Vdi truyen thd'ng va sQc manh quan sQ cua minh, viidng qudc Phd da cd nhdng each thQc rat ddc triing trong qua trinh phat trien, nang cao vi the' cua minh d the ky XLX thdi ky ma kinh te
Trang 1V | T H E C U A V U O N G Q U O C P H O T R O N G Q U A N H E
Q U O C T E G I A I D O A N 1 8 1 5 - 1 8 5 0
NGUYEN THI HUYEN SAM* TRAN NGOC DUNG"
N Q d c DQc thdi trung dai khong hoan
toan la mot nude Ddc thdng nha't
ma tdn tai dQdi hinh thdc mot tdp hdp
nhQng viidng qudc rieng le vdi nhau nhQ
De' che' La Ma than thanh hay Lien hiep
DQc Trong dd, vQdng quo'c Phd ndi len la
mdt vQdng qudc cd truyen thdng, sQc manh,
va tam anh hQdng ldn den lich sQ DQc ndi
rieng cung nhu1 lich sQ chau Au ndi chung
Sau hdi nghi Vien 1815, lanh thd cua
vQdng qudc Phd diidc md rdng gdm Ddng
Phd, Tay Phd, Pomerania, Brandenburg,
Posen, Saxony, Silesiem, Westphalia,
Rhine Provinces, Hohenzollern (1), vdi
khoang 10,5 trieu ngQdi (2) Vdi truyen
thd'ng va sQc manh quan sQ cua minh,
viidng qudc Phd da cd nhdng each thQc rat
ddc triing trong qua trinh phat trien, nang
cao vi the' cua minh d the ky XLX thdi ky
ma kinh te tQ ban chu nghia dang trd
thanh con dQdng phat trien tat yeu cua
nhieu quo'c gia chau Au Vdi viec tim hieu
ve "Vi the cua vuong quoc Pho trong quan
he quo'c tegiai doan 1815 • 1850", chung tdi
mong mudn dQa ra nhQng nhdn thQc r5
hdn, cu the hdn ve dia vi cua mot quo'c gia
phong kien trong thdi ky ma chu nghia tu1
b i n dang thing the'd chau Au va ly giai ve nhdng nhan td' anh hiidng den dia vi dd
1 Sii suy yeu cua vvtdng quoc Pho
dau the kyXTX Neu nhQ cudi the ky XVIII, Phd la mdt qudc gia phong kien hung manh vdi dinh cao la trieu dai Friedrick I I (1740 1786): gay chie'n tranh vdi Ao, Nga va chie'm vung Silesiem, md rdng lanh thd cung nhu" t i m
i n h hQdng ldn d chau Au; thi deh dau the'
ky XIX, viidng qudc Phd lai trd thanh mdt qudc gia suy yeu, bac nhtfdc
Trong kinh te', vQdng qudc Phd v i n duy tri nhQng hien trang ban dau cua che' do phong kien trong khi nhieu ntfdc chau Au
da thtfc hien xong each mang ttf sin va tieh hanh each mang cdng nghiep de phat trien kinh te' ttf b i n chu nghia Stf lac hau trong kinh te cua vtfdng qudc dtfdc the hien trong
ndng nghiep Che' do "ludn canh 3 manh"
v i n duy tri da khdng d i m bio sQ phat trien cin thiet cua ndng nghiep Da sd' cQ dan Phd lam nghe ndng Nam 1804, cd tdi 73% dan Phd sd'ng d ndng thdn va ngay c i nhdng thi dan cung khdng thudc ve thanh thi hoan toan ma v i n lam ndng nghiep de
* TS Khoa Lich sd - Triidng Dai hoc Sii pham Ha Ndi
** Khoa Lich sd - Triidng Dai hoc Su pham Ha Ndi
Trang 262 Rghien ciru Lich si so" 3.2011
sinh sd'ng (3) Che do nong no ton tai lau
dai cong v6i che do lao djch tdi 3 4
ngay/tuan va sd khong dau td khoa hoc ky
thuat tien bo vao san xuat cua quy toe Pho
da khien nong nghiep khong the phat trien
Trong cong nghiep, sd yeu kem the hien
d sd' lddng i t di cua nhdng cdng trudng thu
cdng (chi chu veil la cac xiidng vai cua nha
vua) vdi hinh thdc chinh la cong triidng thu
cdng phan tan Nam 1785, 165.000 cdng
nhan da san xua't khd'i liidng hang hoa t r j
gia 95 trieu mac, nhiing cd tdi 150.000 cdng
nhan la thudc ve cdng triidng thu cdng
phan tan (4) Sd duy tri che' do phiidng hdi
lam cho cdng nghiep Phd bi trdi budc,
khdng cd dieu kien phat trien ve ky thuat
cung nhu1 each thdc san xua't Nd chi chiem
5% GDP va hoan toan yeu kem so vdi cac
ciidng qudc khac nhu" Anh, Phap
Thiidng nghiep Phd cung d trong tinh
trang tiidng t i i khi p h i i hdng chiu nhdng
hau q u i td sd phan tan cua thi trddng
