng cho thời đại mới, lão sẽ phải chấp nhận cuộc chơi Những nhân vật như lão Khổ, hoặc mang bóng dáng của lão Khổ hiện diện khá phổ biến trong sáng tác của Tạ Duy Anh, bởi lẽ đó là biểu trưng của thời đại, của lịch sử, của số phận trong sự cảm nhận của Tạ Duy Anh về cõi

đời Lịch sử bi đát ở chỗ là tự nó lấy mình ra để thể nghiệm

Từ quan niệm của mình, Tạ Duy Anh để cho nhân vật tự nhận thức lại hiện thực lịch sử là nhà văn đã có một cách nhìn thẳng thắn về những mối xung

đột văn hóa về xung đột giai cấp, về xung đột nhận thức giữa cái cũ và cái mới và xung đột giữa cá nhân và cộng đồng để tạo nên tất cả những sai lầm,

những mặt trái, mặt tiêu cực Tuy nhiên, nhà văn luôn đặt tất cả nhân vật của mình trong mối quan hệ với lịch sử, thời đại để xem xét, đánh giá và có xu hướng cắt nghĩa, lý giải khách quan mọi sai lầm đã qua thuộc về những hạn chế không thể tránh khỏi của lịch sử Chính nhờ thế, các nhân vật của

Tạ Duy Anh khi đã trải qua hết thăng trầm, biến cố của một đời thường có được sự bình tâm, chiêm nghiệm, nhìn nhận lại tất cả

Điều độc giả nhận được từ tác phẩm của Tạ Duy Anh, do vậy là những chiêm nghiệm sâu xa, thấm thía, đậm tính nhân văn về cuộc đời và thời

cuộc Và từ đó, là những bài học nhân văn sâu sắc: “hãy tránh sự tái diễn tương tự bởi vì lịch sử luôn có nguy cơ lặp lại” và hãy biết “đòi cho con người cuộc sống mà họ xứng đáng được hưởng” [47, tr.13-14] Tạ Duy

Anh đã mang đến một cách nhìn, cách đánh giá và lý giải mới về hiện thực, góp một tiếng nói mới vào sự đổi mới của tư duy văn học

Từ n h ữ n g m ố i x u n g đ ộ t c u ộ c s ố n g con người phải đối mặt , từ nhân chứng của lịch sử, nhân vật nhận thức lại lịch sử trên một vị thế mới

Họ đứng cao hơn lịch sử, mà từ chỗ đó họ nhìn nhận, đánh giá, chiêm nghiệm lại lịch sử Hầu hết các nhân vật trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh, sau khi

đã nếm trải qua những xung đột cay đắng của cuộc đời, đã đi qua hết vòng trầm luân trần gian, đều tỏ ra khoan dung, vị tha cho cuộc đời với lão Khổ:

“Điều sâu xa hơn chính ở chỗ cuộc đời lão từng cất cánh bay lên từ những biến cố dữ dội ấy Lão coi đó như điều khó tránh của lịch sử dù nó đẫm máu Vả lại, trong tư tưởng, lão đã có sự dung hòa lớn lao giữa những mất mát cá nhân với cái điều mà lão cho là “cần thiết” với số đông”… và

“lão không mảy may nghi ngờ tính chất vớ vẩn đong đưa của cuộc đời”…

“bước từ thế giới mịt mùng này sang thế giới mịt mùng khác, như nỗi khổ đau vĩnh cửu gắn lên số phận con người” Kẻ thù của lão, Tạ Bông, khi trở

về đã mang theo một cái nhìn rộng lượng hơn: “xét đến cùng thì mọi cái đều

u tối của niềm thù hận dai dẳng, hết kiếp này đến kiếp khác Tình yêu của tuổi trẻ thế hệ mới đã tiếp thêm sức mạnh cho họ để chống đối lại những lời nguyền cay nghiệt Chúng ta gần như gặp lại tình yêu của Quý Anh và

cậu Tư trong truyện ngắn “Bước qua lời nguyền” ở hai nhân vật Hải Duy và con Tâm trong tiểu thuyết “Lão Khổ” Thể hiện sự chống đối với quá khứ

