PHỊNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HUYỆN ĐỨC HỊATRƯỜNG MẦM NON SƠN CA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Đề Tài: MỘT SỐ BIÊN PHÁP GIÚP TRẺ 5-6 TUỔI HIỂU NGHĨA TỪ TRONG TÁC PHẨM VĂN HỌC Giáo viên: LÊ CHÂU P
Trang 1PHỊNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HUYỆN ĐỨC HỊA
TRƯỜNG MẦM NON SƠN CA
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Đề Tài:
MỘT SỐ BIÊN PHÁP GIÚP TRẺ 5-6 TUỔI HIỂU NGHĨA TỪ TRONG TÁC PHẨM VĂN HỌC
Giáo viên: LÊ CHÂU PHA Năm học: 2015-2016
Trang 2Nhận xét, đánh giá của Hội đồng khoa học giáo dục trường:
+ Tác dụng của sáng kiến kinh nghiệm:
+ Tính thực tiễn, sư phạm, khoa học:
+ Hiệu quả:
+ Xếp loại:
., ngày tháng năm 2016 CT HĐ KHGD Hiệu trưởng Nhận xét, đánh giá của Hội đồng khoa học giáo dục phòng GD- ĐT: + Tác dụng của sáng kiến kinh nghiệm:
+ Tính thực tiễn, sư phạm, khoa học:
+ Hiệu quả:
+ Xếp loại:
, ngày tháng năm 2016 CT HĐ KHGD Nhận xét, đánh giá của Hội đồng khoa học giáo dục Sở GD- ĐT: + Tác dụng của sáng kiến kinh nghiệm:
+ Tính thực tiễn, sư phạm, khoa học:
+ Hiệu quả:
+ Xếp loại:
, ngày tháng năm 2016
CT HĐ KHGD
Trang 3BẢNG CHẤM ĐIỂM ĐỀ TÀI, SÁNG KIẾN
KINH NGHIỆM
**
Tên đề tài sáng kiến kinh nghiệm: “Một số biện pháp giúp trẻ 5 - 6 tuổihiểu nghĩa từ trong tác phẩm văn học ”
- Tên tác giả: Lê Châu Pha
- Đơn vị:Trường Mầm Non Sơn Ca - Huyện Đức Hòa - Tỉnh Long An
Tiêu chuẩn Điểm
chuẩn
ĐiểmGVtựchấm
ĐiểmcủaHĐ
cơ sở
Điểm của HĐcấp huyện(Đối với GV
MN, TH vàTHCS)
ĐiểmcủaHĐngànhGD
ĐiểmcủaHĐcấptỉnh
1 Đề tài sáng kiến có
yếu tố mới và sáng
tạo:
3
- Hoàn toàn mới, được
áp dụng lần đầu tiên
3 3
- Có cải tiến so với giải
pháp trước đây với mức
độ khá
2
- Có cải tiến so với giải
pháp trước đây với mức
độ trung bình
1,5
- Có cải tiến so với giải
pháp trước đây với mức
độ ít
1
- Không có yếu tố mới
hoặc sao chép từ các
giải pháp đã có trước
Trang 4* Xác nhận của Hội đồng khoa học cơ sở:*Xác nhận của Hội đồng khoa học cấp huyện
(Ký tên, đóng dấu) (Ký tên, đóng dấu)
* Xác nhận của Hội đồng khoa học cấp tỉnh
(Ký tên, đóng dấu)
Trang 5MỤC LỤC
I) LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI :
1 Đặt vấn đề
2 Mục đích đề tài
3 Lịch sử đề tài
4 Phạm vi đề tài
II) NỘI DUNG CÔNG VIỆC ĐÃ LÀM :
1 Thực trạng đề tài
2 Nội dung cần giải quyết
3 Biện pháp giải quyết
4 Kết quả chuyển biến
III) KẾT LUẬN :
1 Tóm lượt giải pháp
2 Phạm vi áp dụng
Trang 6I) LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI :
1 Đặt vấn đề
Khoa học giáo dục chứng minh rằng những năm đầu tiên của cuộc đời mỗicon người có tầm quan trọng đặc biệt ở đó là sự tăng trưởng và phát triển rấtnhanh của tất cả các mặt Nhân cách chỉ mới bắt đầu hình thành nhưng thànhtựu đạt được là rất to lớn và có tác dụng quyết định đối với tương lai sau nàycủa đứa trẻ Vì thế, giáo dục mầm non có một vị trí rất quan trọng trong sựnghiệp giáo dục đào tạo con người Con người sẽ có một nhân cách trọn vẹnnếu ngay từ lứa tuổi mầm non được chăm sóc và giáo dục đầy đủ ở mặt thểchất và tâm hồn
Phát triển ngôn ngữ cho trẻ là phát triển đầy đủ các năng lực ngôn ngữ,trong đó việc hình thành và phát triển vốn từ là cực kì quan trọng Yếu tố đầutiên của ngôn ngữ mà trẻ nhận biết là từ Từ là đơn vị cơ bản để tạo nên ngônngữ Hiểu nghĩa từ sẽ giúp trẻ hiểu được ngôn ngữ trong hoạt động giao tiếp,trong nhận thức thế giới xung quanh Tăng cường khả năng hiểu nghĩa từ củatrẻ là một nội dung rất cơ bản của phát triển vốn từ cho trẻ