cung vdi sd chia c i t lanh thd, chinh t r i
Nam 1806, vddng qudc Phd cdn tdn tai 60
hang rao thue' quan ndi dja (5) nen da gay
ra sd can trd ldn cho thddng mai Thddng
doan sup dd sau chien tranh 30 ndm (1618
1648); viec m i t ldi di ra bien Baltic, bien
Bac; sd canh tranh khdc het cua Ha Lan va
sd yeu kem cua ndng nghiep, cdng nghiep
khie'n thddng nghiep Phd khdng phit trien
dddc Hdn nda, hoat ddng trao ddi, budn
ban vdi ben ngoai chda dddc chd trong nen
ngoai thddng rat ye'u kdm va khdng the so
sanh dddc vdi Ha Lan, Anh, Phap
Trong chinh tri quan sii, vddng qudc
Phd da l i n lddt vip phii nhdng that bai cay
ding trddc sdc manh cua Napoleon Nam
1801, Phd phai ky hiep ddc Luynevin: thda
nhdn quyen ldi cua Phap d Rhineland Nam
1806, Phd dai bai tai Jena (hdn 2 van ngddi
chet, m i t 200 dai bac) va Auerstedt (1 van
ngddi chet, mat 57 dai bac) (6) va phii ky Hiep ddc Jena, chap nhan mat 1/2 lanh thd (phia Tay sdng Rhine) Nam 1807, Hiep ddc Tinzit chinh thdc danh da'u sd m i t hd't chu quyen cua vddng quo'c Phd va phii phu thudc vao Phap (phii tham gia vao Lien minh sdng Rhine do Phap lap ra) Nhdng suy yeu ve chinh tri cung nhdng that bai quan sd da gay ra sii suy giim nghiem trong dja vj cua vddng qudc Phd d chau Au dau the' ky XIX Vddng qudc Phd khdng chi yeu kem ve kinh te ma cdn lac hau trong chd' do chinh t r j va each thdc td chdc, sd dung quan ddi Dieu dd da dat Phd trddc nhdng Ida chon mdi: hoae tiep tuc duy tri sd lac hau cua che' do phong kien de le thudc Phap hoae thdc hien c i i each de phat trien va khang djnh dja vi cua minh trong Lien hiep Ddc va chau Au
2 Nhiing cuoc cai each dau the ky XLX
Sd thay ddi ldn lao cua vddng qudc Phd trong giai doan 1815 1850 cd dddc bdi sd tac ddng cua nhieu ye'u td' khach quan va chu quan Trong dd, c i n nhan manh den sd phat trien ndi tai cua chinh vddng qudc Phd Nhdng cudc c i i each toan dien va can thiet la nhan td' quan trong hang d i u quye't dinh den sdc manh cua Phd sau nay
Ddng trddc sd thay ddi cua the' gidi va yeu cau cap bach cua dan tdc, vddng qudc Phd da nhanh chdng thdc hien c i i each da't nddc dddi i n h hddng cua each mang Phap
1789: "Cdch mang Phdp da bien sdc manh
qudc gia cua nhdn ddn Phdp thanh hanh ddng , bien sdc sdng trong con ngtfdi va sdc manh cua cdi thdnh mdt loai ttf bdn phdt trieh lan nhanh vd bang cdch dd da phd vd cdc he thd'ng cu cua nhd ntfdc vdi nhau va stf cdn bang dtfa tren dd Neu cdc nhd ntfdc khdc mudn lap lqi the cdn bang ndy, hq phdi md cda vd sd dung nhtfng bien
Trang 3Vi the cua vuong qudc Phd 63
phdp cdch mang do" (7) Lenin ciing cho
rang "hodn cdnh lich sd khdng dua lai mdt
ldi thodt nao khdc cho sU phdt trien ngodi
ldi thodt tien sang mdt qudc gia tu sdn" (8)
Cuoc c i i each diidc thiic hien g i n lien vdi
nhdng ten tudi nhd Freihern von Stein,
Handenberg, Schasnhorst, Gneisenau
C i i each d i u tien la xoa bd che do nong
nd Dd la c i mot qua trinh dau tranh gian
khd, lau dai Nam 1807, c i i each d i u tien
cho phep nong dan dddc quyen sd dung tai
san cua minh, quyen thda ke, td do hon
nhan va khdng p h i i phuc dich khong cong
cho chu dat; nhdng nhdng nghia vu gin vdi
dat dai thi p h i i deh nam 1810 mdi cham
ddt Nam 1816, cd sic lenh budc ngddi
nhan rudng thda ke' p h i i nop 1/3 dien tich
va ngddi khdng p h i i thda ke thi p h i i nop
tdi 1/2 dien tich da chd'ng lai quyeh ldi cua
ndng dan Den nam 1825, ngddi ndng dan
cd quyen chudc nhdng nghia vu phong kien
vdi gia gap 25 lan, nhdng chi gianh cho
nhdng ndng dan cd sue vdt keo, ma Ddng