đầy thù hận, người con gái một lòng thủy chung chờ đợi bất chấp sự nguyền rủa của cả dòng họ, thậm chí bị đẩy ra khỏi rìa làng Người con trai nhất quyết bảo vệ tình yêu đến cùng bằng hành động bỏ nhà ra đi để tỏ thái độ không khoan nhượng, phản ứng kịch liệt, dứt khoát tẩy chay thể chế xã hội

cũ và những cố chấp đã ăn sâu vào căn cốt trong từng con người, mà Hai Duy cũng là một nhân chứng, để từ đó khẳng định xung đột giữa tình yêu và

sự thù hận định kiến của dòng họ ,tình yêu không thể sống chung với lòng thù hận và lòng thù hận cũng không thể sản sinh ra sự sống Từ sự phản ứng

chống đối trước cấm đoán vô lý của người cha, thậm chí là chấp nhận bị cha

từ mặt để đến với tình yêu, rồi đành bất lực bỏ làng ra đi và cuối cùng dũng cảm quay trở về để đối diện, can đảm vạch mặt thế lực u mê, tăm tối của sự

cố chấp và lòng thù hận, giải phóng cho tình yêu và bảo vệ cho lẽ sống được sinh sôi… thế hệ trẻ như Hai Duy đã làm nên một cuộc cách mạng, dựng nên một trang sử mới cho làng Đồng Hai Duy đã dám chất vấn lại cha trong bức

thư: “…Cha hãy trả lời con, giữa tình yêu và lòng hận thù nên chọn cái nào? Vì sao con sinh ra ở đời này? Con sinh ra vì trên đời này có một con người hoàn toàn trong trắng, vô tội bị cha ruồng bỏ Người ấy cần tình yêu của con Cha có sức mạnh của quyền lực, nhưng

chúng con có sức mạnh của khao khát tự do và chân lý” [2, tr.116]

Trước đây, một phần người ta không có thời gian để ngồi lại ngẫm nghĩ những mối xung đột: giữa được và mất từ những việc đã xảy ra; và vì phải đứng trước lựa chọn một mất, một còn giữa sự sống và cái chết, tự do và nô lệ; cũng một phần nữa là do thái độ né tránh của nhà văn trước những vấn đề nhạy cảm, đụng chạm khi “nhận thức lại" Nhưng từ sau năm 1986, khi nhu cầu phản ánh sự thật đòi hỏi được lộ diện thì những viện cớ đó không còn phù hợp với thời đại nữa Sự lật ngược lại cách nhìn truyền thống về những vấn đề của đời tư thế sự trở thành một xu hướng tất yếu trong văn học đổi mới

Nếu như ở Lão Khổ còn in đậm dấu ấn của lịch sử một thời vang bóng, thì

càng những tiểu thuyết về sau, Tạ Duy Anh lại hướng ngòi bút của mình vào hiện thực đời sống đương đại, hiện thực đang chảy trôi và ở thì hiện tại chưa hoàn thành Đây là một bước chuyển biến mạnh mẽ và tích cực của nhà văn, đã được các nhà văn thế hệ đàn anh, những nhà văn cùng thời và công chúng đánh giá cao, ghi nhận bước tiến trong nghệ thuật của nhà văn, cùng với những đóng góp không nhỏ cho phong trào đổi mới văn học nói

chung và tiểu thuyết nói riêng

Nhận thức lại là một quá trình liên tục để không ngừng hoàn thiện nhân cách và cũng là giải pháp để con người tránh khỏi lặp lại những sai lầm, tái phạm dẫn đến nhiều mối xung đột trong cuộc sống, để từ đó không ngừng nuôi dưỡng ý thức cái tôi bản thể, khẳng định mình Điều này cho thấy, Tạ Duy Anh không dừng lại sau thành công mở đường giải quyết những xung đột văn hóa, mà luôn nỗ lực làm mới mình, tìm kiếm những địa hạt mới, tìm tòi những hình thức mới để khám phá và biểu đạt tối đa hiện thực cuộc sống hiện đại đầy xung đột văn phức tạp, xô bồ mà con người phải đối mặt

