A.PHẦN I LỜI NĨI ĐẦU I Lí chọn đề tài: Cơ sở lí luận: Ngành giáo dục đổi toàn diện nghiệp giáo dục nhằm tạo nên bước nhảy mang tính đột biến chất lượng dạy học tất cấp học Giờ học sinh đóng vai trị trung tâm trình học tập, chủ động việc tiếp thu kiến thức Do địi hỏi người giáo viên phải có kiến thức vững vàng, kiến thức mơn Đồng thời phải có đầu tư tìm tịi vấn đề hay, lạ giúp cho em tiếp thu tốt hơn, phát huy lực em Mục tiêu chung chương trình hóa học trung học sở cung cấp cho học sinh hệ thống kiến thức phổ thông, thiết thực hóa học Hình thành em số kĩ bản, phổ thơng thói quen học tập làm việc khoa học làm tảng cho nghiệp giáo dục xã hội chủ nghĩa, phát triển lực nhận thức, lực hành động chuẩn bị cho học sinh học lên vào sống lao động Học sinh họat động tự lực, tích cực mà chiếm lĩnh kiến thức Quá trình lặp lặp lại nhiều lần góp phần hình thành phát triển cho học sinh lực tư sáng tạo Tăng cường tính tích cực phát triển tư sáng tạo cho học sinh trình học tập u cầu cần thiết, địi hỏi người học tích cực, tự lực tham gia sáng tạo trình nhận thức Bộ mơn hố học phổ thơng có mục đích trang bị cho học sinh hệ thống kiến thức bản, bao gồm kiến thức cấu tạo chất, phân loại chất tính chất chúng Việc giúp học sinh nắm vững kiến thức góp phần nâng cao chất lượng đào tạo bậc phổ thông, chuẩn bị cho học sinh học lên lớp trên, ứng dụng thực tế đời sống hay tham gia hoạt động sản xuất sau nhiệm vụ mơn hóa học Do mơn học mang tính thực nghiệm cao nên thí nghiệm hóa học có vai trị to lớn hoạt động học tập hóa học học sinh Thứ hình thành khái niệm, tính chất hóa học Thứ hai ôn tập, củng cố, kiểm tra kiến thức thơng qua thí nghiệm hóa học Thứ ba rèn luyện kĩ thực hành hóa học Trong thí nghiệm hóa học để nhận biết chất u cầu nội dung chương trình hóa học THCS, tính chất nguy hiểm việc sử dụng hóa chất nên nhận biết chất suy luận lý thuyết Riêng chương trình hóa học lớp có số tập nhận biết chất mà giải tập đòi hỏi học sinh phải có kiến thức tổng hợp hóa học tính chất vật lí, tính chất hóa học chất, phản ứng đặc trưng, thao tác sử dụng hóa chất cụ thể,… Thực chất việc nhận biết chất phương pháp hóa học sở phản ứng hóa học chất cần nhận biết với chất có xảy hay khơng xảy tượng hóa học khí bay lên có màu, kết tủa có màu,….mà phản ứng hóa học chất khác khơng có để kết luận tên gọi chất hóa học cần tìm Các tập nhận biết chất phương pháp hóa học có vai trị quan trọng hệ thống tập hóa học nhằm giúp em cố kiến thức học; phát huy tư sáng tạo, nhạy bén; vận dụng kiến thức đặc điểm chất: lý tính, hóa tính để giải tập kết hợp lý thuyết với thực hành Qua em có kế hoạch, trình tự làm việc khoa học Qua q trình cơng tác tơi muốn có tài liệu nghiên cứu cho riêng mơn giảng dạy Đặc biệt : “Một số biện pháp giúp học sinh giải tập nhận biết chất phương pháp hoá học, lớp ” Đó lý tơi chọn đề tài Cơ sở thực tiễn: Bài tập nhận biết chất đa dạng phong phú học có, ngồi cịn có tập dạng nâng cao kỳ thi học sinh giỏi cấp Việc giải tập địi hỏi phải có nắm vững lý thuyết tính chất vật lí, tính chất hóa học chất, sau vận dụng sáng tạo để nhận biết chất cách hợp lí Đối với trường Trung học sở Vĩnh Châu B thuộc xã vùng sâu, vùng xa lớp THCS học sinh lớp nhiều bỡ ngỡ tiếp xúc với mơn hóa học Do điều kiện học tập thiếu thốn, việc quan tâm giúp đỡ gia đình cịn hạn chế nên việc học tập nói chung mơn hóa nói riêng em chưa thể sánh học sinh vùng thuận lợi nhạy bén hay tư sáng tạo Đối với việc giải tập nhận biết chất hóa học, em cịn nhiều lúng túng cần sử dụng tính chất nào, phương trình hóa học nào, vận dụng cơng thức tính toán cần sử dụng tính chất hóa học đặc trưng để đáp ứng yêu cầu đề Nói chung việc vận dụng kiến thức để giải tập em chưa thành thạo có tập dạng nhận biết chất Do cần có hướng dẫn giúp đỡ giáo viên Giải tập nhận biết chất hóa học tốt giúp em củng cố kiến thức học, nắm vững tính chất chất học vào thực tiễn phân biệt chất, nhận biết chất Đây phần yêu cầu mức độ: thông hiểu hay vận dụng phải có đề kiểm tra mà người giáo viên biên soạn Một nắm vững kiến thức để giải tốt tập hóa học, giải tốt tập nhận biết chất em có nhiều hứng thú giới vật chất nói chung chất hóa học nói riêng, từ em thêm u thích mơn hóa học Đối với đơn vị trường THCS Vĩnh Châu B mơn hóa học cịn gặp nhiều khó khăn, chưa có nguồn tài liệu nghiên cứu áp dụng đơn vị Bản thân muốn nâng cao chất lượng giáo dục trường nói chung, mơn