Phd chi cd khoang 300.000 400.000 ndng
dan du dieu kien tren (9) Va cudc c i i each
nay p h i i deh tan nhdng nam each mang
1848 - 1849 mdi dddc hoan tat
Ben canh dd, vddng qudc Phd cdn ap
dung khoa hoc ky thuat vao sin xua't
Nhieu trddng cao ding, dai hoc chuyen ve
ndng nghiep dddc thanh lltp Nam 1820,
Phd cd 15 hdi ndng nghiep, den nam 1852
da cd tdi 301 hdi (10) Hiep hdi ndng dan ra
ddi (1837) cung thuc day sd p h i t trien cua
ndng nghiep Dieu do dan den nhdng bien
ddi ldn d vddng qudc Phd va dddc goi la
"con dudng PhS' trong stf phat trien cua
chu nghia td b i n Nhdng dia chu Jongker
tap trung da't dai, du nhap phiidng thdc
sin xua't td b i n chu nghia trong san xua't
ndng nghiep ngay cang phd bid'n Nhiing,
nd van mang nang ye'u td ndng nd, tdc la
"sU phdt trieh tU bdn diin ra trong trUdng hop nen kinh te dai dia chu ddn ddu, duqc
tU sdn hod ddn ddn, vd nhung he thdng bdc lot ndy duqc thay the ddn bang sU bdc lot thdng qua nhdng he thd'ng bdc lot tU sdn"
(11) Day chinh la ye'u td' quan trong, quye't dinh den tinh chat, dac trdng cua vddng qudc Phd sau nay
C i i each rudng da't d i n den nhdng hieu
q u i rat tich cdc Nam 1850, sd' rudng bi hdu canh chi cdn 15% (12); va chu ye'u dddc trdng cua c i i , khoai tay Gia tri ndng nghiep giai doan 1846-1850 tang 65% so vdi giai doan 1801-1810 (13) cdng vdi sd tang trddng cua dien tich ndng nghiep Sd can bing gida trdng trot va chan nudi lam sin lddng ngda giai doan 1816 - 1861 tang 51%, cdu tdng 180%, ldn: 380%, gia sue khac la 108% (14) Nd gdp phin to ldn vao viec cung cd' sdc manh kinh te' cua vddng qudc Phd tren con dddng khang dinh dia vi trong Lien hiep Ddc
C i i each cdng nghiep dddc thdc hien tdng bddc vdi sd bio hd cua nha nddc bdi sii ye'u dt, non kem cua nd trddc cac ciidng
qudc khac Chinh sach "khuech trUdng kinh
doanh vd cdng nghiep" (Gewerbeund
Industrieforderung) dddc coi la cd sd cho qua trinh c i i each
Trong cdng nghiep nhe, nganh ddt cd sd cii td quan trong nhat Ban diu, Phd chi lam gia cdng cho Anh, sau dd nhdp sdi cua Anh de td lam va tdng bddc thoat khdi sd phu thudc vao Anh Nhdng bien phap tien
bd dddc ap dung dan deh nam 1839, Phd cd
11 nha may chuyen keo sdi lanh (15) Nam
1846, vddng qudc Phd cd 419.523 guong sdi len cd gidi gia cdng sdi to, 32.470 guong gia cdng sdi min, cdng 162.005 ban ddt (4.600 ban ddt may) (16)
C i i each cdng nghiep nang b i t dau td nhdng nganh khai thac than da, luyen kim
Trang 464 Rghien ciru Lich sir, so' 3.2011 vdi ten tudi nhu" Krupp, Siemens, Borsig,
Henschal Nam 1824, viidng qudc Phd san
xui't chide 1,2 trieu tan than da va nam
1843 len tdi 3,1 trieu Luyen kim tang td
2,69 trieu ta len 4,58 trieu ta giai doan
1834 1847 So" nha may cung tdng cao d
Dresden vdi 33 cdng ty va 2.821 cong nhan,
227 Id cao (1847) (17) Nhdng, sd cai each
dd chda toan dien va vddng qudc Phd van
thieu nhieu lao ddng trinh do cao cung nhd
cdng n h i n v i n l i m viec chu yeu trong cong
trddng thu cong
N h i n thdc dddc sd can thiet cua quan
he trao ddi gida cic vung trong vddng qudc,
Pho da x i y ddng he thd'ng giao thdng kha
hoan thien Nam 1838, Phd x i y ddng con
dddng dau tien ndi Berlin Postdam, nam
1839 ndi Dresden Leipzig Cic cdng ty
van chuyen phat trien manh (Cdng ty
F.A.Plug ban dau cd 400 xe (1846), sau
tang len tdi 15.000 xe (I860)) Cdng ty
Borsig da san xui't tdi 1/2 trong so" 1730
dau miy d Ddc (18) Vdi so von dau td 450
trieu Mic, do dai dddng sit cua Phd tang
manh Ben canh do la he thd'ng dddng thuy
d sdng Rhine, Elbe, Order cung dddc md
