Paris, 30-11-1929 Tuyin truyin cdch mgng d Ddng DUOng Nhim mye dfch ky nifm Iln thfl 12 Cdch mang Nga, nhflng ngfldi Ddng Dfldng gia nhdp Dang Cdng san tfl ddm mong 6 din ngdy 7 thdng
Trang 1l a UEU - OiNH CHINH S(S UEU
BAO CAO TONG HdP COA MAT THAM PHAP
NGUYfiN PHAN QUANG*
(Suu tdm vd gidi thieu)
T & cudi ndm 1929, mdt thdm Phdp d
Ddng Duong dUpe tdng eiidng, rdo
riit tfieo ddi vd liin tiip bdo vi Bd Thude
dia Pfidp mgi fiogt dpng da Ddng Cpng
sdn Ddng DUOng "Bdo cdo tdng fipp" hiin
dupc bdo qudn tgi Kho lifii trd qude gia
Phdp tgi Paris (1) cung cap tfiim nhing tU
liiu vi Cao trdo Xd-viit Nghi-Tinh
(1930-1931) trin todn cdi Ddng DUOng vd dnh
hudng cUa cao trdo tgi Pfidp, nhin ti phia
Bp Thupe dia Phdp
Paris, 30-11-1929
Tuyin truyin cdch mgng d Ddng DUOng
Nhim mye dfch ky nifm Iln thfl 12
Cdch mang Nga, nhflng ngfldi Ddng Dfldng
gia nhdp Dang Cdng san tfl ddm mong 6
din ngdy 7 thdng 11 dd toan rai truyin ddn
vd treo cd cdng san tai ede tmng tdm ehfnh
d Ddng Dfldng (2) Nhd dfldng eye dja
phfldng da ra Ifnh tjch thu ngay ldp tfle cdc
truyin ddn vd k h i u hifu philn ddng
Paris, 31-5-1930
Trong khoang 15 ngdy diu thdng
3-1930, nhflng ngfldi Ddng Dfldng thupe phdi
cai Ifldng da dan "dp-phfch" trong cdc Idng
Trung Hoa d bidn gidi Quang Tdy Nhflng
"dp-phfeh" ndy efla "cde nhdm each mang
An Nam" keu gpi ddn Ddng Dfldng vd ddc bift Id cdc dpi Unh kho dd vd Unh kho xanh dd'u tranh ching "dl quoc Phap vd Nam trilu", do mdt so ngfldi xuit ngoai cua nhdm VU HAI THU vd hpc sinh trfldng WHAMPOA [?] d l xfldng
Tfl ngdy 22-4, truyin ddn dflde rai trong
nhiiu tfidnh phd' d Bde Ky, kdu gpi vd san
An Nam ky nifm ngdy 1-5 Khoang 20 ngfldi rai truyin ddn da bj bit gifl Dang tide Id mdt vidn thanh tra ngfldi ban xfl thude.Sd mdt thdm dd bj thfldng ndng trong khi y dang bit gifl 3 ngfldi Ddng Dfldng mang trong minh nhflng d'n phim philn ddng Trong ddm 25 rang ngdy 26, mdt vy phd
hoai dd xay ra trin dogn dUdng sdt giia Tourane vd Hui, ldm 7 ngfldi bj thfldng
Cudi thdng 4-1930, tmyIn ddn cdch mang tid'p tyc dflde rai khip ndi vdi so Ifldng ldn, nhim khud'y ddng mdt cudc bao loan nghidm trpng vdo dflng ngdy 1-5 Ddy
Id ngdy md nhiing ngfldi cdch mang hing mong dpi, dflde ddnh diu bing nhflng sfl c l
nghidm trpng d Thdi Binh (Bie Ky) vd d Vinh-Bin Thuy (Tmng Ky)
*PGS TS Trfldng D^i hpc Sfl ph^m Tp Hi Chf Minh
Trang 248 Rghi^ cflu Ljch siSr sg 7.2011
6 Tfldi Binh, ngdi Cdng sfl do mft dpi vf
binh vd 15 Unh tdp hp tong phai dfldng d i u
vdi mdt dodn bilu tinh khoang 300 ngfldi
mang nhilu k h i u hifu philn ddng Bit
chip ldi hieu dy vd nhiing phdt dyn b i n chi
thien, dodn bieu tinh quylt khdng chju giai
tdn Mdt phdt sung lye dflpc b i n ra tfl
trong nhdm elm diu, trong khi mpt ngfldi
trong bpn elm ed bfla him, kdu gpi dodn
ngfldi t i n cdng ngdi Cdng sfl Ngdi Cdng sfl
budc phai rflt sflng b i n d l thodt thdn; mdt
ngfldi ban xfl bj thfldng vd bj giai v l Thdi
Binh Dodn bieu tinh rflt lui theo tflng top
nhd v l ede ldng lan cdn
d Bin Thuy (Thdnh p h i Vinh), 1.000
ngfldi ban xfl vu trang gdy gdc, toan ddnh
chilm Bin Thfly (3) Trong khi vidn Tri
phu vdi mdt dpi Ifnh tdp hd tong, dang
thfldng thuyet vdi nhflng ngfldi bieu tinh,
thi mdt so ngfldi elm d i u hd Idn khiu hifu
phan ddi Cudc l u da tiep diin, 5 ke noi
loan bj gilt, 20 ngfldi khdc bj thfldng
Lau nay, cudc bao loan vin ehi diin ra
ban e h i trong vflng huyin Tfianh ChUOng
Nhflng tfl mdt thdng nay, tinh hinh da doi
khae Ngdi Cdng sfl (Nghf An) bude phai cfl
den vflng ndy mdt ddi Unh tdp vdi sfl ho trd
eua mdt ddn vj bd binh thude dja Ngay sau
khi Iflc Ifldng ddn dp kdo din, cde cudc
thfldng thuylt vdi nhflng ngfldi philn loan
eung b i t diu, n h i m dat sfl "hoi Ifldng"
khdng dilu kifn efla nhflng ngfldi elm d i u
chfl chot Nhflng suit trong 5 ngdy, cac
cudc thfldng thuylt khdng mang lai hifu
qua gi Vidn chi huy dpi Unh tdp lai hiiu dy
mdt Iln cull, nhflng bj ddm ddng uy hilp,
anh ta phai sfl dyng vu khf: 16 ngfldi ban
xfl bj gilt vd 15 ngfldi khdc bj thfldng
Dang lflu y Id tai nhflng trung tdm ]sy nghf
nhfl Hdi Phdng, Nam Dinh, Hdn Gai, Cam