Trong Đi tìm nhân vật, Tạ Duy Anh đã kết thúc tiểu thuyết bằng phần vĩ thanh với bốn câu chuyện cổ tính: Rùa chạy thi với thỏ, Trí khôn của ta đây, Tấm Cám, Mỵ Châu – Trọng Thủy… Kể bốn câu chuyện là cách để

nhà văn lật ngược lại cách nghĩ truyền thống, nếp tư duy có sẵn, để thức nhận lại, đánh giá lại tính giá trị của nó Song phê phán không phải là mục đích hướng tới, cái mà nhà văn muốn lay thức trí tuệ của độc giả, muốn họ

có đủ bản lĩnh trong việc nhìn nhận mọi vấn đề là đừng tự đóng khung theo lối mòn có sẵn Mỗi người phải tự đi và phải va vấp những xung đột trong cuộc đời để rồi tự đứng lên bằng đôi chân của mình, bằng bản lĩnh của riêng mình

Thay vì sự khích lệ với bản tham luận của “tôi” về cách nhìn trung thực, thẳng thắn và dũng cảm đối chọi lại số đông áp đảo, nhân vật lại bị

khép vào vô vàn xung đột của nhiều thứ tội như “thằng phi lịch sử… kẻ vong ân… đứa qua mặt các cụ… bị gán cho chẵn 10 tội… tội làm nhục một hình tượng bất hủ là cô Tấm “Thằng Quý hiếp cô Tấm bà con ơi!”, tên vong ân… đáng bị băm vằm, móc mắt” [3, tr.122] Tuy nhiên, những phát biểu này

không phải Tạ Duy Anh trực tiếp nói, mà bài báo nói, nhân vật nói Tất nhiên

là nhân vật có rơi vào cực đoan trong phán xét, khi lấy truyện cổ tích làm bằng chứng cho những hạn chế trong tính cách người Việt, nhưng ngôn ngữ

nhân vật đã tự nó nói nhiều hơn hết cái khát vọng muốn lật ngược lại mọi vấn đề, mọi mảng hiện thực mà nếu nhìn một cách thẳng thắn, người ta không khỏi sự e dè mà né tránh

Nhà văn thông qua n h ữ n g x u n g đ ộ t v ă n h ó a để đề cập đến vấn

đề cần nhận thức lại, biết nghi ngờ những giá trị có tính ổn định, bất khả kháng Bằng cách bám vào điểm yếu của truyện cổ tích, tuy có phần phiến diện nhất định (nếu không căn cứ vào tính ngây thơ hồn nhiên yêu chân lý của người Việt xưa để lí giải, mà đem câu chuyện cổ tích đó đặt vào bối cảnh và góc nhìn quy chiếu vào những xung đột văn hóa của xã hội hiện đại thì sẽ tạo nên nhiều khe hở cho những bắt bẻ buồn cười), để làm dẫn chứng sinh động nhất, dễ thấy nhất phê phán những hạn chế xung đột văn hóa trong cách suy nghĩ truyền thống, nếp nghĩ kế thừa một cách cứng nhắc theo khuôn mẫu có sẵn mà không nhìn nhận thực tế như nó vốn có, không có sự sáng tạo hay không đủ bản lĩnh vượt lên ý kiến lấn át của số đông để sáng tạo, tự do nói lên tiếng nói của mình, khẳng định cái bản thể Tạ Duy Anh ý thức được trách nhiệm của nhà văn là làm cho người đọc biết nghi ngờ để không ngừng đi tìm chân lý

Nhận thức lại những xung đột văn hóa là một trong những xuất phát điểm

để từ đó đưa ra những đánh giá khái quát một cách khách quan, một cách minh xác những trải nghiệm cuộc đời Sám hối là hệ quả tất yếu của quá trình lội ngược dòng đó Trong tiểu thuyết Tạ Duy Anh, ý thức sám hối thể hiện dấu hiệu của sự thức tỉnh bản thể Lão Khổ sám hối về những hành động của mình trong quá khứ, là một mắt xích góp phần thúc đẩy mối xung đột cá nhân tới với cộng đồng đi đến đỉnh điểm của lòng thù hận , sát

phạt lên đến đỉnh điểm Nhân vật tôi trong Đi tìm nhân vật nhận thấy lối

sống sa đọa, đồi trụy và bệnh hoạn của mình khi sống ở kí túc xá; cảm thấy

có lỗi khi gián tiếp gây ra cái chết oan nghiệt của cô gái câm; chán ghét cuộc sống vô nghĩa, không mục đích và mất phương hướng thậm chí đánh

mất cái bản ngã ở hiện tại Trong Thiên thần sám hối, người mẹ cũng cảm

thấy hối hận vì đã từng có suy nghĩ chối bỏ đứa con Cô gái điếm, anh Bính đến cuối đời mới nhận ra đã sống một cuộc sống vô nghĩa, sa đọa và thức tỉnh

