Chu trUdng mdi ciia nha Nguyen la diing mot bo phan quan doi thudng trUc cua nha nUdc, cu thg' la thiiy binh va ve Giam thanh, lam luc lUdng chii yeu cung vdi dan phu tien hanh cac boat
Trang 1CHAU BAN TRIEU NGUYEN NHUNG CHUMG CUT UCH SUT - PHAP LY VE CHU QUYEN CUA VIET NAM DQI VflTl HUANG SA-TRU&NG SA
(Tiep theo vd het)
PHAN HUY LE"
3 Li^c litdng t h a m gia d o a n k h a o s a t
Liic liidng quan ly Hoang Sa tnide day
chu yeu la doi Hoang Sa kiem quan ca doi
Bac Hai Doi Hoang Sa nay thcJi chua
Nguyen thudng co 70 ngiiSi (19), do Cai d6i
dting d^u, lay ngilcli xa An VTnh 6 ngay vung
CLia bien Sa K^ Doi BSc Hai lay ngUcfi thon
Tfl Chinh 6 xa Canh Difdng thuoc Binh
ThuSn Ho la nhGng ngUcfi dan chai ven
bi^n, tUng dung thuyen ra vao danh b5t ca
tr§n ngii triicfng Hoang Sa-TrUdng Sa, rat
am hieu thcfi tiet, thuy trieu, gio bao va co
nhieu kinh nghiem di bien Ho dUdc miSn
cac loai tien thue vk dUdc cap gia'y phai di
\km nhiim vij ciia nha nUdc Ho thuong
mang theo lUcJng thuc du an trong 6 thang,
nhan gia'y sai phai vao thang 2, ra di khoang
thang 3 va thang 8 trd ve trUdc miia mUa
bao Tr§n dao, ho bat chim, ca, cac loai hai
san d l song va lam nhiem vu quan ly, khai
thac hai san thu lucfm cac via khi va cua cai
cLia nhflng tau thuyen bi dam de lai Khi trd
ve, ho phai vao ciia Thuan An de'n kinh
thanh Phii Xuan de nop, dUdc gifl lai va dem
ban mpt so san vat, linh bang trd ve que
(20) Theo che do tuyen chon va sii dung nhu vay thi doi Hoang Sa thUc ra la mot doi dan phu CO to chiic lam nhiem vu cong sai ciia nha nUdc, gan nhU mot thfl dan binh Sang thdi Nguyen, Iiic d i u doi Hoang Sa sdm duoc to' chflc lai va tiep tuc tham gia boat dong nhu mot luc lUdng dan binh Nam 1816, nha Nguyen bat dau dieu thiiy quan tham gia khao sat Hoang Sa Chu trUdng mdi ciia nha Nguyen la diing mot bo phan quan doi thudng trUc cua nha nUdc,
cu thg' la thiiy binh va ve Giam thanh, lam luc lUdng chii yeu cung vdi dan phu tien hanh cac boat dong khao sat
To chflc quan dpi cua nha Nguyen qua nhieu lan thay doi va ndi chung dUdc qui dinh chat che dudi trieu vua Minh Menh Quan doi thudng true d kinh thanh gom Than binh bao ve nha vua Cam binh bao
ve cung ca'm va Tinh binh bao ve ca kinh thanh Trong Tinh binh cd Kinh ky thuy sU
la cac ddn vi thiiy binh va ve Giam thanh Thuy sU gom 3 doanh, mdi doanh 5 ve, moi
ve 10 doi, mdi doi 50 ngudi Chi huy ddn vi doi cd 1 Cai ddi (chanh ngu phim), 2 Ddi
• GS Dai hoc Quo'c gia Ha Ndi
Trang 2trUdng (chanh th^t pham) va 2 Ngoai iiy
doi trudng (21) Chdu bdn va Dgi Nam thiXc
luc ghi chep mdt so trudng hdp dieu thuy
binh 5 kinh t h a n h di khao sat Hoang Sa
nhU: Cai dpi Ph^m Van Nguyen nam 1835
(Chdu bdn 7, 8), Chanh ddi trudng sua't dpi
thuy quan Pham HQu Nhat (DNTL, T.4,
tr.867), thiiy sU Sua't dpi Pham Van Bidn
(Chdu bdn 12) nam 1836; thuy sU Pham
Van Bi^n (Chdu bdn 11), thuy sU Sua't dpi
Pham v a n Bien (Chdu bdn 12), nam 1836;
thuy sU Sua't dpi Pham Van Bien (DNTL,
T5, tr 164) nam 1837 Day la nhflng ddn vi
thuy binh cd'p dpi do Cai ddi hay Dpi trudng
chl huy, trong mpt sd' td Chdu bdn ehep rd
"do Kinh phai" (Chdu bdn 11, 12) tflc do
trieu dinh dieu ddng tfl kinh thanh den,
chfl khdng phai lay thuy binh cua tinh
Vd Giam t h a n h liic dau vd'n la dpi Tuan
thanh do Giam t h a n h phd sfl cai quan de
bao vd t h a n h Gia Dinh Sau khi trieu
Nguydn t h a n h l i p , dd'i lam ve Giam thanh
gdm mdt sd' dpi T u i n t h a n h , b kinh t h a n h
va mpt so' tiinh Nam 1804, ve Giam thanh
d kinh thanh dUde xep vao tinh binh va
nam 1823 eho thudc vao Hd t h a n h binh
ma, chuyen ve dd ban vk chi bao each thflc
xay dung (22) NhU vay la ve Giam t h a n h
da chuyen doi chflc nang t h a n h mot td'
ehflc mang tfnh ky t h u a t chuyen ve do
dac, lap ban do va ban ve xay dung Vi vay
trieu Nguyin da dieu mot so' nhan vien ve
Giam thanh t h a m gia cac dpi khao sat
Hoang Sa de do dae dudng bien, do dac va
ve ban dd cac dao Chau ban cdn ghi ten
mot so' nh^n vien cua ve Giam t h a n h nhU
Tran Van Van, Nguydn Van Tien, Nguydn
v a n Hoang (Chdu ban 7), TrUdng Viet
Soai (Chdu bdn 11) Rieng TrUdng Viet
Soai, trUdc da tflng la Dd'c bien trdng viec
luyen thud'e sung bi phat "tram giam hau"
(tdi chem nhung eho giam chd xet), roi eho
Gia Dinh, di khao sat Hoang Sa nam
1836 Soai da khao sat 11 bai cat va dao, nhUng do ve ban do khdng dUdc chu dao,
bi phat cho ve lam linh ve Giam thanh de
sau nay di "hieu luc" (Chdu bdn 12) Nam
1838, theo ldi tau cua Bp Cdng, edn dieu ca
n h a n vien Kham thien giam tham gia
khao sat Hoang Sa (Chau bdnl3) (23)
Thdi Nguydn, viec quan t r i e thdi tiet da c6 mpt so tien bp, ngoai tda Kham thien giam
d kinh t h a n h , cac t i n h da phai ghi nhat ky mUa gid, dfldc ca'p bon bang sanh de do nUdc mUa, h a n thfl xich de do dp nong lanh Khdng rd n h a n vien Kham thien giam dUdc phai di khao sat Hoang Sa c6 dfldc giao nhidm vu quan trac thdi tiet khdng va ke't qua the nao?
Vao d i u thdi Nguyin, dpi Hoang Sa van gifl vai trd quan trpng Nam 1803, vua Gia Long sai Thu ngii eiia bien Sa Ky la Cai ed Vii Van Phu chieu md dan ngoai tich lap lai ddi Hoang Sa Theo dd, doi Hoang Sa lay tfl dan xa An Vinh va do Thu ngii cL(a Sa Ky td' chflc Thu ngfl la
chflc cai quan cac eiia bien, cdn goi la exta tan, ed ddn binh ddng gifl Ciia Sa Ky la
etta sdng Sa Ky, mot trong nhflng ciia bien ldn ciia Quang Ngai va dac biet co vi tri gan dao Ly Sdn hay Cu lao Re, ndi thuyS'n
be ra vao danh ca, budn ban va cung la
con dudng bien g^n nha't ra Hoang Sa Dgi Nam nhat thd'ng chi mieu ta eiia bien Sa
Ky: "d phia ddng nam huyen Binh Sdn, cOa bien rpng 145 trUdng (580m), khi nfldc len sau 6 thflde (2,4m), nfldc rdng sau 5
thudc (2m) (24), cd ghd'nh da cao n6i len
mat nude, trdng nhU hinh ngfldi dflng Sau nay cd ngUdi vinh them eanh Thach ki dieu t^u (Lao cau ghenh da), thanh 12 canh dep d Quang Ngai" Cach 12 hai ly la dao Ly Sdn, cd cfla bien Ly Sdn dUdc midu ta; "Cfla bien Ly Sdn d huyen Binh Sdn,
Trang 3ngdm ghenh da, thac da, thuyen di phai
tranh Khi trudc cd ddn tr^n gifl, nay da
bd Tfl cuta bien Sa ky, thuyen di t h u a n gid
de'n ciia Ly Sdn, het 5 khSc" (25)
Sau khi tai lap, nam 1815 nha Nguyin
''sai bpn Pham Quang Anh thude dpi Hoang
Sa ra Hoang Sa tham dd do dac thuy trinh"
(26) Nhung tfl nam 1816, thuy binh da
tham gia va sau dd, thuy binh cung ve
Giam thSnh ciia trieu dinh gifl vai trd chu
lUc va tuy theo nhu cau tflng ddt khao sat,
huy ddng thdm Iflc lUdng dia phfldng theo
che dp dan phu va thud thuyen Chau bdn
cho biet cu the ve 4 doan ra khao sat Hoang
Sa vdi cac thanh p h i n nhfl sau:
Nam 1834 doan gom 3 thuye'n gpi la
"chinh thuyen" tflc loai thuyen ldn d l di xa
hay chien da'u, dUdc dieu ddng theo td "tfl"
cua Bd Binh thUc hien td "sac" eua nha vua
Trdn 3 thuyd^n nay cd phai vidn cua tri^u
dinh va thiiy binh thudc bien binh cua kinh
thanh Thdm vao dd la 3 thuyen giao cho
tinh Quang Ngai thud thudc loai nhanh
nhe dUde tu bo c£n t h i n cflng cae loai vat
ki^n dem theo Mdi thuyen cd 8 thuy thu,
cdng 24 ngUdi la "dan phu mien bien am
hieu thanh thuc dudng bien" Trong sd dd,
c6 Dang Van Xiem ngUdi phudng An Hai
huyen Binh Sdn dam dUdng lai thuyen (da
cdng) va danh sach thuy thii trong dd cd 3
ngudi phudng An Hai, An VTnh la Pham Vi
Thanh, T r l n Van Kham, Nguydn Van
Manh NhU vky doan khao sat Hoang Sa
nam 1834 gom 6 thuyen, trong do cd 3
thuyen ldn cua trieu dinh chd phai vien
ciing thiiy quan dieu tfl kinh thanh va 3
thuyd'n thue cflng dan phu, thuy thii, ngudi
lai thuyen do tinh Quang Ngai dieu ddng
(Chdu bdn 6)
Nam 1837, doan khao sat gdm 4 thuyen
do tinh dieu ddng: 2 thuyen cua Quang
p h i n cua doan gom Thiiy su Pham Van Bien, ngfldi hUdng dan Vii Van Hung, ngudi lai thuyan LUu Dflc True, nhan vien ve Giam thanh TrUdng Viet Soai va thuy binh,
dan phu Cfidu bdn 12 chdp "phung chieu"
ghi "binh dinh 22 ten, [trong dd] thuy sU 20 ten, Giam thanh 2 ten, dan phu 31 ten"
{Chdu bdn 11, 12) Sd* ngfldi trong doan
cdng 53 ngudi
Nam 1838, doan gom 4 thuyen trong dd
CO "binh thuyd'n" cua kinh thanh va "dSn thuyen" cua Binh Dinh Doan ed Thi ve, Kham thien giam, ve Giam thanh va thuy binh la luc lUdng eua trieu dinh (27) va
"dan thuyen" gom thuyen cua dan va dan phu Ngudi hudng d i n la Pham Van Sdnh
(Chdu bdn 13)
Nam 1838, doan gdm 4 thuyen, trong dd
cd 2 thuyan ldn goi la "chinh thuyen" thue tai Quang Ngai va 2 thuyen ciia Binh Dinh Hai thuydn ldn dUdc midu ta cu the nhU sau
Thuyen thfl nha't ciia Nguyin Van Chdm ten la Tin, sinh nam Binh Ngp, 53 tuoi, ngudi thdn Phd' An, td'ng Nghia Ha, huydn ChUdng Nghia, phu Tu Nghia Thuyen mang "thuyd'n bai" so' 22, dai 2 trUdng 7 thudc (10,8m), rdng 6 thudc 7 tg^c (2,68m), sSu 2 thudc 2 ta'e (0,88m) Le thue hang nam la 20 quan tien
Thuyen thfl hai cua Trln VSn Dflc, ten
la An, sinh nam Canh TJ, 59 tud'i Thuyen mang "thuyen bai" sd' 89, dai 2 trUdng 1 ta'c (8,04m), rdng 6 thUdc 7 ta'c (2,68), sau 2 thudc 3 ta'c (0,92) Ld thud' hang nam la 15 quan tien (Chau ban 16)
Thanh phan cua doan gdm "dan phu", phai vien cua trieu (finh
Nhu vay doan khao sat Hoang Sa thudng 3, 4 thuyen, nhieu nha't la 6 thuydn, trong dd cd thuyen ciia nha nUdc
Trang 4gia cd bd phan "kinh phai" gdm phai vien,
thiiy binh, ve Giam t h a n h va "tinh phai"
gdm thuyan thue ciia dan va dan phu Mdi
doan sd lUdng ngfldi t h a m gia khdng ed
han ngach, doan nam 1837 cd con sd cu
the la 53 ngUdi D i n phu khdng phai la lUc
lUdng lao ddng ddn gian ma thudng lam
thuy thu, ngUdi lai t h u y i n , ngudi hfldng
d i n Theo chd^ dp n h a Nguydn, hp dupc
miln tien thue', dUdc cap tien gao va khi
trd ve phai qua erta Thuan An len kinh dd
khai ndp cic san vat t h u dUdc, trong do hp
dfldc hfldng mdt phan va dUdc quyen dem
ban Ngoai r a dan phu cdn dfldc hfldng che'
dp thudng phat ciia nha nUdc, thfldng dfldc
flu tien thudng tien va gao Nam 1837, Bp
Hp tau tinh Quang Ngai da "phung menh
chi tien va gao thue dan.phu phai de'n xfl
Hoang Sa lam cdng vu" (Chdu bdn 10)
Nam 1837, tuy doan khao sat trd ve qua
han va khdng dem ve" ban dd nen thuy sfl
Pham Van Bien bi trach phat, edn binh va
dan deu dUde gia an ban thudng: binh
dupc thudng thdm mdt thang lfldng tien,
dan phu dUde thudng tien 2 quan (Chdu
bdn 11)
Sau hai lan dieu dpi Hoang Sa di khao
sat nam 1815, 1816, trong cac Chau ban
thdi Minh Menh, Thieu Tri khdng tha'y
nhac dd^n dpi Hoang Sa Ltle lupng khao
sat dupc td chflc lai gdm thuy binh va
nhan vien ve Giam t h a n h dieu ddng tfl
kinh t h a n h va dan phu do tinh huy ddng
Dan phu la nhiing ngUdi dan ven bien, am
hieu va thdng thupc dfldng bien ra Hoang
Sa, chu yeu v i n dan vung cfla bid'n Sa Ky
va dao Ly Sdn, tinh Quang Ngai Tuy
nhien nha nudc eung dieu ddng ca cae
vung ven bien lan can, trong dd may lan
ndi den thuyen va dan phu tinh Binh
Dinh Trong Viet sH thong gidm ciidng
mtic khdo liidc do Nguyin Thdng vie't vdi
cho rang dpi Hoang Sa t\t trUdc dd (tflc
trfldc nam viet sach 1877) da bi "bai bd" (28) Day la mdt n h a n dinh cd cd sd Theo tdi, tfl nam 1816 n h a N g u y i n da cd chu trUdng thay dd'i t h a n h phan trong td' chflc Iflc lfldng khao sat Hoang Sa, la'y quan dpi ehu lUe lam t h a n h p h i n ehu yd'u, tuy luc
dd dpi Hoang Sa van cdn va ke't hdp vdi thuy q u i n Sau dd, chfla the xae dinh vao nam nao, nhUng chac ehan sang thdi Minh Menh thi khdng cdn tha'y dpi Hoang Sa Tuy nhidn c i n nha'n m a n h la ddi Hoang
Sa du khdng cdn nfla nhUng t h a n h vien cua ddi Hoang Sa la cU dan vung cfla bien
Sa Ky va dao Ly Sdn v i n cd mat trong cac doan khao sat Hoang Sa nhU nhiing dSn phu gifl vai trd thuy thu, ngUdi lai thuyen, ngUdi hudng dan va truyen thdng d5i Hoang Sa vdn khdng ngflng dupe nudi dudng va phat huy
Dao Ly Sdn gom Dao Ldn cdn gpi la Cii lao Re va Dao Nhd cdn gpi la Cu lao Bd Bai Tfl lau mdt bp phan cU dan xa An Vinh da
ra dao Ly Sdn sinh sd'ng, lap thanh 2 phUdng An Vinh, An Hai Nam 1993, dao
Ly Sdn tach r a khdi huyen Binh Sdn, lap thanh huyen dao Ly Sdn, gom 3 xa: An Vinh, An Hai tren Dao Ldn va An Binh tren Dao Nhd Cfl dan trdn dao sd'ng bing nghe danh b i t ea ket hpp vdi trdng ngo, khoai, lac (thdi Nguydn phai ndp thue' dau lac) va g i n day them nghe trdng hanh, toi no'i tie'ng Vung cfla bien Sa Ky va trdn dao
Ly Sdn cdn luu gifl nhieu da'u tich cua d6i Hoang Sa tfl nhflng tU lieu quy ma cac ddng hp "hung binh Hoang Sa" nhfl ho Pham, hp Vu, hp Dang cdn luu gifl den mie'u Hoang Sa hay Am linh tU, tuc le
"khao le the linh Hoang Sa", nhflng ngoi
"mp gid" Dieu dd cho tha'y cfl dSn vung ct(a Sa Ky va dao Ly Sdn cd nhi^u cdng hien lien tuc eho boat ddng ciia ddi Hoang
Trang 5Tay sdn den thdi d i u Nguyen va ca sau dd,
khi dpi Hoang Sa khdng cdn nhimg hp van
tham gia v^ cd nhieu cdng hien to ldn trong
sfl nghiep khai thac bien va bao vd chu
quyen tren Bien Ddng
4 P h U d n g thiifc q u a n ly va thi^c t h i
chu q u y e n
Qua t u lidu Chdu bdn ket hpp vdi Dgi
Nam thUc liic, Dgi Nam hoi dien sd le,
phUdng thflc hoat ddng quan ly va thflc thi
chu quyen ciia nha Nguyen ra't phong phii
va nang cao hdn h i n so vdi thdi trUdc
Thdi han di vd ve
Q u i n dao Hoang Sa-Trudng Sa d gifla
Biln Ddng cd nhieu gid bao nen trong dilu
kidn ky thuat thii cdng, con ngUdi khdng
thd' sinh sd'ng thudng xuydn trdn dao Vi
vay tfl kinh nghidm eua cfl ddn danh ca ven
bid'n, thdi chua Nguyin da sdm xae lap thdi
gian thich hdp nha't de ra khao sat Hoang
Sa la khoang thang 3 thuyen ra dao va d lai
dd cho den thang 8 am lich, trudc mfla bao
td, trd ve, tfle trong mua hd • thu Dd la thdi
gian td't nha't cho hoat ddng cua con ngfldi
tren vflng hai dao nay va cung phu hdp vdi
thdi tiet va chd' dp gid de' di va ve Che dp
gid vflng ven bien va quan dao kha phfle
tap Ndi chung, trong mua he, gid mua
tay-nam ehiem flu the' ra't thuan tien cho viec
tfl ven bd ra dao, hUdng gid ddng, ddng-bac
va bac ehi xua't hien vdi tan sua't tha'p Vao
mfla ddng, gid mua ddng - b i c ehiem Uu
thd', kd't hdp vdi hudng gid ddng, ddng-nam,
nam va tay - b l e (29) Vi vliy thuyen phai
trd v l khoang thang 8, trfldc mua gidng
bao va khi gid mfla tay-nam da yeu va bat
d i u gid mfla ddng-bac
Nhd kinh nghiem di bien day dan eua
dfin chai ven bien Quang Ngai nen cac
doan thuyin da vUpt qua sdng gid bien khdi
de di va ve an toan, nhUng khdng it hiem nguy do sfl tha't thUdng cua gid bao va thuyen nhd yd'u Nam 1839, doan thuyen do phai vien Sua't dpi thuy binh Pham Van Bien cam diu, "bi bao sdng lam tan mat", dau thang 7 'luc tuc ve tdi kinh dd" (30) Phai vien ndi nhd cd thuy t h i n cflu giup nen nha vua sai Bp L l lam le ta dn d ciia bien Thuan An Qua nhieu the' he tham gia dpi Hoang Sa va lam dan phu di khao sat
Hoang Sa, ngfldi dan vung ciia bien Sa K$,
nha't la dao Ly Sdn den nay v i n liiu gifl trong ky flc nhflng hinh anh hiem nguy cua nhflng con ngUdi ra di khdng ma'y khi trd
ve
Tfl cfla Sa Ky hay dao Ly Sdn, hau he't cac tu lieu deu chep thdi gian thuyen ra dao ma't khoang 3 ngay 3 dem Theo mdt sd'
td Chau ban, tfl thang 2 b i t d i u edng vide chuan bi, dieu quan, thue thuyen, tap trung ve Quang Ngai roi chd gid thuSn se
ra khdi Thdi ban di va ve qui dinh chat che
la thang 3 khdi hanh va thang 8 trd ve kinh Qua thdi ban dd la bi phat Nhflng eung CO nam gio khdng thuan cung phai chd va phai tau bao ve kinh Vi du nam
1838, ea doan thuyen 4 chie'e da ehuin bi
va CO mat tai Quang Ngai, binh thuyen cua kinh thanh ngay 21 thang 3, thuyen va dan phu ngay 3 thang 4, ngfldi hUdng d i n Pham Van Senh ngay 9 thang 4, nhflng phai vien nhan tha'y "tfl ngay 10 de'n 26 thang 4, gid ddng v i n thd'i, chfla tien ra
khdi" (31) (Chdu bdn 13) Phai vien cua
doan phai bao len tinh, tinh xem xet xae nhan rdi trinh ldn Bd Cdng de tau len nha vua Nhung khdng rd vi ly do gi trong td
Chdu bdn 14 ngay sau dd, ngay 6 thang 4
nhuan, Bd Cdng lai tau, doan thuyen da nhd' neo ra khdi tai cfla bien Sa Ky ngay 3 thang 4 Tuy ngay thang cd gi dd chua that khdp nhung hai td Chau ban cho tha'y viec
ra khdi qua ban la bi kiem tra, xem xet rat
Trang 6nghiem ngat Cdn trd vd qua h a n thi trudng
hdp doan t h u y i n do Cai dpi Pham Van
Nguyen chi huy nam 1835 trd ve qua ban,
da bi Bd Cdng va Bd Hinh tra hdi, tri tdi va
da bi each chflc, b i t gdng Sau n h a vua xet
thay Pham Van Nguyen tuy ve qua han
nhung khdng phai vi tU ldi ndn gia an, tha
danh ddn 80 trUdng va phuc lai ehflc cu
(Chdu bdn 7, 8)
Khdo sdt, do dqc, ghi nhgt ky, ve bdn
do
Viee do dac da dUdc thflc hidn tfl thdi
chua Nguydn va d I u thdi Nguyen Nhflng
den thdi Minh Menh cong vide nay dfldc coi
la nhiem vu trpng yd'u, dfldc to' chflc ehat
che va dat n h i l u tidn bd Do dac bao gdm do
dp ndng sau cua dUdng bien va do do dai
ngin, rpng hep eua eac dao, bai cat de' ve
thanh ban dd Cong vide nay vao dau the ky
XIX, nha Nguyin tie'p thu dfldc mdt sd' ky
thuat phUdng Tay va tid'n bd hdn trude
Trong thdi gian xay dUng lue lupng d Gia
Dinh tfl cudi thd' ky XIX, Nguyin Anh da
thu nap dfldc mdt so si quan Phap, trong do
cd SI quan hai quan, cdng binh Hp giup
Nguyin Anh ky thuat xay thanh kieu
Vauban, do dac thiiy trinh Thanh Gia
Dinh xay dflng nam 1790 gpi la thanh Bat
Quai la tda thanh xay theo kieu Vauban
d i u tidn, sau dd dfldc md rdng eho thanh
Ha Ndi va nhieu tinh thanh khac Ky thuat
do dac thuy trinh eung dfldc van dung
trong viec do dac cac cfla bien gpi la ciia
ta'n Ridng ve hpa do thi nay con luu gifl
dfldc hai ban dd dau tien do ngfldi Viet
Nam ve theo ky thuat phUdng Tay; ban do
Hodi Diic phu todn do do Le Dflc Loc,
Nguyin Cdng Tie'n ve nam Minh Menh thfl
12 (1831) va ban dd Ha Ndi nam Tfl Dflc
thfl 26 (1873) do Pham Van Bach ve va Sd
Dia cha't Ddng Dfldng in nam 1916 Day la
nhflng ban dd ve tren cd sd do dac tai thUe
dia va theo nhflng nguyen tae hpa dd phUdng Tay Nhan vidn ve Giam thanh da
n i m dUdc nhflng ky t h u a t mdi nay va dfldc nha Nguyin giao ve cac ban ve xay dUng cae kien true, t h a n h luy trong nUdc va dieu mpt sd' di khao sat, do dae, ve ban dd vung Hoang Sa
Ydu cau do dac ve b a n do tfl nam 1836 dUdc Bp Cdng t a u len nha vua qui dinh rat
cu the: "Khdng cfl la dao nao, hdn nao, bai cat nao, khi thuyen di den, cung xet xem xfl a'y chieu dai, ehieu ngang, ehieu cao, ehieu rdng, ehu vi va nUde bien bon ben xung quanh ndng hay sau, cd bai nglm, da ngam hay khdng, tinh hinh hiem trd, binh
di the nao, phai tUdng t a t do dac, ve thanh ban do Lai xet ngay khdi hanh, tfl cfla bien nao ra khdi, n h i m phUdng hudng nao
di den xfl a'y, can cfl vao t h u y i n di, tinh fldc dfldc bao nhieu dam Lai tfl xfl a'y trdng vao bd be'n, do'i thang vao tinh hat nao, phUdng hfldng nao, dd'i chenh chech
la tinh h a t nao, phUdng hudng nao, each
bd bien chflng bao nhieu dam Nha't nha't ndi ro, dem ve, dang trinh" (32) Nhu vay
la phai do dae chu vi, kich thflde cae chilu,
dp ndng sau tflng hdn dao, bai cat, khao sat ca bai da ngam, tinh trang hiem trd va thuy trinh tfl c^a bien trong bd ra cac dao a'y, fldc tinh sd' dam Ta't ea eac kd't qua do dac va hoat ddng eua doan phai ghi thanh Nhat ky Han che' ldn nha't cua do dac va
ve ban do thdi Nguyin so vdi phUdng Tay
la ehUa bie't tinh kinh tuye'n, vi tuyen va xae dinh tpa dp
Qua cae lan khao sat, nhan vidn ve
Giam t h a n h do dac, ve mdt sd ban d6
Hoang Sa Vi du lan khao sat nam 1838 cd phai vien eua Bd Cdng la Vidn ngoai lang
Dd Mau Thudng va Thi ve Le Trpng Ba Khi trd vl, cac phai vidn dd bao eho Bo Cdng tau len: "Lan ndy da de'n dudc 25 dao
Trang 7ciia ba sd, trong dd hang nam da l l n lUdt
d^n la 12 dao, chUa tflng den la 13 dao
Theo ngudi hudng d i n Vu Van Hung thi
toan bd xfl Hoang Sa cd 4 sd, l l n nay den
dfldc 3 sd, cdn 1 sd 5 phia nam cac sd tren,
khoang each kha xa, lai vi gid Nam thoi
manh, viec den dd khong t h u a n tien, chd
gid thuan thi mudn, ddi den nam sau lai
den dd Lai xem 4 ban dd dem vl, 3 bflc ve
rieng, 1 bflc ve chung, dd'i chid^u thi chUa
that minh baeh, eflng mdt ban Nhat ky
ciing chua dUdc hoan thien, xin cho Bd
t h i n hdi rd rang va sai ve lai eho hoan
thien de tie'n trinh" (Chdu bdn 15) Qua td
Chau ban nay, cd t h i tha'y sau nhieu l l n
khao sat, nha Nguyin da di de'n mdt nhan
thflc bao q u i t v l hai q u i n dao Hoang
Sa-Trfldng Sa Trong quan nidm Ifle dd, ca
vflng hai q u i n dao nay goi chung Id "todn
xd Hodng Sa " (M '/S> ± W va phdn biet
ldm 4 sd (E9 W, ba sd d phia Ble chac la
quin dao Hoang Sa ngay nay v l mdt sd
cich kha xa ve phia Nam, chic la q u i n
dao Trfldng Sa ngay nay Cac dao phia Ble
trfldc day da di'n dUde 12 dao va l l n nay
khao sat thdm dUdc 13 dao, cdng 25 dao
Cdng vide khao sat dUdc ghi chdp thanh
Nhat k j va l l n khao sat nam 1838 da ve
dUdc 4 ban dd, trong dd ed 1 ban ehung va
3 ban dd rieng, c h i c la ehung cua 3 sd va
rieng tflng sd Day la dpt khao sat thanh
cdng nen sau khi Bd Cdng dem ban dd tie'n
trinh ldn nha vua da dUde vua Minh Menh
khen thudng Nha vua khen: "trai qua
nhieu ndi, xem do tUdng ta't so vdi phai
vien mpi l l n thi cd hdn" va thudng eho
phii vien Dd Mau Thudng cung nhflng
ngfldi tham gia ao va t i l n (33)
Ta't nhien cung cd trUdng hdp khao sat,
do dae va ve ban do khdng dat yeu elu, hi
phat Vi d\i l l n khao sat niim 1835, nhan
vidn v$ Giam thanh T r l n Van Tan, Nguyin
Van Tien, Nguyen Van Hokng vi ve ban dd khdng dUde rd rang, hi phat 80 trUdng,
nhUng chuan cho tha {Chdn bdn 7) Lan
khao sat nam 1837, nhan vien Giam thanh TrUdng Viet Soai khao sat dUde 11 dao va bai eat nhung ve ban do khdng ehu dao, cung bi phat cho ve lam Hnh ve Giam
thanh {Chdu bdn 12)
Ngoai ban dd do nhan vien ve Giam thanh dac hpa, trieu Nguyen eung cd ban
dd Hoang Sa do phUdng Tay ve Vi nhu nam 1817 thuyen Ma Cao vao cfla bien Da Ning, dem ban do Hoang Sa dang t n n h va
dUdc thudng 20 lang bae (34) Ban dd Dgi Nam nhdt thong todn do ve thdi Minh
Menh, cd the nam 1838, the hien dfldng bd biln va hinh hai da't nfldc kha dung va tren
dd cd hai quin dao Hoang Sa-TrUdng Sa ve
thdnh mdt dai dao ghi la Hoang Sa, Van If
Trfldng Sa Da'y la nhan thflc td'ng hdp v l hai quan dao Hoang Sa-TrUdng Sa cua nUdc Dai Nam thdi Nguyin Ra't tie'c la cae ban dd v l Hoang Sa, TrUdng Sa thdi Nguyin da bi m&'t va cho den nay chUa tim tha'y da'u ve't, ke ca trong kho Chau ban trilu Nguyen
cdm moc gidi, dung bia mieu
Viee elm mdc gidi con dUdc phan anh
trong Dgi Nam thde luc chinh bien va tren
td Chau ban sd' 9 Td Chau ban nay chUa tim tha'y trong kho Chau ban cua Trung tam LUu trfl Qudc gia I, ma dUdc chup tfl Microfilm eua Dai hpc Hawai va Dai hpe Havard cua My Ban chup den t r i n g ed mpt so ehfl va doan bi md, khdng dpe dfldc nhUng ed the ddi chieu vdi ghi chep cua
Dai Nam thde luc chinh bien de bo sung
Td Chau ban cho bie't dpi khao sat Hdang
Sa nam 1836 do Chanh dpi trUdng thiiy quan Pham HQu Nhat elm d i u Binh thuyen tfl cfla Thuan An de'n tinh Quang Ngai Bd Cdng tie'p nhan dfldc cdng van
Trang 8Ndi cac giao cho Bd nay ehuan bi mdi
t h u y i n 10 coc gd gpi la mdc bai, chuyen
ga'p den Quang Ngai giao eho doan khao
sat Trdn Chau ban cd hai doan Chau phe:
mdt doan chfl nhd ben phai chfl mdc bai
ghi kich thudc, dp dai, rdng, day ciia mdc
bai bi md khdng dpe rd va mpt doan ghi:
"Thuyin de'n xfl nao tflc thi dflng cpc gd
lam mde S fcJ ^i) H ffl H ^ ^ -1^ ^ : mp
thuyen dao ha xfl tflc thu mdc vi chi)
(Chdu bdn 9) V l kich thflde moc bai, Dg.i
Nam tht/c luc chinh bien chep ro: Mdi cpc
gd dai 5 thudc (2m), rdng 5 ta'e (0,20m), day
1 ta'c (0,04m) Tren cpc g5 khac sau ddng
chfl to: "Minh Mdnh thfl 17, nam Binh
Than, Cai dpi thuy quan ten hp la gi,
phung menh de'n Hoang Sa do dae, de'n day
lflu da'u Hay tuan lenh" (0.^ ^ + i r ^ M $
^ lit: Minh Menh thap tha't nien, Binh
Than, thuy q u i n cai dpi tinh danh phung
menh van Hoang Sa tUdng dp, ehi thii luu
ehi Kham thii) (Chdu bdn 9) (35) Da'y la
each cam moc gidi bieu thi chii quyen qud'c
gia vdi nam thang chinh thflc cua vUdng
trilu, hp ten quan chflc nha nUdc va cum
tfl kd't thuc mang tinh quyin luc cua
Hoang de "Kham thfl (Hay tuan lenh)"
Nha Nguyen cdn chu trUdng trdng cay,
lap mie'u va dUng bia tren Hoang Sa Nam
1833, khi nghe Bd Cdng tau "mot giai
Hoang Sa trdi nfldc mdt mau, khdng phan
biet dUdc ndng hay sau", "thuyen budn
thfldng bi hai" nen sai c h u i n bi sang nam
phai ngUdi den "trdng n h i l u eay", de "sau
cay co'i to ldn, xanh td't, ngfldi d l phan
biet, ngd hau t r a n h dUde nan mac can Dd
cung la viec ldi mudn ddi" (36) Nam 1835,
lai cho lap mie'u va dflng bia tren Hoang
Sa Tai day cd mdt edn cat t r i n g , dupc
mieu ta cay cd'i xanh um, ehu vi 1.070
trflpng, ten cu la nui Phat Tfl, phia tay
4 ehfl "Van Ly Ba Binh" (mudn dam song yen) Bd ba phia ddng, tay, n a m deu cd da san hd thoai thoai, phia bac "giap vdi mgt
con cat toan da san hd, sflng sflng no'i len,
chu vi 340 trUdng (1.360m), cao 1 trfldng 3 thude (5,2m), ngang vdi edn eat, gpi la Ban Than thach" Chinh tai day, nam trudc vua Minh Menh dinh "dflng mie'u, lap bia" nhflng vi sdng gid to chua lam dUdc va nam nay "mdi sai Cai dpi thiiy quan Pham Van Nguyen dem linh thd Giam thanh cung phu t h u y i n hai tinh Quang Ngai, Binh Dinh, chuyen chd vat lieu de'n dflng mid'u, each tda mid'u cd 7 trfldng (28ra) Ben ta mid'u dUng bia da, phia trudc milu xay binh phong MUdi ngay lam xong rdi
ve~" (37) Khdm dinh Dgi Nam hgi dien sii
le eho bie't them bia da cao 1 thflde 5 ta'c
(0,60m), mat rpng 1 thudc 2 ta'c (0,48m) (38) Nhu vay la tda mie'u xay nam Minh
Menh 16 (1835) xky each tda mie'u cd' 7
trfldng tflc 28m Mieu va bia cung ed gia tri nhu mdt thfl md'c chu quyin
Thu lugm sdn vgt, cda cdi
Viing Hoang Sa ed n h i l u san vat nhfl
chim, ca, san hd, d'c, doi mdi, hai sam mk
Le Quy Ddn va eac sach dia chi da midu ta tfl the ky XIII-XIX Hai q u i n dao nay lai la vung hiem yeu, cd nhieu bai cat, da ngam gay tai nan cho tau thuyen qua lai Mot s6' tau thuyen qua day bi tai nan, de lai mpt so
vu khi, cua eai cae loai Tfl lieu cua thfldng nhan phUdng tay, eiia Cdng ty Ddng An Hi Lan, Cdng ty Ddng An Phap da ghi lai nhilu tai nan tren quan dao Hoang Sa, Trudng Sa \ ^ vay tfl thdi chua Nguyin, doi
Hoang Sa da thu lUdm dUdc mdt so'hda vki
ma Le Quy Ddn qua so saeh eua mdt Cai dpi dpi Hoang Sa la Thuyen Dflc hlu, da ghi lai mpt sd hda vat thu dupc nhfl, nam Nham Ngp (1702): 30 hot (thoi) bac, nSm
Trang 9Dau (1705): 126 hot bac, tii nkm Ky Sflu
(1709) den Quy Ty (1713): moi nam chi thu
dfldc mdt it doi mdi, hai sam, cung cd nam
thu dupe khdi thiec, bat sfl, 2 k h i u sung
ddng (39) Cdng viee khai thac dd dfldc tie'p
tuc thdi Nguyin Theo Chdu bdn 15, doan
khao sat nam 1838 t h u dUdc 1 dai bae bang
ddng, cac loai da san hd do, cac loai chim va
rua bien Rd rang ngudn t h u nay khdng ldn
va tha't thudng ndn khdng phai la muc tidu
chu ylu eua eae doan khao sat Hoang Sa
Khi v l trinh bao tai kinh thanh, nha nfldc
chi gifl lai sung dai hac, ciia cai quy, cdn cac
san vat khac thfldng tra lai cho dan phu
Citu hg thuyen buon nudc ngodi
Hai q u i n dao Hoang Sa-TrUdng Sa vdi
nhflng dao vk bai cat, bai da n g l m thUdng
gay tai nan cho nhflng tau thuyen qua
day Dilu dd da dUdc ghi nhan qua nhilu
tu Hdu tfl thdi chua Nguydn v l tfl lieu cua
nfldc ngoai Chau ban ghi lai mot sd
trfldng hdp tau nUdc ngoai bi nan tai
Hoang Sa da dUde chinh quyen nha
Nguyin td' chflc cflu hd
Cd 4 Chau ban ngay 27 thang 6 nam
Minh Mdnh thfl 11 (1830) (40) ghi lai va
mieu ta kha cu the mpt tau buon eua Phap
bi nan d Hoang Sa Theo ldi tau ctia Thu
ngi; ctia bien Da N i n g tdn la Nguyin Van
NgU thi day la mdt t h u y i n budn ciia chii
tau Phap ten la Dd-d-chi-ly, tai pho la
Y-dda, chd mdt phai vien cua trilu dinh la Le
Quang Qu^nh, di sang Lfl Td'ng tfle Luzon
cua Philippines budn ban Ngay 20 thuyin
rdi bd'n thi ngay 27 tha'y tai phd Y-doa va
11 thuy thii trd v l tren mot thuyin nhe,
cho biet ngay 21 t h u y i n qua phia tay
Hoang Sa bi m i c can nUde ngdp hdn 8
thudc (3,2m), cdn chii thuyen va phai vien
dem 2 hdm bac eung 15 thuy thu len mdt
thuyin khac di sau Dudc tin, Thu ngU Da
N i n g da "lap tflc cho thuyen t u i n tilu d cfla tan mang nude ngpt ra bien tim kie'm"
(Chdu bdn 1, 2) Sau dd, Thii ngu cua bien
Da Nang lai tau: "Than lap tflc dilu ddng
va sfle cho thuyin tuan t i l u d cfla ta'n mang nude ngpt ra bidn tim kiem bpn phai vien,
bao ve, dua hp ve cfla ta'n" (Chdu bdn 3, 4)
Ke't qua thuyen t u i n tieu da gap va dfla thuyin eiia ehu thuyin cung phai vidn va
15 thuy thu v l cfla ta'n, ngUdi va eua eai deu an toan
Mdt trUdng hdp cflu hd thfl hai dUdc
chep lai trong Dgi Nam thde luc, chua tim
tha'y ChSu ban Nam 1836, mpt thuyen budn cua Anh Cat Ldi di qua Hoang Sa bi mic can va vd d i m , hdn 90 ngUdi bam vao van thuyin trdi dat vao bd bien Binh Dinh Vua Minh Menh nghe tin, giao cho tinh than lo eho ndi tru ngu, ca'p tien gao, lai phai Thi vd thong ngdn den tham hdi, ban cho thuyen trUdng, d i u muc mdi ngUdi 1 ao doan vu hang mau, 1 quin vai tay, 1 ehan vai, ngUdi tfly tung mdi ngfldi 1 bp quin ao vai mlu, rdi sai phai vien da tflng sang Tay phfldng la Nguyin Tri PhUdng, Vu Van Giai dem hp den Ha Chau (41) cho ve nude
Su eflu giup dd lam cho hp rl^t cam kich (42)
III May n h a n xet td'ng htfp Tfl the' ky XVII, hai q u i n dao Hoang
Sa, TrUdng Sa da la mdt bd phan ciia lanh thd Viet Nam va chinh quyen cac chua Nguyin rdi Tay Sdn da thUc sU nam quyen quan ly va thue thi chu quyen Sang thdi Nguyin, eac boat ddng quan ly va thflc thi ehu quyin dd'i vdi hai q u i n dao nay dUdc
td ehflc d i u dan va nang len mdt t n n h do mdi Qua nghien cflu 18 td Chau ban ket hdp vdi nhflng t u lieu lich sfl dUdng thdi,
cd the rut ra ma'y nhan xet mang tinh ke't luan sau:
Trang 101 Do nhan thflc sau s i c ve vi the quan
trpng cua hai q u i n dao Hoang Sa, Trfldng
Sa luc dd gpi chung la xfl Hoang Sa, la
"eUdng gidi trdn bien", "cfldng gidi trdn bien
nude ta, xfl Hoang Sa la toi hiem yeu" ndn
nha Nguyin nang edng vide quan ly va thUc
thi ehii quyen ddi vdi hai quan dao nay len
tam qud'c gia, dat dUdi sfl td' chflc va dilu
hanh ciia trilu dinh do nha vua trflc tie'p
chi dao va phe duyet Dd la mdt n h i n thflc
sau s i c va thai dd trach nhiem cao cua nha
Nguydn ddi vdi chu quyen tren hai q u i n
dao Hoang Sa, Trfldng Sa
2 Lflc lfldng khao sat va thuc thi chu
quyen chuyin tfl dpi Hoang Sa mang tinh
dan binh sang quan dpi thfldng true eua
nha nUdc lay thuy binh va vd Giam thanh
do trilu dinh dilu ddng lam ehu luc, ke't
hdp vdi che dp thue thuyen va dan phu lam
nghe danh ca ven bien vung Quang Ngai va
tinh lan can Cfla bidn Sa Ky va dao Ly Sdn
la ndi tap kd't lflc lUdng va xua't phat ciia
cac cudc khao sat Hoang Sa, cung la ndi
tuyen chpn dan phu lam thuy thu, lai
thuyen, ngUdi hudng d i n
3 Cac dpi thuyin ra quan ly va khao sat
Hoang Sa thudng khoang tfl ba thuyen de'n
sau thuyin gdm binh thuyen cua thuy quan
va thuyen thue eua dan, dan phu, khdi
hanh tfl thang 3, trd ve khoang thang 8 am
lich, trUde mua mfla bao va di ve thuan gio
Cac Bd Binh, Bd Cdng, Bp Hd va Npi cac
cua trieu dinh cflng tinh Quang Ngai va lan
can lo ehuan bi chu dao cae dpt khao sat va
phai tau len nha vua phe duyet
4 Npi dung quan ly va thfle thi ehu
quyen bao gdm cae hoat ddng: do dac thuy
trinh; do dac va ve ban dd cac dao, bai cat;
ghi chep Nhat ky; e l m cdt mdc ehii quyen; trdng eay; xay mieu, dflng bia, t h u Ifldm cac san vat va cae thfl vu khi, eua cai do cac tau thuyen bi d i m de lai
5 Che' dp dieu quan dpi va thue dan phu, t h u y e n cua dan eiing nhU thudng phat sau mdi ehuyen khao s a t dUde qui dinh rd rang, vfla nghidm k h i c de cao nhiem vu cdng sai, vfla Uu ai dd'i vdi binh linh, dan phu va nhflng ngUdi dat hidu qua eao
6 Nhflng npi dung quan ly va thUc thi chii q u y i n n h u t r e n khdng chi phan anh tren Chau b a n ma ca trong n h i l u loai tu lieu khae, trong do ed cac bd chinh sfl, hpi dien, dia chi eua vfldng t r i l u va nhflng ban dd cd', nhflng bp sii cua tfl nhan Ta't
ca tao nen mot he thdng chflng cfl vflng chac v l chu quyen ciia Viet Nam ddi vdi hai q u i n dao Hoang Sa, Trfldng Sa thcli Nguyin Trong hd thd'ng t u lieu dd, toi dac bidt nha'n m a n h gia tri va vai trd ciia Ch^u ban Day la loai van thU mang tinh qud'c gia cd da'u "Ngfl phd", "NgU lam"
m l u dd -cua hoang de' n h a Nguyin cung cac loai da'u a'n eiia hoang de' va cac cd quan cua t r i l u dinh, ciia chinh quyin cac ca'p Ban t h a n Chau ban la nhflng van ban mang tinh phap ly cao nhd't cua qudc gia theo che' dp quan chu tap quyen Vi
vay nhiing td Chdu bdn trieu Nguyen mang ngi dung ve cdc hogt dgng qudn ly
vd thuc thi chu quyin cua Viit Nam doi vdi hai qudn ddo Hodng Sa, Tri/dng Sa Id nhUrig chUng cU mang gid tri kep, uii'o lich sit, vita phdp ly, nhiing chitng ct? co site thuyet phtic cao vd khong the tranh cdi