nói riêng nên thúc đẩy nghiên cứu đề tài làm nguồn tài liệu giảng dạy lâu dài II Mục đích đề tài: Tôi nghiên cứu để tài nhằm giúp em giải tốt tập dạng nhận biết chất phương pháp hóa học để em ơn tập, củng cố kiến thức học hóa học, nắm thao tác cụ thể loại hóa chất,… Cụ thể là: - Ơn tập kiến thức học - Rèn luyện tư duy, tính nhạy bén khả nắm vững kiến thức học sinh - Giúp học sinh vận dụng kiến thức tính chất vật lí tính chất hóa học chất để nhận biết - Gắn kết lí thuyết thực hành, giúp cho học sinh khỏi lúng túng giải vấn đề sống liên quan đến việc nhận biết chất - Giúp thân đồng nghiệp nâng cao tay nghề chất lượng chun mơn mơn phụ trách Nhưng trước hết em hướng dẫn cách lập kế hoạch nhận biết chất cách lôgic Từ phát huy kỹ nhận biết chất cách thay chất thử khác đồng thời giúp em hình thành khái niệm thuốc thử dùng để nhận biết chất hóa học Đó mục đích đề tài mà tơi nghiên cứu III Lịch sử đề tài: Người giáo viên dạy hoá học ngồi việc nắm vững nội dung chương trình, phương pháp giảng dạy cần nắm vững tập hoá học chương, hệ thống tập cách giải tổng quát cho dạng tập, biết sử dụng tập phù hợp với công việc: luyện tập, kiểm tra, nghiên cứu nhằm đánh giá trình độ nắm vững kiến thức học sinh Từ cần phải sử dụng tập mức khác cho đối tượng học sinh khác nhau: Giỏi, Khá , TB, Yếu Qua q trình giảng dạy mơn hóa học lớp tơi nhận thấy em giải tập nhận biết chất mơ hồ khơng Phần lớn em đoán chất mà khơng có sở khoa học trình tự xác định chất cách lơgic Do cần giúp em hệ thống lại cách giải tập dạng Từ thực tiễn giảng dạy sở nghiên cứu tài liệu bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên THCS chu kì III (2004-2007) mơn hóa học phần sử dụng thí nghiệm dạy học hóa học từ trình tự thực thí nghiệm ta thay đổi trình tự thành kế hoạch nhận biết chất hay dung dịch Đề tài nghiên cứu áp dụng có hiệu từ năm học 2011-2012 đến Nhưng q trình áp dụng, tơi nhận thấy cần có số vấn đề để hồn thiện đề tài trình tự giải tập cần thêm bước phân loại chất cần nhận biết để em dễ dàng áp dụng chất thử để nhận biết Khi triển khai đề tài cần có nhiều hình thức tổ chức giải tập cá nhân, nhóm nhỏ theo dạng tập từ dễ đến khó Đánh giá khả tiến em cần có thêm nhận xét thái độ học tập, phát triển kỹ giao tiếp em trước tập thể nhóm, trước lớp,… Việc đưa tiêu chí để so sánh mức độ tiến học sinh xếp lại cách lôgic nhằm giúp đánh giá khả áp dụng đề tài cách khoa học IV Phạm vi đề tài: Tơi giảng dạy chương trình hóa học lớp 8, THCS thấy có tập dạng nhận biết chất nên nghiên cứu giúp em tìm cách giải cách chắn có hệ thống Đề tài giúp nghiên cứu biện pháp giúp học sinh giải tập nhận biết chất phương pháp hố học Tơi cố gắng giúp em tìm phương pháp giải tập dạng chương trình hố học lớp trung học sở Qua phần tơi mong em có phương pháp giải tốt tập dạng nhận biết chất qua phương pháp suy luận Một thành thạo giúp cho em có khái niệm thuốc thử để nhận biết chất Nếu có điều kiện, đề tài phổ biến rộng rãi thành tài liệu giúp bạn đồng nghiệp em học sinh sử dụng để giải tốt tập dạng cách nhanh gọn B.PHẦN II NỘI DUNG VÀ GIẢI PHÁP I Thực trạng: Thực trạng: Về mặt lý luận biết nguyên tắc giải tập nhận biết chất phương pháp hóa học tức dùng hay nhiều phương pháp hóa học (bằng phản ứng hóa học, thí nghiệm,…) chất cần nhận biết vào phản ứng đặc trưng chúng để nhận biết chất cụ thể Hay nói cách khác dùng chất cho phản ứng với chất cần nhận biết, phản ứng xảy hay khơng xảy có phản ứng xảy với biểu đặc trưng kết tủa biến đổi màu sắc tỏa khói,…mà phản ứng với chất khác khơng có ta kết luận tên chất hóa học cần tìm Cứ ta tìm chất cần tìm Do muốn giải tập địi hỏi em cần có hiểu biết vững tính chất hóa học chất nắm rõ đâu phản ứng đặc trưng chất cụ thể để từ em vận dụng vào việc giải tập dạng Đồng thời em cần có rèn luyện cách trình bày làm cách khoa học Nhưng thực tiễn giảng dạy thấy đa số em gặp tập dạng nhận biết chất em lúng túng khơng Có em cho cho chất tác dụng với tìm loại chất cố tìm chất cho tác dụng với loại chất tìm kết Có em lo viết phương trình phản ứng hóa học chất cần nhận biết khơng tìm đâu phương trình phản ứng cần thiết để từ giải tốn Cái khó chất cần nhận biết em khơng tìm chất chất cần dễ dàng nhận biết Nói chung em chưa có đường để giải tập dạng cách hợp lí Như em trình bày giải khơng theo trình tự mạch lạc, rõ ràng thứ tự bước để nhận biết chất, viết phương trình hóa học minh chứng, cách