Pha, tinh hinh vin ydn lanh nhd edcliif n phap
d l phdng ciia ngdi Thong ddc Bde Ky
6 Nam Ky, ngdy 1-5 dm Ijch (tfle
28-5-1930), tmyIn ddn cdng san dfldc rai khip
ndi kdu gpi dan ehflng d CfipMdi bilu tinh
Ngdi gidm die Mdt thdm Nam Ky da dflpc thdng bdo cd nhieu cudc ty hpp quan trpng dang diin ra d vflng Chd Mdi vd ngdi da din tdn ndi xem xdt eung miy quan chflc
vd 6 Iinh tdp hd ting Xe hdi cua hp bj mdt dodn ngfldi bilu tinh mang theo bdng,
k h i u hifu vd vu trang ede loai lao, gido, mde Dodn hp tong s i n sdng no sling vd nhflng Idi hiiu dy b i t diu Nhflng dodn ngfldi khdng giai tdn, trdi lai cdn td ra ddng
sd hdn Mpt thdnh vidn trong dodn hd tong
bj mdt nhdt mac ehdm vdo mdt bj thfldng ndng Linh tdp no sung: 2 ngfldi ban xfl bj gilt vd 3 ngfldi khde bj thfldng Nhflng nhdm ngfldi elm d i u v i n ra sflc c l vu vd dodn bieu tinh v i n ehfla ehju giai tdn ngay
Chiiu ngdy hdm dd, ngdi Chu tinh Cdn Tho (Nam Ky) dflde bdo trflde cd nhilu cudc
ty tdp dang hinh thdnh d cdc chd Thdi Sang
vd Thdi Lai, n h i m t l chflc mdt cudc bilu tinh ldn trflde huyf n dfldng 6 Mdn Ngdi Chu tinh ldp tfle dd'n ngay tai eho vdi 15 Unh tdp Lfle 5 gid sang, ngdi gap mdt dam rflde khoang 500 ngfldi mang nhilu ed dd
vd huy hifu xd-vilt Ngdi ra Ifnh pha bd cae Id ed Nhiing ngfldi bilu tinh ydu elu tra tfl do eho 'Tian bd" hp bj b i t gifl d Chp Mdi, ydu elu bai bd t h u l chd, giam cae t h u l khde vd liy lua gao ehia cho ndng ddn Trong khi nhflng ngfldi elm diu dang ndu cdc ydu sdeh tren thi dodn ngfldi ddng them rd rf t, phy nfl tre con dflde dly ldn hdng diu Ngdi Chu tinh ydu ciu ddn ban xfl giai tan, nhflng mdt ten trong dodn ngfldi xdng tdi phfa ngdi Vj Chfl tinh Uln
dm ngang Iflng ke ddt kfch Gifla luc dd, Ifnh tdp b i n 2 phdt sflng chi thidn, dodn ngfldi b i t d i u rra loan 13 ngfldi khdi xfldng
da dfldc nhdn mat
Trang 3B6o e6o l^ng hgp ciia mdt thim Ph6p 49
Ngdy 1-5-1930, miy trdm ngfldi ban xfl
lyi bilu tinh trflde try sd vidn chdnh ting
Tdn Phfl, huyfn Chp Mdi Hai ngdy sau,
1.000 ddn Vd san" ty hpp trflde huyfn Iy
Cao Lanh dfla ydu saeh Sfl ydn lanh dd trd
lai sau khi b i t gifl miy ngfldi elm diu
Ngdy 3-5, d Tan Dfldng, nhd dfldng eye Sa
Ddc dang ldm vife d trong nhd hdi ding dd
bj 1.500 ngfldi ban xfl mang ed dd din de
dpa Ddm ngfldi ndy bj linh sen dim giai
tdn vd nhflng ngfldi elm d i u ehu chit eung
bj b i t gifl
Ngdy 1-5 d Hd Npi, 2 ngfldi An Nam dd
b i n trpng thfldng mdt vidn chflc eua nhd
dfldng eye bing sflng lye
Peris, 31-7-1930
Tfl ngdy hai dang cdng san 'T)dng
Dfldng"' vd "An Nam'' dflpc hdp nhd't, tuydn
truyin eua cdng san dang ra sflc chuyin
hfldng vl vflng ndng thdn Nhflng ngfldi
cdch mang Ddng Dfldng nghi ring : trflde
h i t hp ein to chflc vd chi dao cupc vdn dpng
v l mfng dd't, vi giai elp ndng ddn chilm
95% ddn so Ddng Dfldng
Vife t l chfle nhflng "hifp hfi ndng ddn"
Id mft trong nhflng hifn phdp hifu qua
nhd't dl d i n d i t ddn cdy lidn minh vdi thp
thuyin dflng ldn chong d l quIc, nhiing hp
vin khdng sao nhang "cdng tdc chong qudn
phift" vd tranh thu ting ldp tilu tfl san
Hinh nhfl cudc philn dpng v l mpng dd't do
dang cf ng san mdi (hpp nhd't) ed xu hfldng
lan trdn khdp Trung I^ vd Bde Ky Tfl miy
thdng nay, cudc philn ddng ndy dd d i n din
nhilu vy bilu tinh d Nam Ky Trong thdng
6-1930, tuy cd bj gidn doan nhflng dfl dm
ede cuf c bilu tinh vin cdn anh hfldng ldn
suit ca thdng ndy
Hai ngdy trflde l i "quIc khdnh" (14-7),
tmyIn ddn dflpc rai khip Sdi Gdn, xui giye
ddn ehflng khdng di xem duyft bmh vd
khdng tham gia b i t cfl cufc t u i n hdnh,
bilu dfldng ndo do nhd dfldng eye t l chflc Tuy nhidn vin cd mdt so ngfldi din tham dfl eude rflde duoc, l i duydt binh vd cdc cufc dua t h i thao khde
Ngdy 13-7-1930, hoi 22 gid, nhilu ngfldi
An Nam da din ngdn trd boat ddng eua tod bao 'Bang Ldp hiln" vd gdy nhilu thif t hpi Theo tin tfle do mdt thdm Nam Ky thu thdp, thi ddy Id mdt vy chong lai nhdn vdt Biii Quang Chidu
Ridng d huyfn Cao Ldnh dd xiy ra mdt