Ở trường mầm non, phát triển khả năng hiểu từ cho trẻ có thể được thựchiện ở tất cả các hoạt động giáo dục và dạy học Tuy nhiên, phương tiện cóhiệu quả nhất là cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học Những bài thơ, câuchuyện với khả năng nhận thức của trẻ vừa giáo dục mỹ cảm văn chương, vừa
Trang 7phát triển lời nói, đặc biệt là lời nói nghệ thuật cho trẻ Văn học là nghệ thuậtcủa ngôn từ Đến với văn chương là trước hết đứa trẻ đến với thế giới từ ngữsinh động, biểu cảm, rất cần cho sự phát triển lời nói của trẻ Hiểu tác phẩm vănhọc, đứa trẻ phải hiểu được trước hết ý nghĩa của từ ngữ trong đó vốn từ rấtphong phú và giàu sức biểu cảm.
Năm học 2015-2016 tôi được nhà trường phân công đảm nhận dạy lớp lá
2, lớp tôi hiện có 36 cháu Hàng ngày cháu đến lớp học với cô, lớp học giốngnhư mái nhà thứ hai của cháu vậy :“lúc ở nhà mẹ cũng là cô giáo , khi đếntrường cô giáo như mẹ hiền”(Câu hát được trích trong bài hát “Cô và Mẹ” củatác giả Phạm Tuyên ).Vì thế khi đến lớp cháu rất say mê kể cho cô nghenhững mẩu chuyện thật dễ thương mà khi cháu ở nhà nhìn thấy và nghe thấy.Có nhiều cháu chưa hiểu được nghĩa của từ cháu nói khi cô hỏi lại Điều đólàm tôi rất băn khoăn và trăn trở nên tôi đã suy nghĩ và chọn đề tài “ Một sốbiện pháp giúp trẻ 5 - 6 tuổi hiểu nghĩa từ trong tác phẩm văn học” để cónhững biện pháp giúp trẻ hiểu nghĩa từ được tốt hơn
2 Mục đích đề tài
- Dạy trẻ hiểu nghĩa từ là giúp trẻ hiểu một cách chính xác nghĩa của từvà giúp trẻ hiểu sâu hơn nội dung của truyện, thơ nhớ nội dung truyện, thơnhờ đó ngôn ngữ của trẻ được phát triển và trở nên mạch lạc, trong sáng hơn
- Giúp trẻ phát huy được tính tích cực cá nhân và khi tham gia học khôngcòn gây cho trẻ cảm giác nhàm chán khi học Trẻ không những nghe hiểu từmà còn tham gia giải thích nghĩa của từ nhiều lần, trẻ trở nên mạnh dạn, tự tinhơn
Trang 8- Giúp trẻ khám phá được khả năng của bản thân: Khả năng ăn nói, giaotiếp, ngôn từ
3 Lịch sử đề tài
Qua tìm hiểu ở sách báo, tạp chí, học hỏi ở đồng nghiệp và qua thực tiễndạy, tôi nhận thấy việc giúp cho trẻ hiểu nghĩa từ là rất quan trọng trong việcphát triển ngôn ngữ của trẻ
Chính vì thế tôi quyết định chọn đề tài này
4 Phạm vi dề tài
Đề tài “ Làm quen văn học” đã được viết ở nhiều sách, nhiều tác giả đãnghiên cứu và viết thành sáng kiến kinh nhiệm Khác với đề tài trên, tôikhông đề cặp đến toàn bộ phương pháp hướng dẫn trẻ làm quen với tác phẩmvăn học mà chỉ đi sâu vào Nghiên cứu những biện pháp giúp trẻ mẫu giáo 5 -
6 tuổi hiểu nghĩa từ trong tác phẩm văn học tạo cơ hội cho cháu được trảinghiệm và sáng tạo, được nói và giải thích nhiều hơn đồng thời làm cho ngônngữ cháu được mạch lạc, trong sáng hơn
II) NỘI DUNG CÔNG VIỆC ĐÃ LÀM :
1 Thực trạng đề tài
Giúp trẻ hiểu nghĩa từ trong tác phẩm văn học là giúp trẻ hiểu được nộidung, ý nghĩa của câu văn câu thơ mà không làm mất đi cảm xúc thẩm mĩchung của tác phẩm văn học mang lại Có nghĩa là không thể tách từ ra khỏicâu buộc trẻ nắm khái niệm của từ bởi trẻ chỉ có thể hiểu từ trong câu văn,câu thơ, đoạn văn, đoạn thơ, trong một văn cảnh nhất định Ngôn ngữ của tácphẩm sẽ không còn vẻ đẹp nữa nếu đem ra mổ xẻ nó hết sức chi tiết và giải