ý muốn làm lại cuộc đời; đứa bé lang thang tự cảm thấy đã có lúc tìm đến những ý nghĩ tiêu cực và và tìm cách vượt lên chính mình để chiến thắng

bằng sự khoan dung và lòng tha thứ trong Giã biệt bóng tối Đó là những bài

học mang tính triết lý nhân sinh sâu sắc mà nhà văn muốn thể hiện trong tác phẩm để từ đó lay thức ở mỗi người hướng đến tính người cao đẹp vượt thoát khỏi cuộc sống vật chất tầm thường

1.3.2.2 Một số xung đột văn hóa cơ bản trong cái nhìn Tạ Duy Anh

Trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh không chỉ đơn thuần hướng tới chiều

sâu của các mối xung đột văn hóa như: xung đột giai cấp , xung đột giữa cái tôi cá nhân với cái ta cộng đồng, mà còn nói tới xung đột giữa giá trị đạo đức, xung đột giữa cũ và mới … Nhưng cái đích cuối cùng của các mối xung đột ta thấy Tạ Duy Anh muôn gửi gắm những thông điệp của cuộc sống trong tiểu thuyết của anh với bạn đọc về sự quan tâm về : những thiên thần luôn bừng sáng trong những góc khuất của cuộc sống, họ là hiện thân của một tâm hồn thánh thiện luôn phải ẩn dưới hình hài rách nát Cuộc đời và con đường sống của họ có vấp phải đầy rẫy những trông gai vất vả, gian nan nhưng họ vẫn luôn đặt niềm tin vào cuộc sống tương lai Họ chính là những tấm gương về lương tâm, trong thế giới bội bạc này Họ đưa lại hy vọng cho người đọc, cho tác giả về sự đổi thay trong xã hội ô trọc Chính những con người này bằng lương tâm sẽ thức tỉnh, khơi dậy được trong sâu thẳm con người đã, đang và

sẽ tránh xa những hố bùn lầy của cuộc đời Tạ Duy Anh đã đi sâu vào những góc khuất tối tăm của cuộc đời để soi tìm ở đó những niềm tin, hy vọng vào một tương lai tươi sáng hơn

Tiểu thuyết của Tạ Duy Anh đã đem lại cho người đọc sự nhận thức về một thế giới xung đột văn hóa của con người luôn phải sống trong sự kìm

kẹp của đồng tiền Con người trở nên bấp bênh, mấp mé bên bờ vực thiện –

ác, và rồi họ lại sám hối trong muộn màng của cuộc hành trình tìm lại chính mình Kết hợp với nghệ thuật xây dựng người kể chuyện và màu sắc luận

đề, giữa ngôn ngữ kể chuyện với giọng điệu của người kể chuyện trong sự hài hoà đã tạo nên một thế giới đầy mầu sắc kỳ ảo nhưng cũng đậm chất hiện thực Đồng thời với sự đan cài của bút pháp hiện thực trần trụi, nhưng lại lãng mạn hoá thơ và bút pháp hiện đại, hậu hiện đại phá cách đã làm nên thành công trong tiểu thuyết của Tạ Duy Anh Bên cạnh đó còn là nghệ thuật xây dựng tính cách của các tuyến nhân vật trong sự dịch chuyển điểm nhìn,

và những nhân vật tính khách quan trong cách nhìn nhận của nhân vật về thế giới con người Cùng kết cấu ấn tượng, sự phân mảnh các chuỗi sự kiện, cắt đứt chúng ra thành từng mảnh nhỏ để từ đó tác giả sẽ dẫn người đọc lắp ghép các chuỗi sự kiện thành nội dung vấn đề Với giọng điệu đã kiểu cách, các cung bậc thăng trầm tạo nên cho tác phẩm là sản phẩm của những bản hoà ca nhiều cung bậc trong thế giới hiện đại