rong Hai cang song ldn nhi't chiu Au la
Cologne va Mainz da bien sdng Rhine
thanh con dddng budn ban ldn trong luc dja
chiu Au Deh nam 1850, cd tdi 730 km
kenh dao dddc md de' phuc vu giao thdng va
thddng mai (19) Cdng vdi dd l i thuyen
budm dddc thay the' bang tau chay miy hdi
nddc (1820) Nhdng cai each, die biet la cai
cich trong he thd'ng xe Ida da d i n deh
nhdng thay ddi to ldn cua neh kinh te'
vddng qudc Phd, td do dan deh nhdng tic
ddng ldn deh chinh tri
Nhdng cai cich thue' quan cung ddng vai
trd quan trong trong sd thay dd'i cua vddng
qudc Phd Dau the' ky XLX, sd p h i n t i n ve
chinh tri, lanh thd da anh hddng xi'u deh
kinh te', die biet la thddng mai Viec nop qui nhieu thue' cdng vdi nhdng ddn vi do lddng khac nhau da han che' thddng mai Freiherr von Stein da chu trddng md rdng thi trddng tdng bddc de' Phd cd the canh tranh vdi nddc khac Vddng qudc Phd tdng bddc thd nghiem viec l i p hang rao thue' quan chung va gat bd anh hddng cua io Sau hdi nghj Vien, yeu cau nay ngiy cang ci'p thiet da d i n deh sd ra ddi dao luit ngay 11-6-1816: thu tieu moi thue dja phddng v i sic lenh 1817: thd'ng nhi't quan thue'd mdc thi'p (20) Cai cich nay da the hien y thdc ve mot khu viic kinh te thd'ng nhi't va phit trien dddi sd lanh dao cua Phd
Cai cich cua vddng quo'c Phd cdn dien ra trong linh viic giio due Muc dich cudi cdng cua cai cich giio due la tao ra nhdng con ngddi cd t r i tue, cd kha ning phit trien de dam bao ning cao dja vi qudc gia Nha nddc Phd trd thanh nha nddc cua giio due nham muc dich dda con ngddi den vdi sd td hoc t i p , td p h i t huy tiem nang cua minh Cic phddng phap va tinh than sd pham cua Pestalozzi dddc i p dung triet de (21) Nha thd khdng dddc can thiep vio giio due Trddng dai hoc trd thanh trung t i m nghien cdu khoa hoc va ddn n h i n n h i n tai td moi ndi tren the' gidi Nha nddc quan ly chung nhdng v i n de cic trddng td quye't viec han
l i m va hanh chinh Viec de cao tinh than
d i n tdc bang cich sd dung tieng Ddc la ngdn ngd chinh dddc i p dung d Dai hoc Berlin, Halle, Gottingen Do dd, vddng qudc Phd da cd dddc ddi ngu c i n bd, lao ddng cd trinh do cao cho cdng cudc x i y ddng di't nddc
N h i n thdc dddc r i n g neu mudh cd dia vi tren trddng qudc te' thi phai cd ldc lddng quin sd hung manh, vddng qudc Phd da manh dan thdc hien nhdng cai each trong quin sd Thi't bai trddc Napoleon budc
Trang 5Vjjhg cua vuang quo'c Phd
ngddi Phd phai co nhdng tinh toan cho sd
phat trien cua minh Tuy bi hiep ddc Tinzit
(1807) cam nudi quan ddi qua 40.000 (22)
nhdng Phd da nhanh chdng phuc vien
nhdng tan binh va goi linh mdi de cd dtfdc
doi ngu linh dtf bi ddng dao Quan ddi
khdng cdn la cua linh danh thud hay dac
quyen cua quy tdc ma md cda cho moi cdng
dan: "moi ltfc Itfdng phdi dtfdc ddnh thtfc vd
phdi cho mot vi trt xtfng ddng Ngudn gdc
xudt thdn khdng con la dac quyen cho chtfc
vu Neil cho nd qua nhieu quyen thi cd mdt
ltfc Itfgng ldn trong long qudc gia se ngu yen
khdng phdt trien vd ddi cdnh vtfdn len cua
tdi ndng se bi lam te liet bdi cdc quan he
bdn chdt Ngtfdi ta vi vdy phdi sd dung
den nhtfng bien phdp ddn gian vd hitu hieu
ldn de md ra cho thien tdi mdt con dtfcfng
bdt ke thien tdi ttf ddu den Thai dqi mdi
cdn hdnh ddng vd stfc manh ttfdi tre hdn Id
ten tudi vd dia vi" (23) Do dd, nam 1813,
vtfdng qudc Phd da cd dtfdc 250.000 quan/ 4
trieu dan (24) vdi nguyen tac xay dtfng theo
nhdng tap doan ldn Vtfdng qudc Phd da trd
thanh mdt quan ddi cd qudc gia chd khdng
phai qudc gia cd quan ddi
Chien thuat chien tranh cung cd nhdng