Trang 9thích các từ rời rạc Như vậy, giúp trẻ hiểu nghĩa từ trong tác phẩm văn học làhiểu nghĩa hàm ngôn, nghĩa hiển ngôn, nghĩa cấu trúc ngữ pháp của câu để từhình thức biểu đạt chỉ ra cái được biểu đạt trong câu Nghĩa hình ảnh để làmbật sáng hình ảnh trong tác phẩm, làm rõ dụng ý nghệ thuật của tác giả Việchiểu nghĩa từ giúp trẻ hiểu sâu sắc ý nghĩa, nét bản chất, vẻ tinh túy ẩn dấutrong từ hiểu được dụng ý nghệ thuật, nỗi niềm mà tác giả gửi gắm trong đó Ngoài ra, yếu tố gia đình cháu cũng rất quan trọng do cha mẹ chưa quan tâm đến việc đọc thơ hoặc khi đọc thơ, kể chuyện cho trẻ nghe, cha mẹ chỉ chú
ý đến truyền đạt nội dung của tác phẩm Khi đứng trước những từ khĩ giải nghĩa cho trẻ, cha mẹ của cháu thường giải thích cho qua chuyện hoặc khơng giải thích gì cả
Bản thân cơ giáo cũng khơng cĩ những biện pháp tích cực để giúp trẻ hiểu đúng nghĩa của từ Từ đó mà trẻ chưa hiểu được nghĩa của từ một cách chính xác, chính bởi lẽ đó mà trẻ trở nên nhút nhát và không mạnh dạn tham gia vào việc giải nghĩa từ cũng như hạn chế hiểu nghĩa từ
Từ thực trạng vừa nêu trên, tôi nhận thấy cần phải có những biện pháp cụthể khắc phục những khó khăn, hạn chế để giúp cháu hiểu nghĩa từ được tốthơn
2 Nội dung cần giải quyết
Trước những thực trang trên thì tôi đã xây dựng được một số biện pháp.+ Cho trẻ quan sát trực quan kết hợp với lời giải thích
+ Đối chiếu so sánh với những từ đồng nghĩa hoặc trái nghĩa
Trang 10+ Dùng lời để định nghĩa khái niệm nêu lên những nét đặc trưng trongnghĩa của từ
+ Đặt từ vào các ngữ cảnh khác nhau
3 Biện pháp giải quyết
1 Biện pháp 1 : Cho trẻ quan sát trực quan kết hợp với lời giải thích
Lí luận ngôn ngữ cho rằng nghĩa của từ là sự phản ánh hiển nhiên của sựvật, hiện tượng hay quan hệ trong ý thức Lênin cũng đã từng khẳng định :
“Nếu là tư duy đúng đắn nó sẽ đi từ cụ thể đến trừu tượng, nó không rời xamà tiến lại gần tới chân lí Từ thụ cảm sinh động đến tư duy trừu tượng và từ
tư duy trừu tượng đến thực hành Đó là quá trình biện chứng của sự nhận thứchiện thực khách quan”
Xuất phát từ đặc điểm nhận thức của trẻ là cụ thể, cảm tính, tư duy trựcquan hình tượng chiếm ưu thế Quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học khôngchỉ đơn giản là những từ ngữ, những câu văn, những mệnh đề tạo nên tácphẩm ở trẻ mà còn xuất hiện những biểu tượng mới, những mối liên hệ vớihiện thực xã hội chúng cảm nhận trong đời sống non trẻ của mình Mối liênhệ ấy càng phong phú chặt chẽ bao nhiêu thì trẻ càng hứng thú với tác phẩmbấy nhiêu Bằng sự diễn cảm của ngôn ngữ nghệ thuật tác phẩm đã mangtrong mình các yếu tố trực quan Tác phẩm văn học không chỉ là sự thông báo,nêu ra những sự kiện này hay sự kiện khác của cuộc sống mà tất cả những conngười với đủ hình dáng, tính cách, tất cả thế giới đa dạng, sinh động của cácloài vật, các bức tranh thiên nhiên với sự phong phú của màu sắc, âm thanhđược vẽ lên bằng ngôn ngữ hình tượng, trẻ mẫu giáo có nhiều thuận lợi trong
Trang 11việc lĩnh hội tác phẩm văn học nghệ thuật, song việc tiếp thu ngôn ngữ đểhình thành biểu tượng về cuộc sống được phản ánh trong tác phẩm còn hạnchế nên trẻ rất cần việc nhờ đến hình tượng trực quan thể hiện bức tranh cuộcsống mà ngôn ngữ văn học miêu tả Điều đó giúp trẻ mẫu giáo nhận thức rõràng và cụ thể hơn những hình ảnh về sự vật đó gợi ra trong ý thức của mình.Đồng thời nó còn có thể tạo nên những rung động, khơi gợi những cảm xúcthẩm mĩ trong tâm hồn trẻ.