CHƯƠNG 2

NHỮNG MỐI XUNG ĐỘT VĂN HÓA

CƠ BẢN TRONG TIỂU THUYÊT TẠ DUY ANH

2.1 Xung đột dòng họ

Xung đột giai cấp chính là những mâu thuẫn cơ bản tập trung nhiều nhất mối quan tâm của những cây bút văn xuôi thời đổi mới, là một cây bút thời đổi mới Tạ Duy Anh cũng đã tiếp cận những mối xung đột văn hóa nhất là về lĩnh vực đời sống phong tục nông thôn ở góc độ nổi bật nhất đó là ý thức tộc

họ Tuy nhiên không chỉ dừng lại ở đó, ông còn nhìn nhận đời sống phong tục phong phú, đa dạng nơi làng quê từ những khía cạnh khác nhau Hơn nữa ngay trong việc khai thác vấn đề xung đột tộc họ Tạ Duy Anh cũng tạo ra được ấn tượng riêng cho mình Xung đột giữa các dòng họ thường bắt nguồn

từ trong quá khứ có thể là vì tình yêu, vì quyền lực hay đủ các lí do khác Qua các đời xung đột ấy càng ngày càng khoét sâu thêm mãi là tiêu chí đo độ trung thành của mỗi người trong tộc họ mình Nếu ai cố tình lãng quên hoặc bước qua sẽ chịu sự ruồng bỏ của cả dòng họ như đối với một kẻ phản bội bất trung Trong các tác phẩm của Tạ Duy Anh các nhân vật cũng phải sống dưới

sự đè nặng của những mối thù truyền kiếp từ trong quá khứ ấy Mối xung đột hay còn gọi là mối thù giữa họ Vũ và họ Tạ trong Đắc đạo, bắt đầu từ ngày hai ông tổ về lập nghiệp ở làng Hạ Trại trải qua bao đời mối thù ấy luôn được khắc cốt ghi tâm cho con cháu Mà thực ra nguyên nhân của sự thù hận suốt bao đời ấy cũng chẳng có gì to tát, chỉ vì hai ông tổ cùng yêu một cô gái, cùng thất tình rồi quay sang đổ lỗi cho nhau Tuy nhiên cội nguồn của mối thù dòng họ kiểu như thế trong tác phẩm của Tạ Duy Anh rất hiếm cũng có thể

coi là duy nhất chỉ có ở Đắc đạo So với Bến không chồng, Mảnh đất lắm người nhiều ma, thì có một đặc điểm riêng trong tác phẩm của Tạ Duy Anh là

ông thường nhìn nguyên nhân các mối xung đột dòng họ là mối thù

Trải dài từ đầu đến cuối tác phẩm “ Bước qua lời nguyền” của Tạ Duy

Anh là sự xuất hiện của những mối xung đột –nguyên nhân phát sinh của những lời nguyền Có hai mối xung đột lớn ở trong tác phẩm là xung đột về dòng họ và xung đột giai cấp, Các mối xung đột đó như những sợi dây xích sắt tồn tại rất lâu, từ lúc làng Đồng ra đời, và kéo dài từ thế hệ này sang thế hệ khác, và chưa thể tháo gỡ được Xung đột về của dòng họ ở đây chính là mối thù hận của nhà nhân vật Tư và nhà Quý Anh Mối xung đột dòng họ trong thù hận kéo dài những bốn thế hệ Bắt nguồn từ đời ông tổ bốn đời của nhân vật tôi, là một người nghèo nhưng lại hay chữ thánh hiền Ông là một trong năm người đầu tiên khai sinh ra làng, và đặt tên làng là “Đồng” – nghĩa là cùng một lòng, cùng một chí hướng, và cùng một họ Thế nhưng mơ ước đó của ông đã bị vùi dập khi xuất hiện bọn địa chủ, lý trưởng Chỉ với một bài thơ mà ông đã khiến cho cha con Lý Bá khuynh gia bại sản Cũng vì thế mà bọn chức sắc từ chánh tổng sợ hãi và “liệt vào hạng nguy hiểm”