cai each ldn Ldi danh tuyen hang ngang
thdi Friedrick dai de' sd dung sdng kip da
Ida vdi 7 - 8 hang/ tuyen cdng vdi ky binh 2
stfdn da qua lac hau khi khdng the thdc
hien d dia hinh bang phang va la muc tieu
thuan ldi cho sdng hien dai Nam 1808,
phai ddi mdi budc vua Phd cd tddng
Schashorst lam Bd trddng chie'n tranh (25)
Ong da xay ddng he thd'ng Lanve mdi:
nhdng ngddi do tuoi 27 32 phaijphuc vu 5
nam trong quan ddi nay rdi vao quan ddi
chinh quy va lui ve linh dd bi khi het han
quan dich Luc chie'n tranh, nhdng ngtfdi d
tudi 40 cung phai gia nhap quan ddi nay va
luc thdi binh thi chi cdn 1/3 so vdi thdi
65 chie'n Mdt trung doan chu ltfc thtfdng cd 1 trung doan Lanve (2 tieu doan) di kem va chi can 13 ngay la cd the ddng vien quan ddi Khi cd chie'n tranh thi mot trung doan chu ltfc (3 tieu doan) se rut mdt sd' si quan
de lap tieu doan mdi vdi linh dtf bi Lanve
va tham gia chie'n da'u ngay (26) Cai each nay cdng vide hien dai hoa vu khi, quan trang da dtfa deh nhdng thay ddi ro ret cua vddng qudc Phd Tuy nhien, sd chuyen bien
dd v i n chda thdc sd hieu qua va mdi chi la
cd sd dau tien gidp Phd khang djnh dja vi cua minh tren trddng qudc te'
Cd the ndi, nhdng nhan to tren da cd tac ddng to ldn trong vide cung cd' vi the cua Phd trong quan he quo'c te' giai doan 1815
1850 Nhdng cai each nay da xoa bd tdng bddc sd ye'u kem moi mat cua vddng qudc Phd Du vay, sdc manh va quyen ldc cua quy tdc Jongker v i n khdng he suy ye'u khi phat trien kinh te' td ban chu nghia, trai lai
nd ngay cang manh hdn Day la mdt d&c trdng vd cung thu vi trong lich sd Phd va Ddc: c i i each de cung cd'hdn nda sdc manh cua phong kien quan phiet Dia vi cua vddng qudc Phd tren trddng qudc te' do dd cung dddc khang djnh bing con dddng mang tinh chat quan phiet
3 Dia vi cua Pho tren trddfng quoc te Khao khat khang djnh vi the' cua minh tren trddng quo'c te' qua nhdng cudc c i i each va chinh sach ngoai giao khdn ngoan, cdng vdi tinh hinh the' gidi cd nhieu thuan ldi, vddng qudc Phd da tdng bddc khang dinh sdc manh cua minh trong Lien hiep Ddc va chau Au
Vi the' do trtfdc het dtfdc the hien qua sd khing dinh sdc manh kinh te' trong Lien hiep Ddc va vdi cac ntfdc chau Au Nhdng cai each ve ndng nghiep, cdng nghiep, giao thdng van t i i , quan thue da dem lai nhdng
Trang 666 Rghien ciiu Lich stir, so" 3.2011 hieu qua tich ciic Gia t r i san lddng nong
nghiep tang cao v6i su1 can dd'i cac nganh va
ap dung khoa hoc ky thudt vao san xua't
Trong cong nghiep det, vddng qudc Phd da
thiet Idp diidc thi triidng rieng va khdng
cdn phu thudc vdo Anh Trong hdng hoa
xua't khau cua Phd, vai lanh chiem 30% gia
tri, len chiem 27,4% va cotton chiem 4,2%
gia tri (27) Vtfdng qudc Phd chiem tdi 43%
san liidng det cua Lien minh thue quan va
28% gia t r i xua't khau (1837) Thi trtfdng
xua't khau cua viidng quo'c Phd md rong ra
ca Hoa Ky, Anh, Italia da tao ra nhdng
thay ddi va tac ddng den qua trinh cdng
nghiep hoa Nhtfng, vtfdng qudc Phd mdi
chi chdng td dtfdc dja v j trong Lien hiep
Ddc chd chda cd tieng ndi d chau Au Bang
chdng sau sac nha't la trong trien lam cac
san phim nganh che tao may d Paris
(1851): khong cd san pham cua vddng qudc
Phd ma chi cd cua Anh, Phap, Hoa Ky Va
ca nddc Ddc san xua't than da cung chi
bang 1/11 cua Anh, ddng cd hdi nddc bang
1/5, san lddng gang bang 1/6 Cdn so vdi
Phap thi Ddc chdm mat 25 - 30% (28) Giai
doan 1815-1850, Phd mdi chi dap dng dddc
nhu cau trong nddc va mdt phan Lien hi§p
Ddc chd chda cd anh hddng nhd Anh,
Phap
Anh hddng doi vdi Lien hiep Ddc dddc
