Từ những vấn đề trên, bản thân là một giáo viên dạy lịch sử tôi luôn hi vọngcác em học sinh sẽ thay đổi ý thức của mình trong việc học.. Bản thân tôi là một giáoviên dạy môn Lịch sử, tôi
Trang 1“ PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG TRỰC QUAN TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ ”
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI.
Nghị quyết Trung ương II và Đại hội Đảng lần thứ VII đã khẳng định: “Giáodục và đào tạo là quốc sách hàng đầu” vì chỉ có giáo dục mới đưa chúng ta hoà nhậpvới nền kinh tế tri thức hiện đại Trong nền giáo dục toàn diện đó, người học sinhđược học rất nhiều môn học trong đó có môn Lịch sử Chúng ta biết rằng lịch sử xuấthiện ở đất nước ta cũng như trên thế giới ngay từ khi có sự sống và gắn liền với cuộcsống con người Lịch sử chính là lịch sử phát triển của xã hội loài người, là quá khứ-những gì đã đi qua
Lịch sử giúp chúng ta hiểu được ngọn nguồn sự phát triển của xã hội loài người
từ thời nguyên thủy đến hiện đại Trong suốt thời gian hàng ngàn năm đó, lịch sử đãtrải qua những bước thăng trầm như thế nào, những chế độ xã hội nào đã ra đời cũngnhư những phương thức sản xuất tương ứng Con người đã trải qua những cuộc chiếntranh, làm những cuộc cách mạng để dần đưa loài người bước vào cuộc sống hoànhập, hiện đại Qua đó, giúp chúng ta nắm được những kiến thức cơ bản về lịch sử.Giáo dục chúng ta (đặc biệt là thế hệ trẻ) lòng yêu quê hương đất nước, niềm tự hàodân tộc, tinh thần nhiệt huyết cách mạng… Giúp chúng ta nhận thức đúng về lịch sử,cũng như rèn luyện những kĩ năng cần thiết Chính vì vậy, chúng ta mới thấy rõ vaitrò của môn học lịch sử trong các trường học là hết sức quan trọng Nhưng hiện nay,phần lớn học sinh vẫn chưa nhận thức rõ và còn xem nhẹ môn Lịch sử Hầu hết các
em có thói quen học thuộc lòng mà ít có khả năng phân tích, so sánh… nên khi dạyhọc cả giáo viên và học sinh đều gặp khó khăn Điều này thể hiện rõ nhất qua các kìthi cao đẳng, đại học Điểm thi môn Lịch sử đã khiến tất cả chúng ta phải suy nghĩ,băn khoăn, mà các gốc kiến thức là tích lũy dần từ những năm tiểu học, trung học cơsở…
Trang 2Từ những vấn đề trên, bản thân là một giáo viên dạy lịch sử tôi luôn hi vọngcác em học sinh sẽ thay đổi ý thức của mình trong việc học Để làm được điều đó, yếu
tố đóng vai trò quan trọng, quyết định là phương pháp dạy học của giáo viên Vì thế
tôi quyết định nghiên cứu đề tài: “ Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học môn lịch sử ở trường trung học cơ sở” Qua đó mà bước đầu đề xuất một số
biện pháp sư phạm cần thiết, nhằm nâng cao ý thức học tập của học sinh đối với bộmôn
II THỰC TRẠNG TRƯỚC KHI THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP CỦA ĐỀ TÀI.
1 Thuận lợi.
Là một người giáo viên, tôi nghĩ rằng tất cả chúng ta đều mong muốn đem hếtcông sức của mình để có thể truyền thụ cho các em những kiến thức cơ bản, góp phầndạy dỗ và giáo dục các em trở thành con người hoàn thiện Bản thân tôi là một giáoviên dạy môn Lịch sử, tôi biết những kiến thức ấy rất cần thiết đối với các em nóiriêng và tất cả mọi người nói chung, nhất là kiến thức về lịch sử Việt Nam như Chủtịch Hồ Chí Minh đã nói:
“Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”
Vậy để các em khắc sâu kiến thức, tạo hứng thú trong học tập thì người giáoviên không thể dạy chay mà phải sử dụng đồ dùng dạy học, vì đồ dùng dạy học cũngchính là kiến thức lịch sử
Một người giáo viên đứng trên bục giảng với rất nhiều loại đồ dùng dạy họcphục vụ bài dạy chắc chắn sẽ kích thích được sự chú ý của học sinh Bản thân các emcũng rất thích được tự mình quan sát, nhận biết cũng như được làm một số đồ dùngdạy học trong khả năng của mình Bên cạnh đó, nhà trường luôn tạo mọi điều kiệnthuận lợi và cung cấp đầy đủ đồ dùng dạy học cho giáo viên trong công tác dạy vàhọc
Trang 3Trong một tiết học, người giáo viên dạy hết sức mình với đầy đủ đồ dùng cầnthiết , học sinh tích cực học tập thì chắc chắn tiết học đó sẽ đạt kết quả cao.