trình bày tượng xảy để nhận biết chất hóa học,… Việc trình bày thao tác cho thí nghiệm tìm chất địi hỏi phải xác, nhiều kinh nghiệm, điều kiện thí nghiệm thực hành hóa học cịn hạn chế nên đơi em trình bày cịn chưa hợp lí pha lỗng axit với nước em cho axit vào ống nghiệm trước sau cho nước vào điều nguy hiểm,… Lần áp dụng đề tài này, nhận thấy có thực trạng kiểm tra, đánh giá phần tập nhận biết có tỷ lệ đáng kể nhằm phân loại học sinh Do giải dược tập dạng góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy mơn hóa học Khả để giải tập cách hồn chỉnh tùy thuộc vào mức độ học sinh Có em biết cách xác định chất trình bày viết phương trình hóa học khơng đạt Có em tìm chất cịn bước lúng túng khơng biết sử dụng chất tìm hay chất khác để xác định chất cịn lại Do tơi tiến hành nhận xét học sinh theo tiêu chí sau: Tổng số học sinh lớp đầu năm học 2014-2015 28 học sinh Các tiêu chí Số lượng Tỉ lệ Nhận biết chất 25% Trình bày giải lời 25% Trình bày giải hồn chỉnh Tìm cách giải khác 14,3% 7,1% Nguyên nhân: Khi gặp toán dạng em lúng túng, em chưa xác định nguyên tắc, yêu cầu việc giải tập nhận biết chất nói chung nhận biết chất cụ thể tùy theo yêu cầu đề Các em chưa phân tích đề xác định hóa chất để thử, hạn chế hay khơng hạn chế, hay khơng dùng hóa chất khác… Do em chưa nắm rõ tính chất vật lí, tính chất hóa học kim loại chất hay chất hóa học riêng biệt Các em khơng xác định đâu phản ứng đặc trưng cho chất để từ có sở nhận biết chất cách nhanh xác Học sinh chưa nắm rõ q trình phản ứng hóa học xảy có tượng đặc trưng xuất chất khí, kết tủa, màu sắc, mùi hương, Đây điều kiện để nhận biết chất Việc đề kế hoạch chi tiết cho việc nhận biết chất phải trải qua trình học tập lâu dài rèn luyện thường xuyên, đòi hỏi em học sinh tư tổng hợp, khái quát hóa Các em chưa hướng dẫn trình bày giải hồn chỉnh tập dạng II Nội dung cần giải quyết: Từ thực trạng nguyên nhân trên, để giúp em giải tốt tập dạng nhận biết chất, tiến hành công việc đề tài trước bổ sung phần trình bày giải vào mục 2.6 hình thức hỗ trợ em học yếu vào mục 2.7: 2.1 Xác định nguyên tắc giải tập nhận biết chất 2.2 Nêu yêu cầu chung để giải tập nhận biết chất 2.3 Xác định sở để nhận biết (phản ứng hoá học đặc trưng, tượng dễ nhận biết) 2.4 Nêu phương pháp chung để giải tập nhận biết chất 2.5 Phân loại dạng tập hướng dẫn cách giải 2.6 Các hình thức thực yêu cầu tập nhận biết chất cách trình bày giải 2.7 Biện pháp nâng dần tỉ lệ học sinh giải tốt tập nhận biết chất Việc xác định nội dung công việc cần giải dựa trình giảng dạy, làm việc với em để giải tập nhận biết chất Từ tơi muốn xây dựng thành sở lý luận để giúp em áp dụng vào việc giải toán dạng tốt hơn, thành thạo III Giải pháp: Xác định nguyên tắc giải tập nhận biết chất: Việc xác định nguyên tắc giải tập nhận biết chất giúp cho em định hướng kiến thức học cần vận dụng việc giải tập dạng Nguyên tắc là: Muốn nhận biết hay phân biệt chất ta phải dựa vào phản ứng đặc trưng có tượng: có chất kết tủa tạo thành sau phản ứng, đổi màu dung dịch, giải phóng chất có mùi có tượng sủi bọt khí, Hoặc sử dụng số tính chất vật lí (nếu cho phép) nung nhiệt độ khác nhau, hoà tan chất vào nước, Như muốn giải tốt tập em cần nắm vững phản ứng đặc trưng chất hóa học học Kết thời gian giải tập em nhanh hơn, việc vận dụng kiến thức em có hiệu Ví dụ 1: Hãy nêu tượng xảy viết PTHH dẫn khí clo vào cốc đựng nước, nhúng mẩu q tím vào dung dịch thu được? - Đáp án Hiện tượng: Dung dịch nước clo có màu vàng lục, mùi hắc khí clo Giấy q tím chuyển sang màu đỏ, sau màu PTHH: Cl2 + H2O ↔ HCl + HClO Ví dụ 2: Giải thích dùng bình nhơm để chứa axit sunfuric đặc, nguội axit nitric đặc, nguội khơng dùng bình nhơm để đựng vôi, nước vôi vữa xây dựng ? - Đáp án: + Nhôm không tác dụng với axit sunfuric đặc nguội axit nitric đặc nguội nên dùng bình nhơm để đựng hai loại axit đặc, nguội + Khơng dùng bình nhơm để đựng vôi , nước vôi vữa xây dựng có chất kiềm , nhơm tan dung dịch kiềm Ví dụ 3: Có lọ bị nhãn , lọ đựng kim loại sau : Ba, Na Bằng phương pháp hóa học phân biệt kim loại Lấy kim loại cho vào ống riêng biệt Nhỏ vài giọt dung dịch H2SO4 cho vào ống nghiệm riêng biệt, sủi bọt khí kim loại tan, sủi bọt khí xuất kết tủa trắng ống chứa kim loại Ba, sủi bọt khí kim loại tan ống chứa kim loại Na Na +H2SO4 → Na2SO4 + H2 Ba + H2SO4 → BaSO4 + H2 Yêu cầu chung để giải tập nhận biết chất: Bài tập nhận