Khi lão Hứa từ một địa chủ lên đến chức Lý trưởng, thì mối thù lại được kéo dài nữa Đời ông nội (của nhân vật cậu Tư) vì là con của “hạng nguy hiểm” nên cũng nguy hiểm, khiến ông một đời bị chèn ép Thế nhưng ông vẫn ôm mộng nuôi chí lớn trả thù bọn địa chủ bóc lột Mưu đồ bị bại lộ, “ ông

bị trói nghiến giữa đình hàng tháng trời” và bị bãi chức trương tuần Chính vì

là “hạng nguy hiểm” nên sang đời cha chú ( của nhân vật cậu Tư) vốn đã bị chèn ép nay bị chèn ép hơn Người cha cố gắng ăn cắp cơm nguội về cho bà nội và hai người chú, thế nhưng lão Hứa đã giật xuống và đổ cho chó ăn Vì thế mà một người chú chết lã trong giấc ngủ Một người chú vì quá đói nên đã cùng đường ra chợ ăn cướp; đi ăn cắp ngô non bị người ta bắt được và đem đi chôn sống, nhưng sợ thối làng nên đã đào lên lại bó chiếu cho Đau đớn, tủi nhục người cha hận đời bỏ lên rừng làm du kích Ở nhà ông nội và mẹ chịu cảnh hằng ngày bị hạch sách Sau khi lão Hứa cho lính lệ ập đến trói ông nội

và đánh cho dập phổi thì mối thù được nâng lên và thở thành một lời nguyền :

“ còn làng Đồng thì còn mối thù giữa thằng Hứa và con cháu hắn”

Sang thế hệ thứ tư, đời của nhân vật tôi mối thù và lời nguyền được nhắc nhớ mỗi ngày “ Và để tôi ghi vào xương tủy, mỗi ngày bố tôi lại kể lại cho tôi nghe một chuyện thời xưa về sự tàn ác của lão Hứa Mỗi ngày một truyện, lời kể của ông tuyệt vời như kể chuyện cổ tích, khiến tâm hồn tôi thấm đẫm những hồi ức kinh hoàng không bao giờ hong khô được nữa” Với nhân vật tôi và cả anh chị em nhân vật tôi, ai cũng thấm đẫm vào trí nhớ một câu : “ Lão Hứa và con cháu lão là kẻ thù truyền kiếp”

Chính từ mối thù xung đột giữa hai dòng họ mà ta có thể nhận thức được mối thù xung đột giai cấp Ở đây chính là xung đột giữa nông dân với địa chủ Đại diện cho hai giai cấp chính là hai dòng họ Gia đình nhân vật tôi, đại diện cho giai cấp bị trị, nông dân; và gia đình lão Hứa –đại diện cho giai cấp thống trị, địa chủ Tạ Duy Anh miêu tả mối thù của hai dòng họ một cách sâu sắc nhằm để người đọc hình dung ra được lớp thù hận thứ hai Đồng thời để chúng ta thấy được rằng mâu thuẫn giai cấp không chỉ tồn tại trong một thế hệ

mà kéo dài nhiều đời, khiến cho người đi sau gánh lấy một gánh nặng, không

dễ dàng vứt bỏ được

Trong tác phẩm “ Bước qua lời nguyền”, Tạ Duy Anh đã xây dựng một mối tình trong cảnh nghịch lý, theo motip Romeo và Juliete Tình yêu ở trong tác phẩm được ra đời và nuôi dưỡng ngay trong lòng những định kiến Một tình yêu trong sáng như thiên thần ấy vậy mà khiến cho tâm tưởng nhân vật tôi luôn phải đau đáu, ám ảnh bởi mối thù sâu nặng của dòng họ Cũng chính tình yêu với Quý Anh mà nhân vật cậu Tư đã hơn một lần “bước qua lời nguyền”

Ngay từ nhỏ, nhân vật cậu Tư đã được dạy dỗ để không quên mối thù: “ Lão Hứa và con cháu lão là kẻ thù truyền kiếp” Thế nhưng, khi thấy cảnh Qúy Anh không khóc, cam chịu để yên bọn trẻ nhà bần nông quất roi, nếm đất vào người, Tư rất ngạc nhiên và hình ảnh đôi mắt trong veo đó cứ ám ảnh vào tâm trí Với Tư đôi mắt đó biểu thị một thứ gì đó thuần khiết, trong sáng, vô