sfl CO mdi Chieu ngdy 14-7-1930, vidn dai difn ehfnh quyin Phdp eua thj tr&i ndy dflde bdo trflde se ed mdt eude hdi hpp efla cdng san d ldng Tdn hudn Tdy 6ng ta bdn cfl mdt s l nhdn vidn do dng thanh tra Mdt thdm ehi huy din ngdn chdn cudc hpi hpp ndy Lflc 2 gid sdng, so nhdn vidn ndy dyng
dp vdi khoang 100 ngfldi d gin Idng Hp khdng chju giai tdn khi nghe miy ldi hiiu
dy thdng thfldng Ciing gid ndy, mpt dpi tuin tra gIm 21 ngfldi dfldi sfl chi huy efla mdt vidn phd quan ban xfl dd dyng df vdi mpt dodn khoang 300 ngfldi bilu lanh, vu trang bing ma tiu, gdy gfc Sau nhflng ldi hiiu dy, dpi tuin tra bin 2 phdt sflng ehi thidn dl giai tan ddm dan ban xfl cfl tiep tyc xdng tdi Lfnh tdp bj ddm ddng tin cdng, bude phai sfl dyng vu khf Ba ke khdi xfldng
bj gilt, nhilu tdn khde bj thfldng nhp
Cflng ngdy 14-7-1930, tai tinh Long Xuyin diin ra mdt eude ty tdp vd da bj dpi
tuin tra giai tdn di ddng sau khi b i t gifl 2 thanh nidn mang tmyIn ddn trong ngfldi
Paris, 30-9-1930
Hoat ddng manh lift eua cdng san trong khoang thdng 8 vd thdng 9 dd tyo dflpc nhflng hdu qua nghiem trpng doi vdi nhd dfldng eye R i t ein Iflu y ring nhflng vy efldp phd thfldng di Iln If n vdi phong trdo cdch mang Nhflng phong trdo ehfnh trj ludn cd khiu hifu, cdn bpn ke efldp thi
Trang 450 Rghi&n cflu Lteh siSr sg 7.2011
ching bao gid ngyy trang bing nhdn hifu
ehfnh rrj Vi vdy, ngdy 15-8-1930, tai tinh
Sa Dec, mpt bdng efldp da t i n cdng nhd
hdng RICHARD, ldm bj thfldng 7 ngfldi vd
efldp di miy ngdn dong bpc
Nhiing ngdy culi thang tfldng chiing da
ydn tanh, thi ngdy 22-9-1930, mft ddm
ddng da kdo din huyin ly Cao Ldnh sau
khi dot 4 ngdi nhd cua ede hdo ly ching lai
vife tuydn truyin cua cfng san Mft vy
dyng dd ldn dd xay ra gifla Iflc Ifldng sen
dim vd nhflng ngfldi bilu lanh Hai ngfldi
trong dam bieu tinh bj gilt vd nhilu ngfldi
khdc bj thfldng
Ngdy 30-8-1930,1.000 ngfldi ban xfl ddnh
chilm huyin diidng Nam Ddn (Nghf An) (4)
Chiing phd phdch nhilu nhd efla vd giai
thodt eho tfl nhdn rdi rflt ngay vd sfl ra khdi
khu vfle trflde khi dpi Unh kdo din, vi ehflng
da cin thdn eit dflt cdc dfldng day hdn lac
Ngdy 6-9-1930, tai tinh Chp Ldn, mdt
eude truy Iflng efla canh sdt da b i t gifl mdt
s l phin tfl cdch mang nguy hilm Mdt
ngfldi dd b j gilt trong khi chdn xdt
Ngdy 8-9'1930, ddn linh khd xanh Dd
Luong bj 600 den 800 ke philn loyn xdng
vdo ddnh phd Nhd sfl can thifp eua may
bay, don Unh dfldc giai vdy (5) Ngdy hdm
sau (9-9-1930), eiing mdt lflc huyin dUdng
edm Xuyin vd huyin diidng Ky Anh (Hd
"Rnh) cung bj ddnh phd (6)
Ngay 11-9-1930, nhilu cufc bilu tinh
diin ra hdn tilp d ede don trong Tfidnh pfid
Vinh vk trong vflng Tfianh ChUOng (Nghf
An) dfldi sfl chi huy cua nhflng ngfldi elm
diu cdng san Cde phdn dpi Id dfldng dd
dflde kjp thdi dilu din do tfnh chd't nghidm
trpng cua tinh liinh vd t i m quan trpng cua
hoyt dpng cdng san tai cdc vflng ndy
Gin ddy, tinh Nghi An hinh nhfl Id dja
bdn thi dilm cua epng san Mft so ngfldi An
Nam nguydn qudn d tinh ndy xud't dfldng
sang Moscou (Nga) vd Quang Ddng (Trung Hoa) trd thdnh nhiing p h i n tfl tfch cfle trong
Df tam qude t l Nhilu ngfldi trong bpn hp
dd bi mdt trd v l nflde di bdn-sd-vfeh hda
viing ndy nhim gdy dflng ed sd, tfl dd toa di cde ndi vdn ddng bao loan Hp da tim thSTy d
Nghf An mdt dja ban thudn Idi, vi todn t h i
ddn chflng d ddy tflng chju anh hfldng cua nhiing si phu ydu nflde, ludn nung nlu tfl tfldng thfl djch vdi c h i dp bao hd vd ede quan lai An Nam phue vy e h i dd ndy
Tinh trang ndy ddi hdi sfl hidn difn eua
mdt lflc Ifldng qudn sfl nghidm chinh cd dfl kha ndng ngdn ngfla mpi mflu toan to chflc ede cudc ty tdp thfldng khi biln thdnh nhiing eude bilu tinh Idn; mdt khde vife thanh triing nhiing p h i n tfl noi loan se dfldc phll hdp tiln hdnh bing nhflng cudc truy Iflng, b i t gifl bpn elm diu Phu Todn
quyin eung sd ldm nhfl vdy tai ede tinh Sa Dee vd Chp Ldn d Nam Ky, Id nhflng dja
bdn ed dd'u hifu xud't hifn mdt phong trdo tfldng tfl d Nghf An
Nhflng biln dd gin day d Trung Hoa vd An
Df b i n ring da gdy dii tfldng sdu sle trong dan chflng An Nam vin r i t didm chfl theo ddi tin tfle Nhflng ngfldi xuit dfldng sang Tnmg Hoa da chuyin v l cho ding bdo eiia hp