biết chất cho dạng trắc nghiệm khách quan tự luận Đối với tập dạng trắc nghiệm khách quan yêu cầu học sinh phân tích kỹ đề liệu cho để chọn phương án xác Đối với tập dạng tự luận có u cầu sau: Xác định yêu cầu chung nhằm giúp em cần thực số phản ứng hóa học cần thiết để nhận biết chất kết cuối xác định tên chất theo yêu cầu đề Các yêu cầu chung để giải tập nhận biết chất là: Trừ trường hợp đặc biệt, thơng thường muốn nhận biết n hố chất cần phải tiến hành (n – 1) thí nghiệm Các phản ứng hoá học chọn để nhận biết phản ứng đặc trưng đơn giản có dấu hiệu rõ rệt Tất chất lựa chọn dùng để nhận biết hoá chất theo yêu cầu đề bài, coi thuốc thử Khái niệm phân biệt bao hàm ý so sánh ( phải có hai hố chất trở lên ) mục đích cuối phân biệt để nhận biết tên số hố chất Kết em xác định số phản ứng hóa học cần thiết để nhận biết chất, từ định hướng cần bước tiến hành để giải tập cho Khi giải phương pháp thực hành cần có ý thức tiết kiệm hóa chất, tránh làm hỏng hóa chất, bảo vệ mơi trường an tồn cho người sử dụng Xác định sở để nhận biết ( phản ứng hoá học đặc trưng, tượng dễ nhận biết ) “Một số biện pháp giúp học sinh giải tập nhận biết chất phương pháp hoá học”, giúp em từ nội dung học cần nắm rõ kiến thức liên quan đến chất cần nhận biết tức xác định sở để nhận biết * Dựa vào tính chất vật lí: Như ta biết lý tính chất hóa học có số tính chất giống màu sắc, trạng thái,… Tuy nhiên chúng có tính chất khác nhiệt độ sôi, khối lượng riêng, tính tan nước, tính dẫn nhiệt, tính nhiễm từ… Ví dụ: Dựa vào tính chất vật lí, nhận biết lọ nhãn đựng chất bột sau: bột sắt, bột nhôm, bột gỗ (lớp 8) Cách giải: Dùng nam châm để thử ta biết lọ đựng bột sắt, sau lấy lọ lọ lại pha với nước Bột gỗ lên mặt nước Chất cịn lại bột nhơm * Dựa vào tính chất hóa học: Về lý thuyết hệ thống lại kiến thức để nhận biết chất phương pháp hóa học Nhận biết chất thị màu: ta biết axit làm cho quỳ tím đổi thành màu đỏ cịn bazơ làm cho quỳ tím đổi thành màu xanh làm cho dung dịch phenolphtalein không màu thành màu đỏ Vậy tập yêu cầu xác định chất axit bazơ ta sử dụng chất thị màu để xác định chất sau dùng biện pháp khác để xác định chất khác Các chất nhóm kim loại, oxit, axit, muối… có tính chất hóa học chung Nhưng đồng thời có phản ứng đặc trưng riêng mà có chất có mà Đây sở quan trọng để giải tốt tập nhận biết chất Ví dụ axit sunfuric có tính chất hóa học axit tác dụng với bazơ, muối, oxit bazơ, kim loại, làm đổi màu quỳ tím thành đỏ nồng độ đậm đặc lại tác dụng với đồng không giải phóng khí hiđro hay tính háo nước Ngồi ta cịn có nhận xét khác để tạo sở cho việc nhận biết chất Ví dụ như: Ta biết điều kiện xảy phản ứng trao đổi dung dịch sản phẩm tạo thành có chất khơng tan có chất khí - Ý nghĩa dãy hoạt động hóa học kim loại giúp cho ta nhận biết chất như: + Kim loại đứng trước Mg phản ứng với nước điều kiện thường tạo thành kiềm giải phóng khí H2 + Kim loại đứng trước H phản ứng với số dung dịch axit (HCI, H 2SO4 lỗng,….) giải phóng khí H2 + Kim loại đứng trước ( trừ Na, K…) đẩy kim loại đứng sau khỏi dung dịch muối Do điều kiện em học trường vùng sâu, vùng xa điều kiện sở vật chất cho việc dạy học thiếu thốn hoá chất dành cho học hoá học Từ việc tiếp xúc, nhận biết chất em cịn hạn chế nên tơi lập thêm bảng trạng thái, màu sắc đơn chất, hợp chất cho em dễ nhận biết TRẠNG THÁI, MÀU SẮC CÁC ĐƠN CHẤT, HỢP CHẤT HgS : ↓ đỏ AgI : ↓ vàng đậm AgCl : ↓ màu trắng AgBr : ↓ vàng nhạt HgI2 : đỏ CuS, NiS, FeS, PbS, … : đen C : rắn, đen S : rắn, vàng P : rắn, trắng, đỏ, đen Fe : trắng xám FeO : rắn, đen Fe3O4 : rắn, đen Fe2O3 : màu nâu đỏ Fe(OH)2 : rắn, màu trắng xanh Fe(OH)3 : rắn, nâu đỏ Al(OH)3 : màu trắng, dạng keo tan NaOH Zn(OH)2 : màu trắng, tan NaOH Mg(OH)2 : màu trắng Cu: : rắn, đỏ Cr(OH)2 : vàng Cr(OH) : xanh K2Cr2O7 : đỏ da cam KMnO4 : tím CrO3 : rắn, đỏ thẫm Zn : trắng xanh Zn(OH)2 : ↓ trắng Hg : lỏng, trắng bạc HgO : màu vàng đỏ Mn : trắng bạc MnO : xám lục nhạt MnS : hồng nhạt MnO2 : đen H2S : khí khơng màu SO2 : khí khơng màu SO3 : lỏng, khơng màu, sơi 450 Br2 I2 Cl2 CdS : lỏng, nâu đỏ : rắn, tím : khí, vàng : ↓ vàng 10 Có lọ không nhãn, lọ đựng chất rắn sau: NaOH, Ba(OH) 2, NaCl Hãy trình bày cách nhận biết chất dựng lọ phương pháp hóa học Viết phương trình hóa học (nếu có) Phân tích đề bài: Trong chất cần tìm có chất bazơ chất muối tức có loại chất bazơ muối Từ có kế hoạch nhận biết sau: Bước