2 Khó khăn.
Nói như vậy nhưng thực tế người giáo viên không thể lúc nào cũng có đầy đủ
đồ dùng khi bước chân vào lớp học Đặc biệt là chưa đầy đủ trang thiết bị phục vụcông tác dạy và học Rồi bản thân người giáo viên có khẳng định được rằng trongcuộc đời làm giáo viên của mình lúc nào cũng sử dụng triệt để đồ dùng dạy học? Tôichắc rằng điều đó là không thể Và vấn đề khó khăn cơ bản nhất chính là ý thức, thái
độ học tập của các em đối với môn Lịch sử Các em đã hiểu hết tầm quan trọng củaviệc học lịch sử hay chưa?
3 Số liệu thống kê.
Để giải quyết những thắc mắc, khó khăn đề cập nêu trên tôi đã làm một cuộcđiều tra nhỏ đối với học sinh khối 7 của trường THCS & THPT Huỳnh Văn Nghệnhằm phục vụ cho việc nghiên cứu sáng kiến kinh nghiệm của mình
Sau một số tiết dạy không sử dụng đồ dùng dạy học hoặc có sử dụng một cách
hạn chế, tôi đã thu được kết quả như sau :
Trang 4Từ kết quả ban đầu, tôi quyết định nghiên cứu đề tài của mình và áp dụng cụ thểvào thực tế giảng dạy với mong muốn sẽ thay đổi được thái độ học tập của các emtrong việc học lịch sử
III NỘI DUNG ĐỀ TÀI.
1 Cơ sở lí luận.
Hội nghị lần thứ IV của Ban Chấp Hành Trung ương Đảng khoá VII năm 1993
đã nêu rõ mục tiêu tổng quát của nền giáo dục nước ta là “ phát triển giáo dục nhằmnâmg cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đào tạo nên những con người
có kiến thức văn hoá, khoa học, có kĩ năng nghề nghiệp, lao động tự chủ, sáng tạo và
có kỉ luật, giàu lòng nhân ái, yêu chủ nghĩa xã hội, sống lành mạnh, đáp ứng nhu cầuphát triển đất nước những năm 90 và chuẩn bị cho tương lai…”
Để thực hiện được mục tiêu trên, không thể bỏ qua vai trò, nhiệm vụ của ngườigiáo viên trong công tác giáo dục Bởi giáo viên là lực lượng cốt cán đảm nhiệm vàthực hiện tốt nhất các chức năng của giáo dục Giáo viên là những người chiến sĩ cáchmạng trên mặt trận tư tưởng và văn hoá; giáo viên là nhân tố quyết định chất lượnggiáo dục, được xã hội tôn vinh và trong quá trình giảng dạy, giáo viên luôn đóng vaitrò chủ đạo để điều khiển, tổ chức học sinh hoạt động, học tập Với vai trò, nhiệm vụlớn lao nhưng cũng rất cao quý, người giáo viên nói chung và bản thân tôi nói riêngcảm thấy thật tự hào vì mình được là người thầy đứng trên bục giảng dưới mái trường
xã hội chủ nghĩa Từ niềm tự hào hạnh phúc ấy, chúng tôi phải gương mẫu hơn nữa,
cố gắng đem hết khả năng của mình để để đào tạo các em sau này trở thành con người
“ vừa hồng vừa chuyên”, góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
Để thực hiện được những ước vọng, lí tưởng cao đẹp ấy thì trong thực tế giảngdạy, người giáo viên phải làm thế nào để có thể truyền đạt hết kiến thức cho các emhiểu được, từ đó biết cách vận dụng vào thực tiễn
Trang 5Trước đây nền giáo dục của nước ta còn gặp nhiều khó khăn do hoàn cảnh đấtnước Trong điều ấy, mọi người được học cái chữ, được nghe đọc báo, nghe đài phátthanh… đã là niềm hạnh phúc to lớn Nhưng rồi theo thời gian, đất nước ta đã hoàntoàn độc lập, tự do, nền giáo dục nước ta ngày càng hoàn thiện và có nhiều đổi mới.Trong nền giáo dục phát triển ấy, đòi hỏi người giáo viên cũng phải thay đổi cách dạytruyền thống, kết hợp với các phương pháp dạy học hiện đại để nâng cao chất lượngdạy và học.