the hien ro nha't trong viec vddng qudc Phd
thiet Idp Lien minh thue quan (Zollverein)
va tdng bddc khdng che nen thddng mai
cua Lien minh Vdi t i m nhin rdng, Phd da
d i u td ldn vao xay ddng dddng sit (450/800
trieu Mac cua toan Ddc) va dat dddc nhdng
hieu qua to ldn Ndm 1848, tinh chung toan
Ddc cd 2.500km dddng sit (bing 1/2 Anh,
ldn hdn Phap); den ndm 1850 la 5.822 km
trong khi Phap chi cd 2.996 km (29) Viec
phat trien dddng sat khdng chi cd y nghia
kinh te ma cdn phuc vu sau sac muc dich
chinh t r i Dieu dd gidp vddng qudc Phd tdng bddc thu tieu hang rao quan thue' dia phddng, t i p trung xay ddng mot thi trddng luc dia thd'ng nhat de kiem soat Lien hiep Ddc Dd la ca mdt qua trinh tranh da'u quye't het vdi nhdng thu doan ngoai giao khdn kheo chd'ng lai cac vddng qudc trong Lien hiep Ddc cung nhd cac cddng qudc chau Au khac
Lo sd trddc i n h hddng cua vddng quo'c Phd, ndm 1822, cac vddng qudc Tay Ddc da lap ra Lien minh quan thue' rieng Nam
1826, Lien doan Anhalt (vung Elbe) de xua't mot Lien minh mdi Nd da thu hut dddc lanh dja Grand Hesse (1828), vung Bavaria, Wuttemberg va cac thanh phd' td
do nhd Frankfurt, Bremen Lien minh nay tiep tuc md rdng i n h hddng den Nam Ddc (nam 1830: thuyet phuc dddc Hesse va Hanover tham gia) Dac biet, Anh da hau thuin cho Lien minh nay nham khdng chd' cac vddng qudc Ddc va han che i n h hddng cua vddng qudc Phd Tuy nhien, nd v i n yd'u kdm hdn Pho khi GDP/ngddi chi bing 1/2 cua Phd, ma mdc thue danh vao hang hoa
v i n la 40%, tdc la cao hdn Phd (30) Nam
1829, vddng qudc Phd da ky vdi mdt so quoc gia Nam Ddc hiep ddc giim thue' ngang Phd cho deh ndm 1832: da lam pha sin am mdu cua Lien minh Trung Ddc
Dac biet, ndm 1833, vide Saxony chinh thdc tham gia Lien minh thue' quan Phd vdi hiep dinh keo dai 8 nam da chdng td chie'n thing cua vddng qudc Phd trddc cac ddi thu trong Lien hiep Ddc (cd hdu thuin cua nhdng cddng qudc chau Au) va la bddc ngoat trong viec hinh thanh mdt thi trddng thd'ng nha't d Ddc T i m i n h hddng va vj the' cua Phd ngay cang ldn manh khi ngay cang
cd nhieu vddng quo'c tham gia vao Lien minh: Baden (1835), Frankfurt (1836), Hanover (1851) Vi the' dd ldn manh tdng
Trang 7Vj the cua virqng qudc Phd 5T
ngay cung vdi sii md rdng cua Lien minh
thud' quan Nam 1831, Lien minh thue'
quan chi cd 14 trieu ngiidi tieu dung; deh
1-1-1834 da cd tdi 23,6 trieu ngiidi, dien tich
la 7,7 trieu dam vudng vdi 19 viidng qudc
(31) Viidng quo'c Phd da viidn len mot dia
vi mdi ve kinh te' trong Lien hiep Ddc ma
triidc dd chiia tdng dat dddc Trddc sd ldn
manh do, cac viidng qudc da tim dddc tie'ng
ndi chung va tdng bddc nen kinh te' dang
nam dddi sd chi dao chung cua Phd
Vi the' dd cdn dddc the hien qua nhdng
that bai trong ke' hoach ngan can Phd xay
ddng Lien minh thue' quan cua Anh, Phap
Dd day la 2 cddng qudc d chau Au nhdng
da khdng the can thiep vao qua trinh van
ddng cua Phd va Lien minh thud' quan Mat
khac, Phd va Lien minh thue' quan cdn ky
dddc mot loat hiep ddc lien minh kinh te'
vdi Ha Lan (1837 1839), Hy Lap (1839),
Thd Nhi Ky (1840), Anh (1841), Bi (1844)
(32) Sdc manh kinh te'cua vddng quo'c Phd
dddc khang dinh tdng bddc dd nd chda
thdc sd hdng manh va sanh ngang vdi cac
cddng quo'c khac d chau Au Nhdng, quan
trong nha't la Phd da cd dddc anh hddng ldn
nha't trong Lien hiep Ddc, gat bd anh
hddng cua Ao ve ca kinh te', chinh tri, tao
tien de cho viec xac lap vi the' lanh dao
trong Lien hiep Ddc
Khac vdi kinh te' chda thdc sii dddc
khang dinh rd net, sdc manh quan sd va