Trích mẫu thử Thí nghiệm Hiện tượng Kết luận Phương trình hóa học Bước Lấy lọ đem hòa tan chất vào nước tạo thành dung dịch Bước Bước Lấy lọ đến hai giọt dung dịch nhỏ giấy quỳ tím Lần lượt cho dung dịch làm màu dung dịch quỳ tím tác dụng với Na2CO3 Có lọ làm đổi màu Một phản ứng tạo quỳ tím thành xanh, thành kết tủa, lọ không đổi màu phản ứng không xảy Nhận biết lọ Phản ứng có kết tủa khơng đổi màu là dung dịch chất NaCl Ba(OH)2, không phản ứng dung dịch NaOH Ba(OH)2+ Na2CO3 2NaOH+ BaCO3 Trình bày giải sau: Lấy lần lược lọ chất rắn đem hòa tan chất vào nước thành lọ dung dịch theo thứ tự 1,2,3 Lấy lọ đến hai giọt dung dịch nhỏ giấy quỳ tím, ta nhận thấy giấy quỳ tím nhỏ vào, có lọ làm quỳ tím chuyển thành màu xanh, lọ cịn lại khơng đổi màu Lọ dung dịch NaCl 19 Lần lượt cho lọ lại tác dụng với dung dịch Na 2CO3 nhận thấy có lọ có phản ứng xảy tạo thành kết tủa dung dịch Ba(OH) 2, lọ khơng có phản ứng dung dịch NaOH Phương trình phản ứng Ba(OH)2 + Na2CO3 2NaOH+BaCO3 Với dạng tập hạn chế thuốc thử phải tuân theo nguyên tắc: dùng thuốc thử mà đề cho để nhận biết chất cần nhận biết Sau dùng hóa chất vừa nhận biết để nhận biết chất cịn lại … Ví dụ: Chỉ dùng thêm chất thử kim loại , nhận biết lọ nhãn chứa dung dịch: Na2SO4, HCl, Na2CO3 Ba(NO3)2 Học sinh sử dụng sắt để nhận biết HCl (có bọt khí ra), sau dùng HCl nhận biết Na2CO3 ( có bọt khí ra), dùng Na 2CO3 nhận biết Ba(NO3)2 ( có kết tủa trắng), chất cịn lại Na2SO4 Với dạng tập khơng dùng thuốc thử ta phải lập bảng để nhận biết Ví dụ: Khơng dùng hóa chất khác, nhận biết lọ nhãn chứa riêng biệt dung dịch: HCl, Na2CO3 BaCl2 Học sinh kẻ bảng sau: HCl Na2CO3 BaCl2 HCl  Na2CO3   BaCl2  - Dựa vào kết bảng ta nhận biết HCl (1 dấu hiệu sủi bọt khí) Na2CO3(1 dấu hiệu sủi bọt khí dấu hiệu kết tủa) BaCl (1 dấu hiệu kết tủa) Đối với tập dạng nhận biết có mặt chất có hỗn hợp hay dung dịch ta tiến hành dùng phương pháp chung để giải thường chất có hỗn hợp loại chất khí axit nên cần vận dụng phản ứng đặc trưng để chứng minh có mặt chúng Ví dụ: Bài tập 1b/ trang SGK hoá học Bằng phương pháp hoá học nhận biết chất dãy chất sau hai chất khí khơng màu CO2 O2.Viết phương trình hóa học - Sục hai chất khí khơng màu vào hai, ống nghiệm chứa nước vôi Ca(OH)2, - Ống nghiệm bị đục.Thì khí ban đầu khí CO2 20 - Khí cịn lại O2 - Phương trình phản ứng: CO2 + Ca(OH)2 → CaCO3 + H2O Khi áp dụng giải pháp này, thấy em giải tập nhanh hơn, số lượng học sinh giải tập nhiều hẳn Các em thực yêu cầu đề nêu cách khoa học, hợp lí, cách giải phù hợp Đồng thời áp dụng dạng tập cho đối tượng học sinh giỏi trung bình, yếu dễ dàng hơn, giúp nâng lên dần tỉ lệ học sinh giải dạng tập Các hình thức thực yêu cầu tập nhận biết chất : Tuỳ theo yêu cầu tập mà hướng dẫn học sinh trình bày làm cho rõ ràng, mạch lạc, ngắn gọn mà đầy đủ giúp người nghe, người đọc, hiểu cách làm mình.Có thể phân chia thành hình thức lý thuyết thực hành Đơi u cầu tập gồm trình bày lý thuyết tiến hành thực hành để nhận biết chất Đối với học sinh trung học sở việc trình bày yêu cầu tập lý thuyết chủ yếu áp dụng cho dạng tập phân tích Trình bày u cầu tập thực hành thường tiến hành tiết thực hành cuối chương Khi thực yêu cầu tập kết học sinh trình bày bày giải Do tơi trình bày thêm phần trình bày giải Phần chủ yếu hướng dẫn em nên có trình bày lơgic, theo trình tự hợp lý, hiệu quả, tính đến yếu tố tiết kiệm hóa chất 1.- Chiết hóa chất cần nhận biết ống nghiệm đánh dấu số 1,2,3…hoặc a,b,c,… 2.- Trình bày thao tác nhận biết: nên nêu thao tác theo trình tự hợp lý dùng đầu giấy quỳ tím nhúng vào ống nghiệm chứa axit dùng axit để đổ vào giấy quỳ tím,… 3.- Nêu tượng xảy kết luận tên chất cần nhận biết 4.- Tiếp tục trình bày thao tác khác để nhận biết chất lại 5.