Ví dụ : Khi cô muốn cho trẻ cảm nhận được vẻ đẹp “trong suốt” của giọtsương mà tác giả Xuân Tửu miêu tả trong bài thơ “Giọt sương” Cô cho trẻ tậnmắt ngắm giọt sương đọng trên cánh hoa hoặc trên lá …
Các nhà tâm lí học, giáo dục học cũng chỉ ra rằng : Hiệu quả của quátrình dạy học phụ thuộc trực tiếp vào mức độ thu hút các giác quan của trẻ.K.B.NinKy đã đề cập đến vấn đề này : “Tính trực quan trong giáo dục khôngtách rời khỏi ngôn ngữ” Chính vì thế, việc sử dụng các phương tiện trực quan
Trang 12trong các giờ học đối với trẻ đều được coi trọng T.A.Kômenxki đã nhấn mạnh: “Không có vật thật thì có thể thay thế bằng tranh minh họa, bản vẽ”.
Tuy nhiên, với mục đích giúp trẻ hiểu nghĩa từ trong tác phẩm văn họcnếu chỉ sử dụng đồ dùng trực quan riêng lẻ thì khó có thể đem lại hiệu quảgiáo dục như mong muốn Với đặc điểm tiếp nhận văn học và vốn ngôn ngữcủa mẫu giáo thì việc kết hợp dùng lời giảng giải giúp trẻ hiểu từ một cáchsâu sắc, đầy đủ, hệ thống và còn truyền những rung cảm đúng đắn sâu sắc củagiáo viên đến cho trẻ Từ đó, khiến trẻ có những rung cảm, xúc cảm thẩm mĩvà khát vọng vươn tới cái đẹp, cái thiện
* Mục đích biện pháp :
- Tăng hứng thú cho trẻ hiểu từ mới
- Rèn khả năng quan sát làm giàu trí tưởng tượng ở trẻ
Từ đó giúp trẻ hiểu nghĩa của từ và cảm thụ được vẻ đẹp của ngôn ngữ
* Cách tiến hành :
Để thực hiện biện pháp này thì chúng ta phải biết tiến hành như sau :
- Đối với trẻ mẫu giáo lớn khi tổ chức cho trẻ làm quen với tác phẩm vănhọc cô phải có sự lựa chọn tác phẩm sao cho phù hợp với trẻ ở độ tuổi này.Tác phẩm văn học phải có tính giáo dục cao, từ ngữ trong sáng và phải pháthuy được tính tích cực, sáng tạo của trẻ
- Để giải thích cho trẻ hiểu từ trong tác phẩm văn học bằng biện phápnày thì trước hết cần phải chọn từ có nghĩa cụ thể Có như vậy thì việc sửdụng đồ dùng trực quan kết hợp với lời giải thích mới có hiệu quả
Trang 13Ví dụ : Trong bài thơ “Giữa vòng gió thơm” có thể lựa chọn một số từ cónghĩa cụ thể sau để giải thích :
“Khép rủ” trong câu “Cánh màn khép rủ”
“Phe phẩy” trong câu “Phe phẩy quạt nan”
“Rung rinh” trong câu “Rung rinh góc màn”
Ví dụ : Câu thơ “Giọt sương trong suốt”
Hoặc như trong chuyện “Tấm Cám” có từ “Rách mướp” trong câu : “Haimẹ con Cám hí hửng sắm sửa quần lành, áo tốt, còn Tấm vẫn còn quần áorách mướp”
Đây là một số từ trong tác phẩm văn học có nghĩa cụ thể Để giải thíchđược những từ này thì bước tiếp theo trong biện pháp này là phải lựa chọn đồdùng trưc quan phù hợp với từ đó, kết hợp với lời giải thích
Trang 14Về đồ dùng trực quan, giúp trẻ hiểu những từ trong tác phẩm văn học cóthể dùng các loại sau : tranh ảnh, vật thật, mô hình, đèn chiếu, đàn … Sử dụngnhư thế nào, tiêu chuẩn của đồ dùng trực quan ra sao cũng là một vấn đề cầnlưu ý Nhìn chung yêu cầu về đồ dùng trực quan phải đảm bảo về kích thước,bố cục, màu sắc Nghĩa là những hình tượng trực quan phải đạt trình độ nghệthuật, thể hiện được tinh thần tác phẩm, lựa chọn đồ dùng trực quan phải căncứ theo những sự vật, hiện tượng mà từ đó biểu thị cùng với đồ dùng trực quanvà lời giải thích của cô để giúp trẻ cảm nhận được chính xác về nội dung đó.Lời giảng giải của cô cần phải ngắn gọn, cô đọng, dễ hiểu và hấp dẫn đối vớitrẻ.