Trong một lần tình cờ, tôi đọc được câu nói của Lênin: “ Nếu cùng một lúc cónhiều giác quan cùng tham gia vào một quá trình nhận thức thì hiệu quả của việc lĩnhhội kiến thức sẽ cao hơn nhiều” Và theo tài liệu của Unexco: “ Nghe giữ lại 15% kiếnthức, nhìn giữ lại 25% kiến thức, kết hợp nghe và nhìn sẽ giữ lại 65% kiến thức”
Như vậy, nếu người giáo viên truyền đạt kiến thức bằng lời nói sinh động, hấpdẫn, các phương pháp khoa học cùng với việc sử dụng đầy đủ đồ dùng dạy học sẽgiúp học sinh kết hợp nhiều giác quan cùng một lúc Và điều đó sẽ tạo hứng thú trongquá trình học tập, giúp các em khắc sâu kiến thức, hiểu kĩ, nhớ lâu…
Sau nhiều năm kinh nghiệm đứng trên bục giảng tôi thấy những điều mình nói
ra thật dễ dàng nhưng khi thực hiện thì không dễ chút nào Bên cạnh những yếu tốchủ quan và khách quan tôi đã đề cập ở phần trên thì điều làm tôi lo lắng đó là tronglúc mình đứng trên bục giảng, lời nói của mình đã rõ ràng, sinh động hay chưa, kếthợp các phương pháp dạy học tốt hay chưa, đặc biệt là việc sử dụng các đồ dùng dạyhọc đã phù hợp, đã đúng lúc hay chưa, các em đã hiểu hết nội dung bài học chưa? Thật là khó để biết được bản thân mình làm được đến mức độ nào bởi dạy học là cảmột nghệ thuật, đòi hỏi người giáo viên phải yêu nghề, yêu trẻ, sống hoà mình vào sựkiện, vấn đề lịch sử mà mình đang truyền thụ cho học sinh Lúc đó giáo viên vừa làđạo diễn và cũng là người diễn viên trên bục giảng Chính vì vậy, tôi mong đề tài củamình sẽ được sự đóng góp ý kiến của các đồng nghiệp để có thể áp dụng hiệu quả vàothực tế giảng dạy
Trang 62 Nội dung, biện pháp thực hiện các giải pháp của đề tài.
Với nền giáo dục hiện đại của chúng ta ngày nay thì việc sử dụng đồ dùng dạyhọc đã trở thành một yêu cầu bắt buộc đối với việc đổi mới phương pháp dạy học.Tuy nhiên, số lượng đồ dùng dạy học còn phải tuỳ thuộc vào hoàn cảnh từng địaphương, từng trường học Vậy người giáo viên phải sử dụng như thế nào để đạt đượchiệu quả cao nhất? Tôi nghĩ rằng đây là một câu hỏi lớn mà bất cứ người giáo viênnào cũng phải suy nghĩ và mong có câu trả lời đầy đủ
Tôi đã đề cập rất nhiều đến đồ dùng trực quan từ đầu bài viết của mình, vậy thì
đồ dùng cụ thể của môn Lịch sử là gì? Đó chính là: lược đồ, sơ đồ, bản đồ, tranh ảnh,các hiện vật phục chế, ngay cả đèn chiếu, phim trong, bút lông, bảng phụ, đầu CD…tất cả đều là những thiết bị, đồ dùng rất cần thiết
Vậy tôi nghĩ nếu chúng ta biết tận dụng hết những gì trong khả năng của mìnhđồng thời kết hợp với sự cung cấp, hỗ trợ của nhà trường thì các em học sinh sẽ có sựthay đổi trong cách học môn Lịch sử
2.1 Khái niệm
Phương pháp trực quan xuất phát từ nguyên tắc trực quan là một nguyên tắc cơ bản của lí luận dạy học Trên cơ sở quan sát các sự vật hay đồ dùng trực quan minh họa về sự vật ấy tạo biểu tượng Lịch sử và hình thành khái niệm Lịch sử cho
học sinh
Trong giảng dạy việc bảo đảm tính trực quan là một nguyên tắc quan trọng Đốivới môn Lịch sử nó càng trở nên thiết yếu, vì sự kiện Lịch sử xảy ra cách đây hàngchục vạn năm, những công cụ lao động, vũ khí…nếu giáo viên dùng tranh ảnh hay divật để minh họa thì học sinh sẽ tiếp thu kiến thức dễ dàng, nhanh chóng Đồng thờigiáo viên giảm được rất nhiều thời gian miêu tả tỷ mỷ, dài dòng, tiết kiệm được khâu