- Ghi lại phương trình phản ứng hóa học xảy Dù hình thức trình bày trình bày miệng, viết giấy, … hay thực hành theo thứ tự 6.1 Hình thức thứ nhất: Trình bày yêu cầu tập lí thuyết : Có thể cho học sinh làm cách: - Trả lời miệng: Khi có thời gian trình kiểm tra trước thực hành cần ơn lại kiến thức cũ Ví dụ: Trước tiến hành thực hành thí nghiệm "Tính chất hóa học oxit axit" (lớp 9): Có lọ khơng nhãn , lọ đựng dung 21 dịch Na2SO4 , H2SO4 loãng HCl Hãy tiến hành thí nghiệm nhận biết dung dịch chất đựng lọ Giáo viên đặt câu hỏi trước cho học sinh trả lời miệng : "Em nêu cách nhận biết dung dịch Na 2SO4 , H2SO4 loãng HCl đựng lọ nhãn " để ôn lại kiến thức cho học sinh trước tiến hành thực hành Đối với tập trắc nghiệm khách quan cho em trình u cầu tập hình thức - Làm giấy: Đây hình thức giải tập chủ yếu Có thể cho học sinh thực yêu cầu tập giấy làm tập lớp, nhà, kiểm tra 15 phút, 45 phút thi học kì … Khi trình bày làm theo bước phương pháp chung giải tập nhận biết chất trình bày thí nghiệm phản ứng hố học lượt để rút kết luận nhận biết chất cần nhận biết 6.2 Hình thức thứ hai: trình bày yêu cầu tập phương pháp thực hành: Đây dạng tập kiểm tra mà người giáo viên phải chuẩn bị đầy đủ dụng cụ, hóa chất địi hỏi phải có nhiều thời gian Ngược lại, với hình thức kiểm tra tạo cho học sinh niềm say mê hứng thú học tập, tạo điều kiện cho em có niềm tin vào khoa học Lưu ý: Đôi lúc thực tế giảng dạy lại xảy trường hợp thực yêu cầu tập lí thuyết để kiểm chứng lại phương pháp thực hành Lúc đó, người giáo viên phải định hướng cho học sinh trường hợp lí thuyết đưa (trình bày nhiều) mà trình thực hành lại làm ngắn gọn Ví dụ: Bằng phương pháp hóa học dùng thêm thuốc thử quỳ tím, nhận biết dung dịch Na 2SO4 , K2CO3, BaCl2 HCl đựng lọ nhãn Khi cho quỳ tím vào rơi vào trường hợp ngẫu nhiên nhận biết HCl (làm quỳ tím hóa đỏ), KOH (làm q tím hóa xanh) mà khơng cần phải cho quỳ tím vào tất lọ Đối với thực yêu cầu nhận biết phương pháp thực hành, giáo viên cần hướng dẫn em thao tác cho phù hợp, xác, tránh tượng cháy nổ, Kết em trình bày cách giải tập có tính khoa học, hợp lí theo trình tự phù hợp với kiểu tập yêu cầu Giải pháp tốt giúp phát huy lực tư lôgic em Biện pháp nâng dần tỉ lệ học sinh giải tập nhận biết chất: Để giúp em bước nắm vững phương pháp giải tập nhận biết chất, tiến hành phân loại tập mức độ dễ, trung bình, khó cho đối tượng học sinh yếu, trung bình giỏi Ở đối tượng học sinh yếu, 22 trung bình tơi giúp em tiến hành phân tích đề cách tỉ mỉ nhằm giúp em củng cố, định hướng kiến thức để giải tập Với đối tượng học sinh khá, giỏi đặt câu hỏi phân tích đề có tính định hướng, gợi mở nhằm giúp em định hướng kiến thức, phát huy lực tư duy, hình dung trình giải tập nhận biết chất Sau tơi nâng dần mức độ khó tập u cầu trình bày làm xác, súc tích tìm cách giải khác cho tập Khi áp dụng giải pháp sử dụng việc phân lọai tập mà đề cho phù hợp với loại đối tượng học sinh Với học sinh dạng trung bình, yếu nên bước từ đơn giản tức đặt thành đề nhỏ cho em xác định chất đến chất …Tuỳ theo tập đề yêu cầu nhận biết chất cụ thể để em suy nghĩ tìm cách nhận biết, sau nâng cao Đối với học sinh giỏi giải tập nhận biết 3,4 chất hay hỗn hợp chất sau giải xong tập nên cho em tìm thêm cách nhận biết khác nhằm nâng cao kiến thức, phát huy hết lực tư em Trong trình giải tập kế hoạch nhận biết áp dụng linh hoạt cho loại tập a) Đầu tiên giúp em giải tập nhận biết dạng chất vô khác loại muối với axit; muối với bazơ, oxit với axit; oxit với bazơ,… Có thể tập sách giáo khoa cho nhận biết chất tơi tách cho em giải tìm chất khác loại Ví dụ: Có lọ không nhãn, lọ dựng dung dịch không màu sau: NaCl, Ba(OH)2, NaOH, Na2SO4 Chỉ dùng quỳ tím, làm nhận biết dung dịch đựng lọ phương pháp hóa học? Viết phương trình hóa học Có thể tách thành tập nhỏ: Làm để nhận biết hai lọ không nhãn, lọ dựng dung dịch không màu sau: NaCl, Ba(OH)2 Làm để nhận biết hai lọ không nhãn, lọ đựng dung dịch không màu sau: NaOH, Na2SO4 Khi việc giải tập đơn giản em dựa vào tính chất làm màu chất thị axit hay bazơ b) Tiến hành giải tập nhận biết nhiều chất: Số chất nhận biết từ 3,4 chất trở lên loại chất nhiều Đến học sinh cần phải vận dụng nhiều kiến thức để giải Ví dụ 1: Trình bày phương pháp hóa học nhận biết dung dịch đựng lọ riêng biệt nhãn H2SO4, Na2SO4, NaNO3 Phân tích: - Dùng chất thị màu nhận biết chất axit 23 - chất cịn lại chất muối, cần tìm chất muối khác tác dụng với muối có muối có phản ứng trao đổi Na2SO4+ BaCl2 BaSO4+ 2NaCl Cách giải: Dùng quỳ tím nhúng vào lọ lọ làm cho quỳ tím hóa đỏ dung dịch H2SO4 Lần lượt cho muối lại với tác dụng với dung dịch muối BaCl 2, thấy phản ứng có kết tủa Na2SO4, chất cịn lại NaNO3 c) Các hình thức nâng cao: Sau tập thực xong cho em xem lại bước phân tích để để đặt thêm câu hỏi: “Ngồi chất thử để tìm chất có chất khác để thay hay khơng?” Từ em thảo luận để tìm nhiều cách giải khác Như ví dụ 1: Trình bày phương pháp hóa học nhận biết dung dịch đựng lọ riêng biệt nhãn H 2SO4, Na2SO4, NaNO3 Các em sử dụng chất BaCl2 , ta sử dụng chất khác Ba(NO3)2, Ba(OH)2 Hay ví dụ 2: Chỉ dùng kim loại, làm để nhận biết lọ dung dịch nhãn dung dịch HNO3, HgCl2, NaOH Ở em dùng đồng kim loại để thử ngồi kim loại đồng ta chất để thử? Các em dễ dàng tìm chất để thử sắt kim loại, chì kim loại… Việc tìm nhiều cách thử khác dựa vào tính chất hóa học chung loại chất cần nhận biết, dựa vào yêu cầu đề Ta xem lại ví dụ 2: Chỉ dùng kim loại, làm để nhận biết ba lọ không nhãn dung dịch HNO3, HgCl2 NaOH Nếu thay đổi đề là: Trình bày cách nhận biết ba lọ khơng nhãn ba dung dịch HNO 3, HgCl2, NaOH.” Thì em có cách giải khác : Cách 1: Dùng quỳ tím để thử Cách 2: Dùng đồng kim loại để thử Cách 3: Dùng sắt kim loại để thử … Về hình thức tổ chức, tơi đề xuất thêm hình thức giải tập theo nhóm Tơi phân cơng em giỏi làm trưởng nhóm kèm theo hay hai em trung bình, nhằm giúp em giải tập trình bày giải cách khoa học, lôgic Sau nhóm giải dược tập, tơi u cầu nhóm cho em trình bày lại giải lời ghi kết vào Khi em tiến tiến hành giải tập hình thức cá nhân em chưa có cách trình bày hay tơi thường u cầu em trình bày miệng cho thật trơi chảy trước viết giấy Đối với em giỏi, tơi tổ chức nhóm với u cầu cao đề xuất cách giải khác 24 Qua đó, số lượng học sinh trung bình, yếu giải dạng tập ngày cao hẳn Các em không ngại gặp tập loại đồng thời số học sinh giỏi tìm nhiều cách giải khác cho tập IV Kết quả: Qua việc giải tập cụ thể nhận thấy em ngày tiến hơn, bước suy luận để tìm chất ngày lơgic việc trình bày giải cúa dạng tập ngày lôgic Bước đầu tiếp xúc với tập nhận biết chất, nhận thấy em chưa hình thành phương pháp giải tập dạng Nhưng sau áp dụng bước đề tài, em biết suy luận, phân tích kỹ đề bài, từ xác định thuốc thử cần dùng trình tự thực thí nghiệm hợp lí Đối với em yếu, trung bình giải tập nhận biết hố chất (2,3 chất) xác, hợp lí nhanh Đối với em khá, giỏi giải tập với nhiều thuốc thử khác Điều mà thấy rõ tiến em tự tin diễn đạt vấn đề khoa học Vì xét kỹ lại việc tìm tên loại hóa chất tình khoa học Nhưng em trình bày cách nhận biết hóa chất trước tập thể lớp chứng tỏ em nắm vững kiến thức mơn hóa học, có kỹ trình bày vấn đề theo yêu cầu Trong trình tổ chức hoạt động nhóm, tơi nhận thấy em có hỗ trợ tốt Các em nhắc nhở tính cẩn thận, khéo léo, an tồn, tiếp xúc hóa chất Đặc biệt kiến thức cần thiết để nhận biết chất, cách trình bày giải cách khoa học nhắc nhở viết phương trình phản ứng hóa học Từ em học yếu, thêm phần tự tin trình bày lời giải trước lớp Đối với lớp năm qua trường Tiểu học Trung học sở Vĩnh Châu B gồm 28 em từ đầu năm tơi tiến hành thực nghiệm có kết tiến sau: Các tiêu chí Nhận biết chất Trình bày giải lời Trình bày giải hoàn Đầu năm học Các giai đoạn Tỉ lệ Giữa học Tỉ lệ Cuối kỳ kỳ I I 25% 12 25% 16 14,2 % 42,9 % 57,1 % 28,6 % 25 22 24 12 Tỉ lệ Cuối kỳ II Tỉ lệ 78,6 % 85,7 % 42,9 % 100 % 100 % 85,7 % 28 28 24 chỉnh Tìm cách giải khác 7,1% 17,9 % 25% 14 50 % Qua bảng số liệu trên, tơi nhận thấy tiêu chí em có tiến rõ rệt Tỉ lệ học sinh nhận biết chất đạt cao Qua tiêu chí chứng tỏ em trình bày giải ngày tốt Đồng thời với tiêu chí cho thấy tỉ lệ học sinh giỏi tìm nhiều cách giải khác vượt trội Các mặt chuyển biến đối tượng: Ở giai đọan áp dụng đề tài, em giải tập dạng gặp nhiều khó khăn, khái niệm thuốc thử em cịn nhiều lạ Việc trình bày bước nhận biết em nhiều lúng túng Vì tơi cho em trình bày lời nói cho thật nhuần nhuyễn, sau em trình bày vào tập Để việc trình bày em thuận lợi hơn, tơi tiến hành chia nhóm, có em khá, giỏi giúp cho nhóm làm việc tốt Đối với em giỏi ln có thi đua với để tìm cách giải khác hay bước thực nhanh Đối với loại tập muốn giải tốt em cần phải nắm rõ kiến thức học, hiểu mối liên hệ chất, lớp học thường xuyên kiểm tra cũ em nhiều hình thức, kiểm tra miệng, nhắc lại kiến thức cũ phần củng cố hay q trình dạy Từ em nắm vững kiến thức vận dụng vào giải tập nhận biết tốt Tôi nhận thấy tiến em thể qua việc trình bày bước nhận biết, xác định đâu phản ứng đặc trưng, đâu tượng đặc trưng để nhận biết chất Một số em khá, giỏi cịn tìm chất thử khác để nhận biết chất Đó chuyển biến tốt em lớp thực đề tài 26 C.PHẦN III KẾT LUẬN 1.Tóm lược giải pháp: Việc giải tập dạng nhận biết chất hóa học dạng tập khó học sinh vùng sâu huyện Tân Hưng, từ tơi nghiên cứu đề tài nhằm giúp em giải tập tốt Các giải pháp tơi thực xây dựng ngun tắc giải tập nhận biết chất nêu yêu cầu chung để giải tập nhận