Với những từ trong tác phẩm văn học chúng tôi đưa ra ở trên để giảithích bằng biện pháp này thì sẽ tiến hành như sau :
- Khi đưa tác phẩm văn học đến với trẻ bằng cách này hay cách khác côlàm thế nào để trẻ cảm nhận và hiểu được nội dung tác phẩm
- Trước hết cô có thể đàm thoại bằng một số câu hỏi có liên quan tới tácphẩm cô định đem đến cho trẻ
- Cô đọc, cô kể diễn cảm cho trẻ nghe một đến hai lần để trẻ cảm nhậnđược toàn bộ nội dung bài thơ hay câu truyện
- Lựa chọn những từ khó trong tác phẩm giải thích cho trẻ, cô đọc diễncảm lại một đến hai lần hoặc cả đoạn, cả câu
Ví dụ “phe phẩy” trong câu “Phe phẩy quạt nan” cô có thể dùng mộtchiếc quạt nan hoặc quạt giấy quạt nhẹ nhàng, chầm chậm và cô giải thíchcho tre hiểu, “phe phẩy” tức là quạt đều đều, quạt khẽ tạo thành một làn gió
Trang 15nhè nhẹ sẽ gợi một không gian yên tĩnh thể hiện được sự quan tâm, chăm sócrất ân cần của bé đối với Bà.
Ví dụ từ “rung rinh” trong câu “Rung rinh góc màn”
Cô có thể dùng quạt quạt nhẹ vào một vật gì đó làm cho nó chuyển độngnhẹ nhàng Sự chuyển động đó chính là từ “rung rinh” ở trong câu thơ này,chính làn gió nhẹ nhàng ấy đã làm cho các góc màn có sự chuyển động Điềuđó làm cho hình ảnh trong câu thơ có sự rung động hơn
Ví dụ : Câu thơ “Giọt sương trong suốt” để cho trẻ cảm nhận được vẻ đẹptrong suốt của giọt sương, cô cho trẻ tận mắt ngắm giọt sương đọng trên cánhhoa hoặc trên lá hoa … Cô giải thích cho trẻ hiểu ‘giọt sương” được tác giảmiêu tả với một vẻ đẹp trong suốt, tinh khiết khi nó đọng trên lá
Trong chuyện ‘Tấm Cám” có từ “rách mướp” trong câu : “Hai mẹ conCám hí hửng sắm quần lành áo tốt, còn Tấm vẫn quần áo rách mướp” Cô chotrẻ quan sát bức tranh vẽ Cám quần áo đẹp lộng lẫy, còn Tấm quần áo ráchnhiều chỗ và dùng lời giải thích “rách mướp” là rách rất nhiều chỗ, rách xơxác, cô sử dụng bức tranh này không những giúp trẻ cảm nhận trực tiếp hìnhảnh “rách mướp” bằng các giác quan mà cùng với lời giải thích sẽ giúp trẻhiểu rõ bản chất nội dung ý nghĩa của từ Trong câu chuyện tác giả muốn diễntả cô Tấm phải chịu cực khổ
Việc lựa chọn những từ cần giải thích làm rõ mục đích yêu cầu của tiếthọc là hoàn toàn phụ thuộc vào ý đồ chủ quan và nghệ thuật sử dụng đồ dùngtrực quan của cô giáo Vì vậy việc sử dụng biện pháp này, cô cần sử dụng đồ