tham vong to ldn da dan deh sii phuc hdng
va trdi day manh me cua phong kieh Phd
Vdi dac trdng "con diidng Ph& trong phat
trien kinh te' td ban, gidi quy tdc Phd ngay
cang manh, nam dddc nhdng tieh bd khoa
hoc ky thuat va nhdn thdc rd yeu cau cua
thdi dai dd'i vdi vddng qudc Phd va Ddc Do
vay, quy toe Phd da thdc hien nhdng bien
phap quan sd, ngoai giao kheo leo de cung cd' dia vi cua minh trong vddng qudc va td
dd nang cao dia vi qudc te
Vddng qudc Phd da dddc viic day nhanh chdng sau nhdng that bai trddc Napoleon Trong Lien minh chd'ng Phap nam 1812, vddng quo'c Phd da tham gia tich cdc vdi nhdng dao quan ldn Sii quay dau cua Phd chd'ng lai Phap da gdp phan khdng nhd vao chien thang sau cdng cua Lien minh trddc Napeleon Ngay 2821813, tai Calise, Phd -Nga da ky hiep ddc Lien minh, td dd ldi keo cac nddc d Rhineland cdng tham gia de thu dddc thang ldi quan trong Leipzig (10-1813) Chie'n thdng dd da xoa bd than phdn phu thudc cua Phd td nam 1807, gidp Phd
cd dddc vai trd trong Hdi nghi Vien phan chia lai trat tii the'gidi
Tai hdi nghi hda binh chau Au d Paris (1814), 4 cddng quo'c (Anh, Nga, Phd, Ao)
da cd nhdng thoa thuan ve dddng bien gidi mdi cua Phap Trong thoa hiep cud'i cung
ma 4 cddng qudc dat dddc cd 3 diem lien quan deh Ddc va 2 diem ndi deh vai trd cua vddng quo'c Phd Cu the, dieu 1 khang dinh:
"Bdh ciidng quoc se ki ten vdo thod Udc ngoqi giao de gidi quyet moi vdn de lanh thd lien quan'' va dieu 4 nhan manh:
"Nhiing y tiidng cho hqi nghi chinh thdc se diidc thdo ludn bdi 6 ciidng qudc: Nga, Phd, Anh, Phdp, Ao, Tdy Ban Nha'' (33) Td mdt
nddc ye'u kem va that bai d dau the' ky XLX, vddng quo'c Phd da vddn len khang dinh minh vdi tie'ng ndi quan trong, ngang hang vdi cac cddng quo'c khac trong vide dinh doat cac van de cua chau Au sau chie'n tranh Napoleon Vi the' nay cang dddc cung cd' trong Hdi nghi Vien va trong quan he qudc te' sau nay
Trang 868 Rghien curu Lich sir s6 3.2011
Tai Hoi
1815, d!ai
vddng quoc
Handeberg
nghi Vien
bieu cua
Phd la
da dd'u
Lien hiep Ddc nam 1815
r liUY SI
tranh manh me vdi Anh,
Ao, Nga de khdng dinh
quyen liic cua vtfdng
quo'c Phd da chiem
vdng Dresden trtfdc do,
lai mudn chiem them ca
Saxony va ddi tham gia
phan chia Ba Lan de
cung cd' them quyen ltfc
Nga da ung ho Phd bdi
no cung mudn chia cat
Ba Lan de de be khong
che Hoang de Alexander da tuyen bo':
''chinh xdc Id thdn ddn cua tdi phdi diidc
trd cdng cho sii cd'ng hien va nhiing ranh
gidi quan sii cdn diidc bao dam mai mai
khdi nhiing cudc xdm liidc mdi" (34) Ngtfdc
lai, Anh, Ao chd'ng dd'i quye't liet mtfu dd
nay vi neu co dtfdc vung cdng nghiep tru
phu Saxony, Phd se trd thanh ddi thu nguy
hiem trong Lien hiep Ddc va chau Au Ca
hai muon bien Dresden va Saxony thanh
''vung dem" gida Ao va Phd vi neu no rdi
vao tay Phd thi cong vdi vung Silesiem cd
dtfdc td cud'i the' ky XVIII, bien gidi vddng
quo'c Phd se bao quanh Ao tdi 500 dam (35)
Ngay ca Phap cung lo sd sd phat trien cua
vtfdng quo'c Phd, cho rang "Phd Id ngudn
sdc manh ldn chd'ng lqi Phdp" (36) nen tim
moi each chia re lien minh Phd Nga
Chinh dieu nay da dan tdi viec Bd trtfdng
ngoai giao Anh Castlereagh tim each thiet
lap Lien minh Anh Ao Phap chd'ng lai
Phd Nga Ngay 3-1-1815, ba ntfdc da cam
ket gidp dd nhau bang quan stf neu mot
trong ba ntfdc bi tan cdng, va ldi keo thorn
Hanover, Sardinia, Bavaria, Hesse,
Darmstadt tham gia hiep tfdc de' chd'ng lai
sdc manh cua Phd
V, • Reg«nwnf
9 i
H i — tfoi cue Lien hi?p Oife
3J6I oJija cic vifong quoc Nguon: http://www.amitm.com/thecon/gerniany_1815_niap.jpeg