mf nh Ifnh eiia Moscou, k l ea nhiing ngfldi lanh dao thfle hifn k l hoach cdch mang Nhflng ngdy culi thdng 9-1930 dflpc ddnh d i u bing nhflng cudc bilu tinh mdi,
ca d Nam Ky vd Tmng Ky Tai Cdn Tha vd Chd Ldn, nhflng ngfldi elm d i u ra sflc Idi
kdo ndng dan di ddnh chilm cdc nhd hdi
dong Tgi Nghi An, mdt Iln nfla 600 cdng san lai ddnh ehiim huyin Nam Ddn sau
khi da cIt dflt cdc dfldng day Udn lye Sau hai Iln t i n cdng, qudn philn loan bufc phai giai tdn dfldi Idn dan cua dfi Unh tdp;
17 ngfldi bj gilt, 22 ngfldi bj thfldng vd 36 ngfldi bj b i t gifl (7)
Trang 5B6o e6o ldng hgp cAa m ^ Hitoi PhAp 51
Paris 31-10-1930
Ngdy 3-10-1930, gin 1.000 ngfldi lai t i n
cdng nhd ga Yin Xudn (gin khu vfle Thdnh
p h i Vinh), nhfl hp da tflng tlhi cdng hoi
thang 9 (8) Vidn trfldng ga bj thfldng ndng
Ddm 3 rang ngdy 4-10-1930, mdt dfi Unh Id
dfldng dd bilt dflde mpt chi bp cdng san d
ldng Van Khue, nhiing ngfldi elm d i u dd bj
b i t eflng tang vdt
Nhflng ngfldi cdng san Mnh nhfl muln
md rdng cudc philn loan vdo Nam I^ Ddm
2 rang ngdy 3-10-1930, mdt dpi tuin tra
eanh sat da giai tdn 300 ngfldi An Nam
dang kdo din ddnh phd din canh sdt My
Hda trong tinh Bin Tre Mdt Id cd dd bfla
him dd bj tjch thu; Id cd mang ddng chfl :
"Intervenons en faveur de la province de
Nghe An A has la Commission des
rdformes Les risderes aux habitants" [Hay
hfldng iing cufc dd'u tranh cua nhdn ddn
tinh Nghf An Da dao fly ban eai each
Rudng d i t eho ddn!] Tyi Chp Ldn: 4 ngfldi bj
bit gifl; tai Thfl Diu Mdt: 3 ngfldi bj b i t gifl
Cde sflng luc tfl dpng vd truyin ddn da bj
tjch thu Cflng ligdy, mft cufc dilu tra tfl
phdp tiln hdnh trong tinh Long Xuydn da
phdt hifn mft t l chflc cfng san mflu dl tflde
vu khf efla Unh kho dd Da tiln hdnh 31 vy
bit gifl
Ngdy 5-10-1930, d vflng Thanh ChiMng,
9.000 ke philTn loyn tfl nhilu hfldng kdo
din, t i n cdng Iflc Iflpng canh sdt vd Unh Id
dfldng Trong cudc dyng dd, 20 ngfldi bilu
tinh bj gilt, 30 ngfldi khde bi b i t gifl Ngdy
hdm sau (6-10-1930), 3000 ngfldi An Nam
e l sflc ddnh chilm ldng Vd Uit (Thanh
Chfldng-Nghf An) Cufc t i n cdng cua hp da
bj tra gia dit: 60 ngfldi bj gilt
Ngdy 9-10-1930, tai tinh Quang Ngdi,
mft dodn gIm 300 ngfldi da cIt diit eon
dfldng thufc dja [dfldng s l 1] vd dot try sd
mft huyfn
Vife thilt Idp lai trdt tfl d Trung Ky
dfldc thfle hifn nhd thdnh ldp nhilu dpi
qudn Iflng sye khip cde viing TOI ddng nhit;
cdch triln khai nhflng dpi qudn ndy chic chin se cd hifu qua Trdn thfle tl, khi thfle thi nhidm vy, cac dpi qudn ndy bude phai hdiih ddng thing tay: ngdy 9-10, trong mft eupe dyng dp, 60 ke philn loan dd bj gil't Nhilu Iln, nhflng ngfldi cfng san In trln trong vflng riing nui mflu toan to chflc cdc
vy thdm nhdp vdo ede ldng, nhflng phin ldn khdng k i t qua Ddm 25 rang ngdy
26-10-1930, hp lai tilp tyc dpt nhdp ede tdng Nam Kim vd Phu Long (Nghf An) nhflng
vin khdng k i t qua
Tuy nhidn, din cudi thdng 10-1930, mdt phong trdo ed quy md rpng Idn da diin ra Trong ddm 28-10, mpt todn cdng san djnh
bilu tinh d phia bic Phi DUn (Nghf An)
Vidn tri phfl dflde Unh tdp vd Id dfldng hd tong da din tai chi vd bupc phai n l sung Ngdy hdm sau, mdt cufc bilu tinh khde lai
diin ra tai ddy Ddc dilm eua hai cufc tin
cdng ndy Id: so ngfldi tham gia r i t ban chi nhflng rd't kidn quylt vd mang r i t nhilfl bilu ngfl
Ciing thdi gian ndy, mpt eude tdp trung
gom 200 ngfldi An Nam dd diin ra d Nam
Ky Mdt ngfldi elm diu diing Idn diin
thuylt gifla ddm ddng trflde khi eanh sdt din can thifp
Paris, 31-12-1930 Cpng sdn d Phdp Mit tinh da Hdi chdng dp bie thude dia
vd diqudc
Nhim ldn dn nhflng "tdi ac" dia d l quoc
d Ddng Dfldng, Hdi •'ching dp bfle thude dja
vd d l quIc" to chfle mdt cufc mit tinh d nhd hat BELLEVILLE hdm tiifl Bay
23-12-1930 Hdm trflde, bdo "Nhdn dao" ddng tdn ede diin gia vd mdi t i t ca nhiing cdng nhdn
Trang 652 Rghi&n cflu Lieh siSr sg 7.2011
khdng phan bift mdu da din dfl cufc bilu
dfldng qufm trpng ndy
Cudc hpp diin ra diing ngdy quy djnh;
khoang 300 ngfldi din dfl Trong s l nhflng
ngfldi da den, ngfldi ta chfl y KOUYATE,
KOSSOUL, LACOMBE, ROSSO, KOATE,
FAURE Khdng ed ngfldi An Nam ndo cd
mdt d trong phdng 21h30, cudc hpp khai
mac dfldi sfl ehu tpa cua LEON WERTH
vdi sfl tham gia eua HERCLET, GETTON,
DANIEL RENOUX vd KOUYATE
Sau khi xin loi v l sfl ving mdt cua ede
dong chf VAILLANT-COUTURIER vd
DORIOT dang bdn di cdng tdc tuydn
tmyIn, ehu tpa WERTH to cdo nSi bd't
hanh eua nhflng ngfldi eu h Ddng Dfldng
khin k h i nhflng nd If thfle sfl eua thfle
ddn Phap; dng ta kdu gpi giai elp cdng
nhdn ung hp nhflng ngfldi cdch mang An
Nam dang d l mdu gidnh tfl do
GATON [?], thfl ky C.G.T.U to cdo
nhflng tdi de do tfl ban gdy ra trong td't ea
cde thude dja Nhim thfle hifn nhflng ldi
fch vd Sl, bpn hp da biln din diin thdnh
nhflng nhd tfl thfle sfl Ngfldi ban xfl nghdo
k h i bj efldng bfle lao ddng dfldi roi vpt d l
nhdn dong Ifldng chit ddi, khdng t h i nudi
sing gia (hnh; hp chit vi ud't fle vd kif t sflc
Cdc dong chf! diin gia kdu gpi - ede dong
ehi hay dflng ldn b i t bpn dao phu d Ddng
Dfldng phai Ifli bflde
DANIEL RENOUX nhdn danh "Hdi
Cflu td' dd quoc tl", d l nghj mpi ngfldi
nghieng minh tfldng nifm nhflng nan nhdn
eua tpi de khiing bo d l quIc dng ta nhie
lai nhflng cudc hdnh quylt xiy ra hdn tiep
hdng ngdy k l tfl sfl kifn Ydn Bdi vd k h i n
thilt kdu gpi nhflng ngfldi lao df ng Phdp
hay cflu nguy eho 61 ngfldi bj khdp an tfl
hinh dang ehd ngdy Idn doyn d i u ddi trong
eac nhd tfl d Ddng Dfldng
KOUYATE khing djnh sfl dodn k i t cua nhfing ngfldi lao ddng da den vdi vd san An Nam 6ng ta ndi v l noi thong k h i cua thp thuyin da den d t i t ea cde nflde thude dja, ndi md chu nghia de quoc "dem vdn minh din cflng vdi dai bde vd sflng may"
GAILLARD nhdn danh dang Cdng san
k i t thfle chfldng trinh diin thuyet Ong dilm qua nhflng phong trdo each mang ldm rung ehuyin Ddng Dfldng: eude bao ddng Yen Bdi, bieu tinh ngdy 1-5 vd ngdy 1-8, nhflng cudc noi ddy trong thang 9 Ong ea ngdi ehu nghia anh hflng eua Dang Cdng san An Nam mdi thdnh ldp, ndu nhiing sai Ilm efla phong trdo ddn tdc tilu tfl san, dong thdi td long khdm phye tinh thin dung cam cua nhflng ngfldi An Nam Kit thfle diin vdn, dng ta kdu gpi lao ddng Phdp hdy cflu 61 ngfldi bj k i t an tfl hinh ra khdi doan d i u ddi vd cflu 4.000 ngfldi dang
bj giam vd lflu ddy ra khdi nhd tfl
Mdt nghj quylt khing djnh sfl dodn kit eua vd san Paris ddi vdi nhflng ngfldi cdch mang Ddng Dfldng vd mpt ban khdng nghj dly p h i n no ddi vdi nhflng tdi de eua ehii nghia d l quIc vd PASQUIER khdt mau da dflde todn t h i bieu quyet n h i t tri Lflc 24h30, phien hpp b l mac trong tiing hd:
"Ddng Dfldng ddc ldp mudn ndm! Da dao d l
^ tit
quoc ! Ngdy 23-12-1930, "Hdi chlhg dlqulc" to
chflc-mdt cudc mft tinh mdi vi n i n dfe ldp
efla Ddng Dfldng tai "Sedle du Grand Orient", p h i Cadet Dfldi sfl ehu tpa cua LfiON WERTH, cde dng GAILLARD, KOUYATE vd JOURDAIN to cdo nhflng tfi
dc eua di quoc Phdp d Ddng Dfldng Khi
cufc hpp k i t thfle, 4 ngfldi An Nam Id DO DUC HO, DO DINH THACH, LE VAN TRAI vd mdt ngfldi tdn Id TU bj giai v l din canh sdt; sau khi kilm tra edn cfldc, hp dflpc tra tfl do
Trang 7B6o e6o ting hgp dia m ^ Hitoi Phflp 53
Parts, 31-1-1931
Ngdy 2-1-1931, vidn tri huyfn Nghi Ldc
(tinh Nghf An) da rdi ldng Song Loc dl
xem xdt vife b i t gifl mft so ngfldi elm diu
cfng san md y vfla dflpc bdo tin Coi thfldng
vife sfl diuig Unh tdp di hf tong, vidn tri
huyfn ndy chi ra di vdi 9 ngfldi tfly tflng Vi
vdy, hp da bj 60 ngfldi vu trang bing dao,
mac, tfl ede Idng ldn c^n kdo tdi tin cdng
dpe dfldng Tuy da ddi phd quylt hf t, vidn
tri huyfn vd thude ha cua y dd bj s l ddng
gilt chit vd ndm xdc xulng sdng Ca, each
dd khdng xa Ngdy hdm sau, xde 5 ngfldi di
theo vidn tri huyfn da dflde vdt ldn vd hai
ngdy sau dd xdc vidn tri huyfn vd nhflng
ngfldi khde mdi dflpc vdt ldn tfl sdng Ca
Cudc ddn dp ldp tfle dflpc tiln hdnh quylt
hft: mft dpi t u i n tra cd dpng duoi kjp bpn
philn ddng vd gilt chit khoang 30 ngfldi
trong eude giao ehien gifla hai bdn Nhilu
vy b i t gifl dflpc tiln hdnh ft Idu sau dd,
theo sfl ehi d i n eua ede hdo ly An Nam