thông báo kiến thức trên lớp Trong đồ dùng trực quan về môn Lịch sử ở trường THCS hình thành các nhóm chủ yếu sau:
Trang 7- Nhóm bản đồ Lịch sử
- Nhóm tranh, ảnh Lịch sử
- Nhóm các loại đồ dùng trực quan khác: Niên biểu, bảng so sánh, bảng thống
kê, sa bàn, mô hình, hình vẽ trên bảng đen, phim ảnh, đèn chiếu, CNTT…
2.2 Ưu điểm và một số điểm cần lưu ý khi sử dụng đồ dùng trực quan
*Ưu điểm của đồ dùng trực quan
-Trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng, vai trò của đồ dùngtrực quan hết sức to lớn Không ai có thể phủ nhận vai trò ấy kể cả trong lý luậncũng như trong thực tiễn Tuy nhiên sử dụng như thế nào cho có hiệu quả dạy học
và phát triển tư duy cho học sinh thì không đơn giản Nó phụ thuộc vào nhiều yếu tốnhư: chất lượng bài học, tranh ảnh, kỹ năng - phương pháp sử dụng, năng lực sưphạm của giáo viên v.v…
- Đồ dùng trực quan được sử dụng tốt sẽ huy động được sự tham gia của nhiềugiác quan, kết hợp chặt chẽ được hai hệ thống tín hiệu với nhau là tai nghe - mắt thấy.Tạo điều kiện cho học sinh dễ hiểu, nhớ lâu, phát triển ở học sinh năng lực chú ý quansát tạo hứng thú học tập
*Lưu ý khi sử dụng đồ dùng trực quan
- Sử dụng đồ dùng trực quan không đúng mức, quá lạm dụng thì dễ làm cho họcsinh phân tán sự chú ý, không tập trung vào các dấu hiệu cơ bản, chủ yếu Thậm chícòn hạn chế phát triển năng lực tư duy trừu tượng, kỹ năng diễn đạt và lựa chọn ngônngữ của học sinh
- Đồ dùng trực quan rất phong phú, khi sử dụng giáo viên phải căn cứ vào nộidung, yêu cầu giáo dưỡng , giáo dục của từng bài để lựa chọn cho phù hợp
Trang 8- Nên sử dụng đồ dùng trực quan khi cần thiết (tranh, ảnh, bản đồ…)rèn cho các
em kĩ năng quan sát một cách khoa học, có xem xét, phân tích, giải thích để đi đếnnhững nét khái quát, rút ra những kết luận Lịch sử
-Sử dụng đồ dùng thường xuyên sẽ rèn luyện cho học sinh thao tác tư duy, sángtạo để khả năng tư duy, sáng tạo của học sinh ngày càng được nâng cao
2.3 Cách thức tiến hành
Do đặc trưng của bộ môn Lịch sử là những gì xảy ra trong quá khứ mà ta khôngtrực tiếp quan sát được và do đặc điểm tâm sinh lý của học sinh THCS nhận thứcbằng cảm tính là chủ yếu Nên bên cạnh sách giáo khoa thì việc sử dụng đồ dùngtrực quan có tác dụng rất lớn.Tuy nhiên nếu giáo viên áp dụng quá cứng nhắc thì sẽgiảm hứng thú của học sinh Vì thế đối với mỗi loại bài - mỗi loại đồ dùng trực quankhác nhau giáo viên cần đưa ra những giải pháp phù hợp nhằm mang lại hiệu quả cao
2.3.1 Đối với nhóm lược đồ, bản đồ Lịch sử
Đặc trưng của môn Lịch sử là học sinh được học về các cuộc kháng chiến, cáccuộc chiến tranh Đặc biệt ở nước ta đã có những trận đánh đi vào lịch sử, vang mãingàn đời Đó là sự thuận lợi cho chúng ta sử dụng các bản đồ, lược đồ một cách triệtđể