biết chất dựa vào phản ứng đặc trưng, phản ứng có tượng rõ ràng để nhận biết Từ ngun tắc, u cầu chung tơi nhận thấy em muốn giải tốt tập dạng cần phải có kiến thức hố học vững vận dụng cách phù hợp Do đó, tơi đề giải pháp xác định sở để nhận biết chất dựa vào tính chất vật lí hay hố học để rút phản ứng đặc trưng để nhận biết chất, tức giúp em nắm lí thuyết để nhận biết chất học thuộc lịng bảng lí thuyết Các em có sở để nhận biết chất, đề biện pháp cụ thể giúp em giải tốt tập nhận biết chất Đó nêu phương pháp chung để giải tập nhận biết chất, từ xây dựng trình tự giải tập nhận biết chất Tuỳ theo yêu cầu đề mà tập nhận biết chất phong phú nên tơi có giải pháp phân loại dạng tập hướng dẫn cách giải cho dạng tập Một em biết cách giải tập nhận biết chất, áp dụng giải pháp hình thức thực yêu cầu tập nhận biết chất tức hướng dẫn em cách trình bày giải cho hợp lí, khoa học Đặc biệt lần này, tơi áp dụng giải pháp em học trung bình, yếu cách trình bày giải cho xác, hợp lý giúp em tự tin học tập mơn hóa học Đối với học sinh lớp trung học sở, dạng tập nhận biết chất tương đối mẻ nên có giải pháp nâng dần tỉ lệ học sinh giải tốt tập nhận biết chất Có em từ đầu khơng biết giải tập nhờ áp dụng giải pháp theo đối tượng học sinh nên kết cuối năm riêng với dạng tập em giải tốt Phạm vi áp dụng : Đề tài nghiên cứu biện pháp giúp cho học sinh lớp trung học sở giải tốt tập nhận biết chất hố học chương trình học, tập đề thi kiểm tra định kỳ, tuyển chọn học sinh giỏi cấp Khi áp dụng đề tài giúp cho em giải tập nhanh hơn, việc trình bày giải tốt 27 Đối với học sinh bậc THCS huyện Tân Hưng áp dụng đề tài Đề tài giúp cho thân đồng nghiệp nâng cao tay nghề chất lượng chun mơn mơn phụ trách Kiến nghị: Đối với dạng tập này, có số tập yêu cầu nhận biết phương pháp thực hành nên cần phải có phịng thực hành thí nghiệm, hóa chất, dụng cụ thí nghiệm, tiến hành thí nghiệm tiết học sinh động học sinh hứng thú học tập Vì trường THCS Vĩnh Châu B vừa tách từ Trường TH&THCS Vĩnh Châu B Nên sở vật chất gặp nhiều khó khăn Vì kiến nghị - Nhà trường: + Cần có nhiều dụng cụ thí nghiệm + Hoá chất đầy đủ để phục vụ tiết học tốt - Các cấp lãnh đạo: Phòng giáo dục - đào tạo: Tăng cường sở vật chất xây thêm phịng thí nghiệm thực hành hóa học để tạo điều kiện cho em làm việc nhiều với hóa chất, dụng cụ thí nghiệm từ việc trình bày thao tác nhận biết dễ dàng Chính quyền địa phương: Luôn quan tâm giúp đỡ, tạo kiện thuận lợi, để thân đồng nghiệp hoàn thành tốt nhiệm vụ 28 *Tài liệu tham khảo: Đề tài có sử dụng tài liệu: Lê Xuân Trọng, Cao Thị Thặng, Ngô Văn Vụ , SGK “Hoá học 9”.Nhà xuất giáo dục Năm xuất 2010 (tái lần thứ 6) Lê Xuân Trọng, Cao Thị Thặng, Nguyễn Phú Tuấn, Ngô Văn Vụ, SGV “Hoá học 9” Nhà xuất giáo dục, Năm xuất 2009 Thái Huỳnh Nga “Giải tập hóa học 9” Nxb Đại học sư phạm TP HCM ,Năm xuất 2011 4.Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên THCS chu kỳ III (2004-2007) mơn Hóa học, Năm xuất 2003 5.Một số tài liệu tham khảo trang TÀI LIỆU- EBOOK 29 MỤC LỤC A.PHẦN I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI I.Lý chọn đề tài ……………………………… II.Mục đích đề tài………………………… ……….3 III.Lịch sử đề tài…………………………………… IV.Phạm vi đề tài……………………………………4 B.PHẦN II NỘI DUNG VÀ GIẢI PHÁP I.Thực trạng đề tài………………………………… II.Nội dung cần giải quyết………………………… III.Giải pháp ………… …………………… …… IV.Kết quả……………………………….……… 26 C.PHẦN III Kết luận…………………………………………….27 *Tài liệu tham khảo:…………………………….… 29 30 PHÒNG GIÁO DỤC- ĐÀO TẠO HUYỆN TÂN HƯNG TRƯỜNG THCS VĨNH CHÂU B  SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH GIẢI BÀI TẬP NHẬN BIẾT CÁC CHẤT HÓA HỌC BẰNG PHƯƠNG PHÁP HÓA HỌC LỚP  NGƯỜI THỰC HIỆN: HUỲNH KIM HOA THÁNG 10 NĂM 2015 31 NHẬN XÉT, ĐÁNH GIÁ CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC GIÁO DỤC NHÀ TRƯỜNG *Tác dụng sáng kiến kinh nghiệm: *Tính thực tiễn khoa học giáo dục: *Hiệu quả: *Xếp loại: Vĩnh Châu B, ngày tháng CT.HĐKHGD năm NHẬN XÉT ĐÁNH GIÁ CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC GIÁO DỤC PHÒNG GD VÀ ĐT *Tác dụng sáng kiến kinh nghiệm: *Tính thực tiễn khoa học giáo dục: *Hiệu quả: *Xếp loại: Tân Hưng, ngày tháng CT.HĐKHGD 32 năm NHẬN XÉT ĐÁNH GIÁ CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC GIÁO DỤC SỞ GD VÀ ĐT *Tác dụng sáng kiến kinh nghiệm: *Tính thực tiễn khoa học giáo dục: *Hiệu quả: *Xếp loại: Long An, ngày tháng CT.HĐKHGD 33 năm