Ddm 16 ryng ngdy 17-1-1931 d tinh
Quang Ngdi diin ra mft cufc bieu tinh cua
cfng san Ddi Ifnh tdp n l sflng vdo ddm
ddng miy ngdn ngfldi: 6 cdng san bj gilt, 15
bj thfldng vd 35 bj b i t gifl Hai ngdy sau,
eung tai tinh ndy, mdt dodn 2.000 ngfldi
cdch mang dd bj dpi Unh tdp giai tdn vdi sfl
h i trp eua bd binh thupe dja, lai thdm 35
ngfldi An Nam bj bit
Ngdy 20-1-1931, ke ehu mflu cudc tfiai
cdng d Nghi Ldc (Nghf An) dd bj cdc hdo ly
bit gifl khi y dang trln n i p trong ldng Tdn
ndy nguydn Id mpt Unh k h i dd Cho din
cull thdng 1-1931, nhflng tmng tdm philn
df ng chuyin d i n v l miin Nam Trung Ky
Sau ede biln c l nhflng ngdy 17 vd
19-1-1931, nhilu vu rli dpng lai dd diin ra trong
tinh Quang Ngai Ddm 24 rang ngdy 25, 8
ngfldi ban xfl bj gilt vd nhilu ngfldi khde bj
bit gifl Ddm 29-1, mdt dfi Unh t^p di t u i n
tra dyng dd vdi mdt todn ngfldi bilu tinh Nhd dfldng eye Phdp vdn dyng kinh nghifm dan dp phong trdo cfng san d bie Tmng Ky, dd ed nhflng bif n phdp cin thilt
dl ddp t i t ngay phong trdo hinh nhfl dang xuit hifn d phfa Nam Tmng Ky
Paris, 28-2-1931
Mdt cufc bilu tinh mdi lai xay ra ngdy
4-2-1931 trong vflng Qudng Ngdi Dpi tuin
tra Unh tdp dyng dp vdi mdt dam philn loan, "Hiiu dy" khdng hifu qua, ddi Unh sfl dyng vu khf Trong so 13 ngfldi chit tai hifn trfldng, ngfldi ta nhdn mdt dflpc mft trong nhflng ngfldi elm diu cudc bilu thih Cung trong tinh ndy, ngdy 8-2-1931, din Chau My Dong da giai tan dfldc mft dodn bilu tinh khoang 1000 ngfldi
6 Nam IQ>, ngdy 8-2-1931 dflde ddnh
diu bing mft sfl vife nghidm trpng Khi tan buli diin tai mdt rap hdt vflng ngo^i vi Sdi Gdn, mpt todn ngfldi ban xfl phit cao mft Id ed dd Vidn thanh tra mdt tham LEGRAND djnh can thifp liln bj mft phdt sflng lye bin trpng thfldng, ehd din bfnh vifn thi chit, vidn dn sat ldp tfle bj b i t gifl Nhflng cudc truy Iflng tiln hdnh ngay trong hdm dd giflp eanh sdt b i t gifl dflde 12 epng san, trong so dd ed Biii Cdng Triing vfla tfl Moscou vl nflde
Paris, 31-3-1931
Trong thdng 3-1931, d Ddng Dfldng khdng xay ra cufc bilu tinh ndo ddng kl Nhflng sfl ling dju ndy ehi Id tam thdi, vi thyc ra Dang Cpng san da hodn todn dflpc
t l chflc lai trong nhflng thdng gin ddy, theo dflng ehi d i n eua Df tam Quoc t l gfli
vl Tfl nay, Dang tdp hdp t i t ea nhflng ngfldi epng san Ddng Dfldng vdi tdn gpi
"Ddng Dfldng cdng san dang" Dfldi Ban chip hdnh Tmng fldng Id ede Xfl uy, ldnh dao ede to chfle trong ede xfl khde nhau ciia lidn bang Mft ban thfldng vy sd h i trp cho
Trang 854 Hghito cflu Lieh siSr sg 7.2011
cac Xfl uy, phy trach vide thdnh Idp cdc uy
ban tuyen truyin So Ifldng cdc hpi dodn
phy thude dflde dang thfla nhdn da thu hpp
lai, chi cdn nhflng hdi sau day : thanh nidn
cdng san, t l chfle ndng ddn, t l chfle thp
thuyin, hdi phan dl, hdi phy nfl, hf i cihi tl*
dd, ede dpi tfl vf
Chi din cua Df tam Quoc ii cung Iflu f
eae fly ban v l cdch thfle Ifla chpn cdc thdnh
vidn nghifp dodn Tfl nay trd di, cde uy ban
cd thi ehpn ngfldi gia nhdp ede nghifp dodn
trong ddm thd thuyin vd ndng dan md
khdng qua cl^ chip v l cam tinh cpng san
eua hp Theo each dd, eac fly ban se tdng
thdm rd rf t kha ndng chiln diu
Paris, 30-5-1931
Nhan ngdy 1-5-1931, nhilu sfl el^dd xay
ra d nhilu khu vfle O Nam Ky, ed nhilu
cudc ty tdp thufc vflng phy cdn Bin Tre vd
Dflc Hda 6 Tmng Ky, tinh Quang Ngdi Id
ndi xay ra nhilu cufc bao loan nghidm
trpng hdn ca 100 cdng san d ldng Trd Ninh
dyng dp vdi mdt dfi Unh Id dfldng di tuin
tra Gin Phu Tho, mft ddi bf binh thufc
dja da giai tdn dfldc mpt dodn gIm miy
trdm ngfldi ban xfl Trong vflng phy cdn
huyfn Sdn Tjnh, mpt phdn dpi Id dfldng
giai tdn dflpc 1.000 ngfldi philn loan Tnide
dd mdt ddm, din Lac Thif n d tinh Hd Tinh
ddn dp mft cudc bilu tinh bit diu tfl mdt
cufc ty hpp 40 ngfldi ban xfl da bj gilt
ngay trong ddm dd
Ddm 29 rang ngdy 30-4-1931, mft cufc
xung dot xay ra gifla nhflng ngfldi bilu tinh
vu trang bing giao, mde vdi Unh t^p d don
Ydn Thdi Cung trong ngdy hdm dd, Unh
don da giai tdn 200 cfng san d phfa Bic
Phu Diin Ngdy 28-5-1931, nhilu nhd efla
eua ngfldi ban xfl gidu cd d Yen Phu [?]
(tinh Vinh) bj efldp phd; vidn Ly trfldng vd
11 ky mye bj gilt Cflng ngdy, vidn dfi
PERRIER, Trfldng din Quan Lang di xe
dap ldn Dd Lfldng (Nghf An) bj mdt todn philn loan t&i cdng Linh Id dfldng di tim kilm vin chfla phdt hifn dflde tung tieh vidn ha si quan ndy; hdm sau xac efla y mdi dflde tim thtfy trong byi tre, cdch Yen Phu 500m
Paris, 30-6-1931
Cull thang trflde xay ra vife dang buon:
dd Id vy dm sat dng GATILLE vd vidn dfi PERRIER Theo nhiing tin tfle bl sung gfli
v l huyfn, vy dm sdt PERRIER do nhiing ngfldi each mang tiln hdnh dong thdi vdi vife gilt 11 ky mye chlhg cdng san
Cdi chit cua dng GATILLE lai diin ra trong mft hodn eanh hdi khde Vidn chflc ndy di thanh tra vife ldm con dfldng ldn Darlac, mft xfl Mpi, trdn dfldng v l dng bj chdn ddnh d vflng phy edn Chia Long, gin bidn gidi Cam-hot Ong ciing bj td'n cdng bing nhilu nhdt gido vd mde Hai tdn Unh tdp di theo khdng cd vu khf dd chay thodt
vd kdu cflu
Nhflng vy rm ddng vin tilp tyc diin ra trong thdng 6-1931 Ngdy 3-6, nhflng ngfldi cdch mang dflng sflng lye bin chet vidn thu quy ngdn hdng Nguyen The Ty vi vidn chflc ndy khdng chju ndp 1000$ (piastres) Ngdy 8-6 tram gdc kilm lam Phfldng Trach bj dit chay Ngdy 10-6 vidn ly trfldng d Hfldng Khd bj bit cdc Ngdy 16-6, mpt vidn chflc d huyfn e l m Xuydn bj dm sat gin chp Ydn Dfldng; bin ngdy sau vien Ly tnidng Xudn Dfldng ciing chju chung siphon
Khoang nfla cudi thdng 6-1931, tinh
hinh d Nghf An, Hd Tinh, Quang Ngai cd
ve ling dju, cd Id do vife bit gifl nhflng ngfldi elm diu chu chi't Ngdy 6-6-1931, canh sdt Anh d Singapore da bit gifl ngfldi mang tdn Serge LEFRANC, tdn thdt Id Joseph DUCROUX, Thanh tra dia Df tam QuIc t l sang cdng cdn d Viln Ddng Tdn cfng san Phdp ndy da din Sdi Gdn trao
Trang 9B6o c6o tdng hgp dia m^ thtoi Ph6p 55
tiln vifn trp cho eac fly vidn Ban chip
hdnh Dang Cfng san Ddng Dfldng Id Trln
Phfl vd Ngd Dflc Tri, Trong s l giiy td thu
dflpc d DUCROUX, nhd dfldng eye Anh
phdt hifn dja chi nhflng ngfldi elm diu
cdch mang ehu chit I n trln d Trung Hoa
Nhflng tin tfle ndy cho phdp eanh sat Hong
Kdng b i t gifl ngay Nguyin Ai Qude vd
nhilu phy td cua dng 5 vy b i t gifl khde
dflpc tiln hdnh d Thfldng Hai diu tfl nhflng
nguon tin da ndi d trdn
Vife b i t gifl ngfldi thu Knh "bit kha tilp
edn" eua phong trdo cfng san Ddng Dfldng
vd ede phy td eua dng r i t ed t h i chi ldm
ehdm lai trong mft thdi gian sfl hdng hai
eua nhilu ngfldi each mang md y nguyf n
efla hp trflde h i t Id dfc l^P cho ddn tfc
PARIS, 30-6-1931
Tin tic ti Paris
Sau vy b i t gifl Nguyin Ai QuIc d Hong
Kdng vd vife mdt thdm Ddng Dfldng b i t
gifl nhflng ngfldi khdi xfldng ehu chit - cyu
hpe sinh trfldng Stahne - giii tfl Moscou v l
( ) [bdn sao chup bi md mdy chS] Dang
Cpng san Ddng Dfldng dang trai qua mft
cdn khung hoang
Tfl khi nghe tin Nguyin Ai Quoic bj bit,
Dang Van Thu da t|lp hpp cde ding chf
thuy thu cua anh ta tpi qudn dn efla anh d
p h i St Nicolas vd ydu elu Bdo Humaniti
eua Dang Cpng san Phdp phai mynh md to
cdo cdc vy b i t bd ndy, , phai khdi xfldng
mdt chiln djeh manh hf t ddi tra ty do cho
Nguyin Ai QuIc bj d l quoc Anh b i t gifl
Ching phai Nguyin Ai QuIc Id ngfldi phd't
ngpn cd cua cdch mang Ddng Dfldng dd sao?
Ching phai chfnh anh ta thdi gian d Phdp
-da diu tranh ben cynh nhflng CACHIN,
VAILLANT-COUTURIER, MARTY cho din
ngdy anh di Moscou vd Io vife t l chflc Dang
Cfng san Ddng Dfldng dd sao? Anh ta di
Hing Kdng d l chuin bj cufc nli d^y eiia
quin chiing ndng ddn vd thd thuyin nhim giai phdng hodn todn Ddng Dfldng khdi nhflng ke bde lot hp
Nhflng ding chf thfly thu d Hdvre tdn thdnh y kiln eua Thu vd quylt djnh gfli
thfl din Bdo "Humanity' ydu elu tda bdo
trfl tinh mdt ehiln djch to cdo d l quoc, vi ngfldi Idnh ty chdn ehfnh eua cdch mang Ddng Dfldng Nguyin Ai Quoc da bj tda dn
Hd Ndi kit an tfl hhih; nlu ehfnh phu Anh ehuyin giao anh ta eho nhd elm quyin Phdp thi anh se bi xfl tfl Dang Cpng san Phdp ein ldm h i t kha ndng efla minh dl ngdn chdn vy gilt ngfldi ndy
Paris, 4-6-1931 Hogt dpng cdch mgng d thude dia
Hifn nay, phong trdo byo dfng chong phfldng Tdy d cde thufc dja dflde Trfldng Dai hpc Marx-Ldnine khai thde vd nudi dfldng, dfldi sfl gidm sdt trfle tilp efla Bf Chfnh trj Df tam QuIe tl Trong trfldng
"dpi hpe" ndy, nhflng gido trinh vl Chii nghia Ldnine vd vl thfle tiin each mang dflpc giang day nhim giflp nhiing chiln si cfng san xuit thdn tfl cdc thufc dja Trfldng ndy da ddo tao nhflng nhd boat dfng tiing to chfle cufc cdch myng d Tmng Hoa vd An Df
Nhflng ngfldi khdi xfldng efla cfng san cd nhif m vy khai thac mpi b i t mdn vd lpi dyng mpi phong trdo ching d l quIc phfldng Tdy, dfl nguIn goe ede phong trdo dd nhfl
t h i ndo Nhflng Phdn bf quoc gia (Sections nationales) cua Df tam QuIc t l eflng cd nhif m vy tuydn tmyIn cdch mang trong ddn ban xfl thude dja, dfldi sfl ldnh dyo eua Trfldng Dai hpc Marx-Ldnine
Vi v^y Dang Cdng san Phdp cung l^p ra hai t l chflc ddc trdch vife tuydn tmyIn d cdc thufc dja To chfle thfl nhit - "Phdn bf thufc dja tmng fldng" (La section centrale coloniale) boat dfng v l m^t ehinh trj T l
Trang 1056 Rghito eihi Lich siSr sg 7.2011
chflc thfl hai - uy ban thufc dja trung fldng^
- boat ddng v l mdt nghifp dodn Vdn phdng
quIc t l cua C.G.T.U phy trdch vife bidn
soan, djeh, phdt hdnh sdeh vd truyin ddn
bing tiing A rdp vd An Nam, dflpc phdn
phdt eho ngfldi ban xfl song d Phdp hodc
giii v l ede thufc dja Vife chuyin giii tdi
hfu chi cd t h i tiln hdnh bi mft, thfldng Id
qua tmng gian eac thuy thu tham gia Dang
Cfng san; hp gid'u ede gdi truyin ddn d trdn
tdu, khi den ndi thi trao cho cde dif p vidn
tin cdy
De thfle hifn t i t cdng vife ndy Dang
Cdng san sfl dyng rdng rai nhflng phfldng
tifn do "Cdu lae bd qude t i e u a nhflng thfly
thu" eung elp "Hf i vdn tai quIc tl*' tdp hdp
td't ea thuy thfl cfng san trdn todn t h i gidi
vd thilt Idp d mii cang quan trpng nhflng
"edu lae bd" d l cde thfly thfl tim den hdn lae
vdi dong chf eua hp khi ghd qua cang Cde
"cau lac bf" ndy eung vfla Id dja dilm hpi
hpp vfla Id nhflng "hdm thii" eua mang Ifldi
lidn lae cdng san O Phdp ed hai to chfle loai
ndy, mdt d Bordeaux, so nhd 104, Quai
Balaean, mft d Marseille, so nhd 10, pho
Fauehier Nhflng to chflc thfl nhd't dang
tam ngflng boat dfng, chi cd t l chflc d
Marseille thi dang boat ddng r i t hdng hdi
Tfl Marsehle, to chflc ndy dd giii din nhilu
hai cang d ede thufc dja cde tdi hfu tuydn
truyin do Dang Cfng san d'n hdnh
Tai Phdp, vife tuydn truyin vdo cde
thufc dja do HERCLET ngfldi phy traeh
Vdn phdng qude t l eua C.G.T.U dam
nhifm Ong ta cd nhiJng phy td nguydn
qudn tai ede thufc dja Phdp, trong dd cd
nhilu ngfldi Id hpc trd eu cua Trfldng Dai
hpc Marx-Ldnine Moi ngfldi ban xfl ndy phy
trdch nhflng dong bdo eua minh hfldng v l
boat ddng each mang eua ba Phdn bf ehfnh:
+ Phdn bf Bie Phi phy trdch hoyt ddng
each mang trong nhiing ngfldi ban xfl
Musulmans, do ALI, BOUCHA FA vd MAROUFchidao
+ Phan bd da den do KOUYATE ehi dao + Phdn bf Ddng Dfldng, do NGUYEN CONG PHIEN vd thdi gian g i n ddy thi do NGUYEN VAN TAO chi dao
Phdn bp Bong Duong: Thfle hifn vife
tuyen truyin cfng san d ehau A, Ban chip hdnh Df tam QuIc t l ddt d Quang Ddng (Tmng Hoa) mdt "Bd Viin Ddng" (Bureau d'Extrdme-Orient) Ddy cung Id ed quan phy traeh boat ddng each mang d Ddng Dfldng Vai trd Dang Cfng san Phdp gidi ban trong pham vi in dh vd gfli di ede tdi hfu tuyen truyen thdng qua "Cdu lae bf quoc t l cua nhflng thuy thu" Dang eung tdn dyng nhflng boat dpng ngim d thupe dja de tdng cfldng boat dfng cua minh bdn eanh giai elp cdng nhdn Phdp
Tuy nhidn, boat dpng cdng san ddc bift quan trpng lai Id s l sinh vidn Ddng Dfldng hifn dang ed mdt trdn d i t Phdp Cufc dd
hd efla Phap d Ddng Dfldng d i n den hf qua
Id tao ra so thanh nidn ban xfl ngdy cdng nhieu dflde tilp thu nen khoa hpe phfldng Tay Hp hpe tdp tai cde trfldng tmng hpe d thufc dja roi sang Phdp hpc vd t i t nghifp tai cdc trfldng dai hpc d Phap
Paris, 31-7-1931
Nhflng vy r l i loan tilp tyc xay ra trong
cdc tinh Bde Trung Ky Culi thdng 6-1931,
nhilu nhdm phien loan ty tdp gin ede din
Tlianh ChUOng vd Dd LUOng, trong vflng phu edn Vinh Mft dfi Unh tdp di t u i n tra
bj bao vdy d g i n My Ngoc Miy ngdy sau,
trong vflng Hd Tinh, mft vidn ly trfldng bi
gilt d Ydn Trfldng Ngdy 6-7-1931, khoang
50 ngfldi each mang t i n cdng cdc Idng
Thanh La, Thanh ChUOng trong tinh Vmh,
nhflng dd bj ddnh lui, d l lai mft ngfldi chit Ngdy 7-7-1931, 100 ngfldi bilu tinh bj giai tdn d Trdng Cat Ngdy 10-7, cufc bilu