Tôi ví dụ khi chúng ta dạy bài 27: “Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng năm938” Giáo viên sử dụng lược đồ “chiến thắng bạch Đằng năm 938” dạy mục 1, 2 củabài Về phương pháp sử dụng: trước hết giáo viên giới thiệu khái quát lược đồ (các kíhiệu)
Ở mục 1- Ngô Quyền đã chuẩn bị đánh quân Nam Hán như thế nào? Giáo viên
sử dụng lược đồ để miêu tả một cách cụ thể, chi tiết vị trí địa lí, cách bố trí quân maiphục của ngô Quyền trên sông bạch Đằng “Sông Bạch Đằng có tên nôm là sôngRừng, vì hai bờ sông nhất là phía tả ngạn toàn là rừng rậm, hạ lưu sông thấp, độ dốc
Trang 9cao do vậy ảnh hưởng của thủy triều lên, xuống chênh lệch nhau đến 3 m Khi triềulên, lòng sông rộng mênh mông đến hàng nghìn mét, sâu hơn chục mét Biết rõ quânđịch sẽ vào nước ta theo đường sông Bạch Đằng, Ngô Quyền hạ lệnh cho hàng vạnquân sĩ, bí mật lên rừng đẵn gỗ rồi vót nhọn đầu và bịt sắt đem về đóng ở lòng sôngBạch Đằng Số cọc đóng xuống lòng sông có tới hàng nghìn chiếc Khi nước triều lên,bãi cọc chìm trong một vùng sông nước mênh mông Hai bên bờ sông phía trên bãicọc, Ngô Quyền còn bố trí quân mai phục sẵn sàng ra đánh địch khi chúng rơi vàotrận địa Ngô Quyền đích thân cầm quân ra trận” Sau khi giáo viên miêu tả, yêu cầuhọc sinh thảo luận câu hỏi : Kế hoạch đánh giặc của Ngô Quyền chủ động và độc đáo
ở điểm nào? Học sinh thảo luận, trả lời, giáo viên chốt lại ý
Ở mục 2 - Chiến thắng bạch Đằng năm 938 Liệu các em có hứng thú học khichúng ta trình bày diễn biến khô khan bằng lí thuyết suông? Ngược lại khi giảng đếnphần này chúng ta treo ngay lược đồ lên bảng sẽ bước đầu gây sự chú ý cho học sinh
Trang 10Giáo viên cho học sinh nghiên cứu SGK, quan sát lược đồ và tìm những ýchính của diễn biến theo gợi mở của giáo viên ( Hoặc giáo viên tường thuật diễn biếntrên lược đồ Sau khi tường thuật xong, giáo viên nêu câu hỏi học sinh trả lời.)
- Năm 938, khi quân Nam Hán kéo vào nước ta, Ngô Quyền đã làm gì để nhử quân Nam Hán?
- Khi quân Nam Hán vượt qua bãi cọc ngầm và nước triều bắt đầu rút Ngô Quyền đã làm gì?
- Kết quả của trận thủy chiến ra sao?
Khi kết thúc tường thuật, giáo viên có thể nêu một vài câu hỏi để học sinh cùngsuy nghĩ, thảo luận rút ra nhận xét, đánh giá về chiến thắng:
- Em có nhận xét gì về tài thao lược, ý chí quyết chiến, quyết thắng của Ngô Quyền?
- Chiến thắng Bạch Đằng có ý nghĩa to lớn như thế nào trong lịch sử nước ta?
Ngoài việc sử dụng lược đồ, giáo viên kết hợp thêm các tranh ảnh trong sách giáokhoa sẽ minh hoạ rõ nét hơn về trận đánh đồng thời thể hiện truyền thống uống nướcnhớ nguồn của dân tộc Việt Nam
2.3.2 Đối với nhóm tranh, ảnh Lịch sử
Đối với các bài chiến tranh có lẽ chúng ta sẽ dễ tìm thấy và sử dụng đồ dùngdạy học Còn đối với các bài về kinh tế, văn hoá, xã hội thì việc sử dụng đồ dùng dạyhọc sẽ hạn chế hơn vì trong sách giáo khoa có rất ít hoặc không có, buộc chúng taphải tận dụng triệt để
Ví dụ 1: Chẳng hạn khi chúng ta dạy bài 20: Nước Đại Việt thời Lê sơ (1428- 1527) phần IV- Một số danh nhân văn hoá xuất sắc của dân tộc (sách giáo khoa lịch sử 7) Khi dạy mục IV, ý 1 – Nguyễn Trãi (1380 – 1442) Trước hết, giáo
viên yêu cầu học sinh quan sát bức ảnh: