skkn một số kinh nghiệm sử dụng phương tiện dạy học có hiệu quả môn sinh học 6

Như chúng ta đã biết việc phối hợp và sử dụng tốt phương tiện dạy học sẽ giúp cho giáo viên có thể thu hút sự chú ý, say mê và phát huy tối đa tính tích cực, năng động, sáng tạo hơn của

PHẦN I: LỜI NÓI ĐẦU.

Vì thế, mục tiêu đào tạo của nhà trường bậc trung học cơ sở môn sinhhọc giữ một vị trí vô cùng quan trọng Trong đó, phương tiện dạy học đượcxem như một điểm tựa trong quá trình nhận thức “ từ trực quan sinh động đến

tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến hiện thực cuộc sống” Khái niệmsinh học bao giờ cũng xuất phát từ thực tiễn Từ những biểu tượng sống cụthể về đối tượng nghiên cứu giúp các em có cơ sở để suy diễn hình thành nênkhái niệm Điều này rất phù hợp với độ tuổi của các em vì khả năng tư duylứa tuổi này chưa cao Mặt khác, phương tiện dạy học có nhiều điều kiện đểvận dụng vì xung quanh là một thế giới sinh vật đa dạng, phong phú Ở đây,học sinh quan sát độc lập dưới sự tổ chức và chỉ đạo của giáo viên để đi tớinhững kết luận cũng là kiến thức cần lĩnh hội

Như chúng ta đã biết việc phối hợp và sử dụng tốt phương tiện dạy học

sẽ giúp cho giáo viên có thể thu hút sự chú ý, say mê và phát huy tối đa tính tích cực, năng động, sáng tạo hơn của học sinh trong học tập Học sinh có thể

tự khám phá, lĩnh hội kiến thức và phát triển kỹ năng thực hành Tôi cho rằng tiết dạy của giáo viên sẽ không đạt được kết quả tốt nếu như không có sự hỗ trợ của phương tiện dạy học bởi vì giáo viên lên lớp mà không có bất cứ phương tiện dạy học nào thì chẳng khác nào một người lính ra trận mà không

có vũ khí Việc sử dụng tốt phương tiện dạy học cho các môn học nói chung

và môn Sinh học nói riêng được coi là một phương tiện hỗ trợ đắc lực thể

hiện một phần nội dung chính của sách giáo khoa mới, đáp ứng nhu cầu học tập theo hướng tích cực và gây hứng thú hơn trong học tập của học sinh.

1 2 Cơ sở thực tiễn:

Việc dạy và học sinh học ở các trường đã có chuyển biến rõ rệt Đội ngũ giáo viên không ngừng nỗ lực học hỏi để nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ Các cấp lãnh đạo luôn tạo mọi điều kiện thuận lợi để đội ngũ cán

bộ, giáo viên hoàn thành tốt công tác giảng dạy của mình với chất lượng ngàycàng cao như: Thường xuyên tổ chức các buổi tập huấn chuyên môn, không ngừng đổi mới phương pháp dạy học, cải cách chương trình sách giáo khoa cho phù hợp với từng cấp học, bậc học Cung cấp tài liệu và trang thiết bị phục vụ cho công tác dạy ngày càng hoàn thiện và hiện đại hơn: Như máy chiếu, tranh ảnh, mô hình, tiêu bản và đặc biệt là mẫu vật thật có trong tự nhiên giúp cho giờ học đạt hiệu quả tốt hơn và học sinh cũng hứng thú với môn học hơn

Nhưng trong quá trình giảng dạy và dự giờ tiết dạy của đồng chí, đồng nghiệp tôi phát hiện ra vẫn còn một số em học sinh ý thức học tập chưa cao, thờ ơ, không hứng thú, thậm chí còn tỏ ra thái độ chán nãn trong học tập Bên cạnh đó vẫn còn không ít giáo viên lúng túng trong việc phối hợp và sử dụng phương tiện, thiết bị, đồ dùng dạy học Cho nên ảnh hưởng đến chất lượng là điều không thể nào tránh khỏi

Sinh học là môn học nghiên cứu sinh vật trong tự nhiên, kiến thức sinhhọc vừa có ở kênh chữ, vừa có ở kênh hình và vật mẫu thật Do đó, dạy họcsinh học không thể không có tranh ảnh, vật mẫu, thí nghiệm và thực hành.Thực tế, khi học sinh học 6, các em có suy nghĩ đó là môn học bài, dễ dànghọc thuộc lòng nhưng không phải như vậy Nếu các em không biết vận dụng,biết quan sát thực tiễn, vật mẫu, tranh, hình thì các em không học tập tốtđược

Mặt khác, học sinh cũng thường nhận dạng sai các loài thực vật trong

tự nhiên, thậm chí cả ở những thực vật các em dùng hàng ngày, ví dụ các emnhiều lần thấy củ khoai lang nhưng không biết cây khoai lang như thế nào.Hoặc các em cho lá me có cách mọc đối trong khi đó chỉ các lá chét của nómới mọc đối, nhầm cây một lá mầm, cây hai lá mầm, cây có hoa, cây không

có hoa,

Đối với việc thực hiện yêu cầu của giáo viên, về chuẩn bị vật mẫu họctập, thì nhiều học sinh chuẩn bị vật mẫu cho có hay để được điểm cộng vàkhông bị thầy cô nhắc nhở Các em lấy mẫu thật nhiều, nhưng không lưu ýđến yêu cầu cần thiết khi chuẩn bị mẫu để học Ví dụ yêu cầu quan sát rễ cây,nhưng các em chỉ chuẩn bị mẫu lá Học về các loại quả nhưng các em chỉmang đến lớp các quả để ăn,

Đối với việc quan sát đồ dùng học tập: Các em có thói quen quan sát đồdùng dạy học, tranh ảnh hay vật mẫu một cách qua loa, chiếu lệ Các emkhông tư duy, so sánh hay đối chiếu, không tự tìm tòi mà chỉ dựa vào thôngtin sách giáo khoa, cứ cho rằng ngày nào các em cũng thấy chúng, nhưngkhông biết rằng giới tự nhiên, luôn chứa đựng những điều kỳ thú cần các emkhám phá như: Tại sao có màu sắc khác nhau ở các mặt của lá? Gân lá có đặcđiểm gì? Cấu tạo trong thân cây non có gì khác thân cây gỗ già? Các bó mạch

ở thân cây 1 lá mầm và 2 lá mầm?

Đối với kỹ năng hoạt động nhóm: Các em chưa thật sự tích cực và có

kỹ năng hoạt động theo nhóm, chưa quen với việc tự mình làm chủ, tìm tòi,nghiên cứu kiến thức trên cơ sở hướng dẫn của giáo viên

Từ thực tế đó, tôi đã tìm hiểu và đã tích lũy cho bản thân một số kinh nghiệm sử dụng phương tiện dạy học Đầu năm 2014 tôi đã mạnh dạn nghiên cứu đề tài “ Một số kinh nghiệm sử dụng phương tiện dạy học có hiệu quả môn sinh học 6 “

2 Mục đích đề tài:

Từ những phương tiện dạy học hiện hữu như: bảng, phấn, viết, thước,máy chiếu, đồ dùng dạy học Có những phương tiện dạy học tưởng chừng nhưđơn giản, nhưng nếu sử dụng sai thao tác, chẳng những không mang lại hiệuquả cho phương tiện đó mà còn ảnh hưởng đến tiết học

Đến những phương tiện dạy học tự sưu tầm hay tự làm cũng vậy Việc

sử dụng chúng phải chú ý tới mục đích sử dụng và thao tác sử dụng Nói tómlại, việc sử dụng phương tiện dạy học phải nghiên cứu đưa ra các thao tác sửdụng theo trình tự giống như một trình tự thiết kế giáo án

Qua nghiên cứu đề tài này giúp cho giáo viên hệ thống lại những kĩnăng sử dụng đồ dùng dạy học, phát hiện ra những vấn đề nảy sinh trong thựctiễn và có biện pháp khắc phục kịp thời

Với việc nghiên cứu thành công đề tài này sẽ giúp cho giáo viên cóđược những kinh nghiệm trong việc phối hợp và sử dụng tốt các phương tiệndạy học trong môn sinh học 6

3 Lịch sử đề tài:

Trước khi nghiên cứu đề tài này, tôi đã tham khảo rất nhiều đề tài nhằmnâng cao kiến thức và chất lượng dạy học Trong quá trình tìm hiểu tôi đã cóhứng thú với đề tài “ sử dụng phương tiện trực quan có hiệu quả trong dạyhọc” Nhưng theo tôi, các đề tài này chỉ chú ý đến phương tiện trực quan màthôi, muốn dạy học đạt được hiệu quả cao không chỉ chú ý tới phương tiệntrực quan mà còn phải chú ý tới tất cả các phương tiện dạy học trong một tiếthọc và sử dụng nhuần nhuyễn, có hiệu quả

Trong quá trình dạy học môn sinh học 6 tôi nhận thấy việc sử dụng cácphương tiện dạy học nếu không được phối hợp chặt chẽ và khai thác đúng lúcthì sẽ dẫn đến những kết quả không như mong muốn Mặc khác, ở lứa tuổiđầu cấp trung học cơ sở tư duy trừu tượng còn ở mức độ thấp nên việc sửdụng phương tiện dạy học phải được nghiên cứu kĩ trước khi sử dụng và phảiphù hợp với tư duy của học sinh Vì vậy, đầu năm 2014 – 2015 tôi thườngxuyên sử dụng phương tiện dạy học, dạy thử nghiệm, dự giờ rút kinh nghiệm

với đồng nghiệp, kiểm tra, đánh giá kết quả việc nắm bài của học sinh để từ

đó có sự điều chỉnh, bổ sung hợp lý, tôi bắt đầu tìm hiểu và nghiên cứu đề tàinày

4 Phạm vi đề tài:

Đề tài này chỉ nghiên cứu quá trình sử dụng các phương tiện dạy họcthông qua các phương pháp có thể áp dụng: Quan sát, trao đổi, thảo luận, thựcnghiệm và phương pháp điều tra: (Giáo viên tiến hành dạy thử nghiệm, dựgiờ đồng nghiệp, trao đổi, thảo luận để từ đó rút ra những kinh nghiệm chotiết dạy Sau đó giáo viên đặt câu hỏi để kiểm tra việc nắm nội dung bài họccủa học sinh.)

Đề tài này chỉ áp dụng cho chương trình sinh học 6

PHẦN II NỘI DUNG VÀ GIẢI PHÁP.

1 Thực trạng:

1.1 Thuận lợi:

Được sự quan tâm sâu sắc về phía ngành, giáo viên được đi tập huấn để bồi dưỡng chuyên môn Trình độ của giáo viên đạt chuẩn và dạy đúng chuyên môn Học sinh trong trường đều là con em nông dân với nghề nông là chủ yếu, các em đều ngoan, chăm chỉ học tập và lao động

1.2 Khó khăn:

Các mô hình, tranh vẽ, mẫu vật ngâm tiêu bản, kính hiển vi, kính núp… Đã

cũ và còn thiếu nhiều so với nhu cầu giảng dạy và học tập của nhà trường Với

cơ sở vật chất còn thiếu đồ dùng dạy học nên giáo viên dạy bộ môn Sinh thường

sử dụng phương pháp dạy thuyết trình là cơ bản Kinh tế địa phương còn gặp nhiều khó khăn, gia đình ít quan tâm đến sự học tập của các em Hơn nữa bộ môn Sinh là một bộ môn khoa học thực nghiệm, đa số học sinh cho rằng: “ Môn Sinh học không quan trọng không phải bộ môn chính” Vì vậy ít đầu tư cho môn học này với suy nghĩ như vậy đa số các em không hiểu rõ bản chất của lí thuyết dẫn đến việc nắm kiến thức gặp nhiều khó khăn vướng mắc do vậy kiến thức củacác em bị hổng nhiều dẫn đến bỏ bê việc học môn sinh học

a Về phía giáo viên : Một số tiết còn lúng túng, chưa linh hoạt trong việc phối hợp và sử dụng đồ dùng dạy học cho từng nội dung bài học một cách hợp lý như:Các mẫu vật ( lá cây, rễ, các loại hoa, loại quả, tiêu bản kính hiển vi ); các vật tượng hình ( mô hình, tranh vẽ, các hình chụp, hình vẽ, các sơ đồ cấu tạo ) b.Về phía học sinh : Một số học sinh không say mê, hứng thú, lười thảo luận, ít tham gia đóng góp ý kiến xây dựng bài, quan sát không đúng cách

Kết quả thăm dò thái độ học tập môn sinh học 6 thông qua bài giảng ( năm học 2014 – 2015 )

Ít quan tâm Ghi chú

- Sau khi học xong bài 20: Cấu tạo trong của phiến lá, tôi đã cho học sinh

làm kiểm tra nhanh trên giấy

Câu hỏi: 1/ Xác định các bộ phận của phiến lá ở mô hình hình 20.4?

2/ Em hãy chọn các chức năng phù hợp với phiến lá?

Kết quả như sau:

Tên lớp Tổng số học sinh Học sinh trên 5

điểm ( % )

Học sinh dưới 5 điểm ( % )

Trong thực tế giảng dạy không phải lúc nào vật thật đều đáp ứng yêu cầu sư phạm của một đồ dùng dạy học Có những vật quá nhỏ, khó quan sát thì phải kết hợp sử dụng các mô hình hoặc tranh vẽ, đặc biệt là loại tranh cho phép đi sâu vào các mức độ khác nhau, cấu trúc của các cơ quan hay đi sâu vào các chi tiết của từng bộ phận quan trọng, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tìm hiểu chức năng Hình vẽ trên bảng của giáo viên cũng là một phương tiện trực quan có giá trị sư phạm cao (nếu giáo viên vẽ đẹp và nhanh) được kết hợp trong lúc mô tả, thuyết trình giúp các em theo dõi bài giảng một cách rõ ràng

Sử dụng các đồ dùng trực quan trong giảng dạy phải đảm bảo tính sư phạm vàkhoa học Trong các bài giảng sinh học 6 cần sử dụng các phương tiện trực quan:Vật thật (mẫu tươi, mẫu ngâm, mẫu khô, tiêu bản hiển vi) Vật tượng hình như : Mô hình , tranh vẽ (đen, trắng hoặc màu) các hình chụp, hình vẽ

trên bảng hoặc sơ đồ cấu tạo, phải đảm bảo tính sư phạm và khoa học như : Khi giáo viên đưa ra các mẫu vật biểu diễn cần: đúng lúc , đúng cách , dùng đến đâu đưa ra đến đó tránh bày la liệt; Đối tượng quan sát phải đủ lớn vừa tầm nhìn , nếu nhỏ quá phải đưa tới từng bàn cho học sinh quan sát; Các thí nghiệm giáo viên cần liên hệ chặt chẽ với bài giảng có đối chứng mới có sức thuyết phục; Giáo viên phải nghiên cứu, làm thử trước khi đem ra biểu diễn trước học sinh

2 Nội dung cần giải quyết:

Từ những hạn chế nêu trên, tôi cho rằng vấn đề cần phải tìm hiểunghiên cứu để đưa ra giải pháp thực hiện sử dụng phương tiện dạy học cóhiệu quả trong môn sinh học 6

- Giáo viên phải nắm vững phương pháp sử dụng phương tiện dạy học cơ bản

- Hiểu rõ bản chất của phương tiện dạy học

- Mục tiêu khi sử dụng phương tiện

- Phải phù hợp với lứa tuổi và vùng miền

- Phải phù hợp với phương pháp và mục tiêu bài giảng

3 Giải pháp:

Khi dạy môn sinh học 6 tôi thấy lớp 6 là lớp đầu cấp, khả năng tư duycòn thấp; việc sử dụng các phương tiện, đặc biệt là phương tiện trực quan đểhọc sinh tư duy chiếm lĩnh tri thức chúng ta cần phải hết sức lưu ý Tôi chorằng để sử dụng có hiệu quả phương tiện dạy học cần phải có những phươngpháp nghiên cứu cụ thể

Các giải pháp cụ thể là:

3.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết:

Từ tháng 9 năm 2014 tôi đã nghiên cứu những vấn đề có liên quan đếnviệc sử dụng phương tiện dạy học để đạt hiệu quả Tôi nhận thấy phải thôngqua các bước sau:

3.1.1 Cơ sở lựa chọn phương tiện dạy học:

- Dựa vào mục tiêu và nội dung bài giảng

- Dựa vào phương pháp dạy học

- Dựa vào quá trình nhận thức của học sinh

3.1.2 Các yêu cầu đối với phương tiện dạy học khi lựa chọn và sử dụng:

- Đảm bảo tính khoa học trong sư phạm

- Phương tiện dạy học phải phù hợp với học sinh và giáo viên

- Đảm bảo tính thẩm mĩ

- Đảm bảo tính khoa học kĩ thuật

3.1.3.Nguyên tắc sử dụng phương tiện dạy học:

Muốn sử dụng phương tiện dạy học có hiệu quả, chúng ta phải tuân thủtheo 3 nguyên tắc sau:

- Sử dụng phương tiện dạy học đúng lúc

+ Trình bày phương tiện dạy học vào lúc cần thiết, lúc học sinh mong muốnđược quan sát, gợi ý lúc tâm lí thuận lợi nhất

+ Sử dụng phương tiện dạy học theo trình tự nội dung bài giảng, không trưngbày hàng loạt trên bàn, giá tủ trong một tiết học sẽ làm phân tán tư tưởng củahọc sinh

+ Phải đưa ra và cất đúng lúc

+ Cần cân đối bố trí lịch và thời gian sử dụng phương tiện dạy học hợp lý,đúng lúc, thuận lợi

- Sử dụng phương tiện dạy học đúng chỗ

+ Tìm vị trí để giới thiệu phương tiện dạy học trên lớp hợp lý nhất giúp họcsinh có thể dùng nhiều giác quan để tiếp xúc với phương tiện dạy học mộtcách đồng đều ở mọi vị trí trong lớp

- Sử dụng phương tiện dạy học đúng cường độ

+ Không nên kéo dài việc trình diễn phương tiện dạy học quá nhiều lần trongmột tiết dạy, hiệu quả sẽ giảm

+ Việc sử dụng mọi hình thức và phương tiện khác nhau trong một tiết giảng

có ảnh hưởng đến việc tiếp thu bài của học sinh và hiệu quả sử dụng phươngtiện dạy học

+ Việc áp dụng các phương tiện nghe nhìn ở trên lớp dẫn đến quá tải thông tin

và lệch mục tiêu

3.2 Phương pháp điều tra, quan sát sư phạm và thực nghiệm sư phạm:

3.2.1 Một số phương pháp rèn luyện kỹ năng quan sát kênh hình,

mô hình cho học sinh qua môn sinh học:

a Phương pháp quan sát kênh hình, mô hình:

Một trong những phương pháp chủ đạo để giúp học sinh có kỹ năng sử dụng kênh hình (tranh vẽ) là người giáo viên phải có tranh và biết hướng dẫn học sinh quan sát tranh và cần nghiên cứu một cách khoa học và có hiệu quả Khi muốn học sinh xác định được một bộ phận cấu tạo cơ quan nào đó giáo viên cần phải:

+ Giới thiệu tranh vẽ, mô hình gì (tranh vẽ phải to, rõ ràng, chính xác)

+ Nêu rõ nội dung cần khai thác

+ Xác định chính xác vị trí của từng tranh vẽ, mô hình

* Ví dụ: Khi đưa mô hình lát cắt ngang của phiến lá ( Bài 20: Cấu tạo trong

của phiến lá ) giáo viên phải thực hiện các bước sau:

- Bước 1: Giáo viên cần giới thiệu sơ lược các góc nhìn của mô hình

- Bước 2 Yêu cầu học sinh quan sát mô hình phải thấy được sự khác nhau giữa 2 tế bào biểu bì (mặt trên và mặt dưới) dựa vào màu sắc, lỗ khí nằm ở tế bào biểu bì mặt dưới

- Bước 3 Dành thời gian cho học sinh nghiên cứu

- Bước 4 Yêu cầu học sinh chỉ trên mô hình

b Phương pháp sử dụng câu hỏi gợi mở.

Cùng với việc hướng dẫn học sinh quan sát kênh hình tự tìm ra kiến thức người giáo viên còn phải đưa ra được hệ thống các câu hỏi gợi mở để hướng dẫn học sinh khai thác triệt để từng nội dung kiến thức chứa trong tranh Mặt khác nhờ câu hỏi gợi mở của giáo viên học sinh dễ định hướng được những nội dung cần phải quan sát, từ đó kích thích trí tìm tòi, phát triển tư duy cho học sinh giúp học sinh dễ nhớ và nhớ lâu kiến thức

* Ví dụ: Khi dạy bài “cấu tạo trong của phiến lá” khi nghiên cứu tôi thấy

rằng: muốn học sinh nắm được cấu tạo trong của phiến lá được chia làm mấy phần trước hết giáo viên cần phải có tranh vẽ “ sơ đồ lát cắt ngang của phiến lá” to, rõ nét và mang tính khoa học

Sau khi treo tranh giáo viên giới thiệu cho học sinh biết đây là tranh vẽ mô tả cấu tạo trong của phiến lá và cho biết: lá được chia làm mấy phần?

Tiếp theo giáo viên để thời gian (1 phút) để học sinh quan sát

Khi học sinh đã trả lới hết câu hỏi của giáo viên tức là các em đã nắm được cấu tạo trong của phiến lá, lúc này giáo viên đưa tranh vẽ và yêu cầu học sinh lên xác định các bộ phận cấu tạo trong trên tranh Nếu học sinh trình bày được tức là các em đã biết khai thác kiến thức từ tranh vẽ Tiết học sau giáo viên dùng tranh vẽ kiểm tra kiến thức của các em

c Phương pháp nêu vấn đề.

Dạy học nêu vấn đề được hiểu là vấn đề có thể do giáo viên hoặc do chính học sinh đặt ra Giáo viên tổ chức tạo tình huống có vấn đề để học sinh tự lực phát hiện, nhận dạng, phát biểu vấn đề đặt ra để cùng nhau giải quyết

Khi dạy bằng phương pháp nêu vấn đề giáo viên và học sinh cần thực hiện các công việc sau

+ Tạo tình huống có vấn đề

+ Phát hiện nhận dạng vấn đề nảy sinh

+ Đề xuất các giả thiết giải quyết vấn đề

+ Phát biểu kết luận

* Ví dụ: Trong bài cấu tạo trong của phiến lá, khi hướng dẫn cho học sinh

phần 1 Biểu bì giáo viên có thể tiến hành như sau:

- Đặt vấn đề:

Giáo viên cho học sinh quan sát tranh cấu tạo trong của phiến lá nhìn cả 3 mặt

+ Biểu bì mặt trên và biểu bì mặt dưới có sự khác nhau không?

- Giải quyết vấn đề:

+ Lớp tế bào (TB) thịt lá phía trên và lớp tế bào thịt lá phía dưới giống nhau ởđiểm nào? Đặc điểm này phù hợp với chức năng nào?

d Phương pháp so sánh.

* Ví dụ: Khi giảng dạy “ Cấu tạo trong của phiến lá” Khi so sánh lớp tế bào

biểu bì mặt trên và lớp tế bào biểu bì mặt dưới giáo viên cần phải đưa ra:+ Nội dung cần so sánh

+ Kênh hình phải chính xác, khoa học

+ Xác định vị trí trên tranh cho học sinh quan sát

- Giáo dục lòng yêu thích và say mê môn học

II CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HS:

Câu 1: Lớp tế bào (TB) thịt lá phía trên và lớp tế bào thịt lá phía dưới giống nhau ở những điểm nào ? Đặc điểm này phù hợp với chức năng nào ?

………

………

………

………

………

Câu 2: Hãy tìm đặc điểm khác nhau giữa chúng?

ĐẶC ĐIỂM SO

SÁNH

LỚP TẾ BÀO THỊT

LÁ PHÍA TRÊN

LỚP TẾ BÀO THỊT

LÁ PHÍA DƯỚI HÌNH DẠNG TẾ

BÀO

CÁCH SẮP XẾP

CỦA TẾ BÀO

LỤC LẠP ( SỐ

LƯỢNG )

CHỨC NĂNG

CHÍNH

2 Học sinh:

- Nghiên cứu trước ở nhà

III TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY VÀ HỌC:

1 Ổn định: Kiểm tra sĩ số

2 Kiểm tra :

- Những đặc điểm nào chứng tỏ lá rất đa dạng?

- Câu hỏi phụ: 1/ Hãy chú thích các bộ phận của lá ở hình bên?