Tuy nhien, Phd khdng de dang td bd tham vong cua minh va dda 80.000
100.000 quan ddng b Dresden mot each
nhanh chdng cdng vdi 20 van quan Nga dang ap sat bien gidi Ao (37) Anh qua lo sd
da phai to chdc cudc gdp gd bi mdt vdi Phd
de dan xep vd'n de Saxony Castlereagh da
viet thd cho thu tddng Anh rang "Sd menh
cua Saxony phai rdi vdo phu thudc, vd nhiing cd'gang ddy ve vang cua Phd trong chien tranh la sit the hien cao nhdt cho chie'n thdng cua siic manh" (38) Cudi cung,
dddi ap ldc cua cac cddng quo'c, Phd chiem dddc 2/5 Saxony va dddc Anh thue bao ve vung da't td tien cua ho d Ddc (Anh mudn tranh nguy cd bi Phd chiem gon) Ben canh
dd, vddng qudc Phd cd them vung Westphalia, Rhineland tru phu d phia Tay cung vdi Posen va cang Pomerania cua Thuy Dien va cang Danzig (39) Vdi sd md rdng lanh thd dd, nd da cd dddc nhdng tiem ldc to ldn ve lanh thd, kinh te', chinh tri, quan sd cho nhdng bddc di tiep theo trong cdng cudc khang djnh dja vi cddng qudc Trong van de cai to Ddc, Phd cung da'u tranh gay gdt vdi cac cddng quo'c de chiem
Trang 9."gjjftgdjia vuong qudc Phd 69 1% quyen ldi cua minh Pho da diia ra ban
dii thao thong nhat Ddc co sdc manh quan
sd to ldn do no lanh dao No trai ngddc vdi
vdi mong muon cua Ao cung nhd miiu do
cua cac ciidng qudc khac la chia cat nddc
Ddc Cuoc da'u tranh Phd - Ao van khong di
den ket qua cudi cung do chda ben nao thdc
sd khang dinh diidc sd vddt trdi cua minh
Cac cddng quo'c khac da quye't dinh thanh
lap Lien hiep Ddc (Deutschen Bundes) vdi
lanh thd phdc tap va che do chinh t r i long
leo (34 tieu qudc va 4 thanh phd'td do) (40)
Phd va Ao la 2 vddng quo'c ldn nha't va cd
dja vi nha't trong Lien hiep Mac du vddng
qudc Phd cd tham vong khd'ng chd' toan bd
Lien hiep nhdng nd van chda du sdc manh
de thdc hien
Vi the' cua vddng qudc Phd dddc tiep tuc
khang djnh trong viec tham gia Lien minh
thin thanh va Ddng minh than thanh De
chdng lai cudc d i u tranh cua nhin d i n cic
nddc, vddng qudc Phd cung vdi the' ldc phong
kie'n Nga, Ao ky vao Tuyen ngdn bio ve
vddng quyeh va tdn giio ngay 26-9-1815 Sau
dd, nd tiep tuc ldi keo hau het cic qudc gia
chiu Au phong kie'n khac (trd Anh, Thd Nhi
Ki va Giio hoang) tham gia Lien minh Phd
da trd thanh mdt trong ba cddng qudc chi
phdi Lien minh de dieu khien cic qudc gia
khac bio ve quyeh ldc cua chdng Sau dd,
vddng qudc Phd tiep tuc tham gia Ddng minh
than thanh (20-11-1815) Day chinh la sd
khdi phuc Dinh ddc Somong (1814) nham
chia thing mdi nhpn chie'n tranh vao Phap
Cac nddc Anh, Ao, Nga, Phd da cam ke't neu
nddc nao bi Phip tan cdng thi nddc khac se
dem 6 van quin sang cdu vien va cic ben
thddng xuyen nhdm hop de thao l u i n nhdng
bien phip duy tri nen h o i binh chiu Au theo
khudn khd djnh sin Diy la hai td chdc phin
ddng cua mot sd ciidng qudc chiu Au de
khd'ng che'toan cue chau Au, d i m bio nhdng
quyen ldi cua chung trddc sd diu tranh cua nhan d i n cic nddc Cd the ndi, Phd tham gia tich cdc vao hai td chdc nay khdng nam ngoai muc tieu khang ctinh dia vj cua minh d chau
Au Nhdng, dja vi dd khdng dddc duy tri hen tuc ma bien ddi thing t r i m bdi nhdng bien ddng d chiu Au Khi each mang Phap, Bi nd
ra n i m 1830, Phd da khdng cdn du sdc manh
de can thiep va budc phii tham gia Hoi nghj London (1830), cdng nhin vai trd trung l i p vinh vien cua Bi de bio dam bio quyeh ldi cua moi qudc gia Nam 1833, Phd cung Nga,
Ao thanh l i p "Lien minh thdn thdnh hep" de
vdt v i t dja vi dang suy ye'u cua minh tren trddng qudc te' Thdc te' lich sd da cho thiy, den t i n nam 1850, vddng qudc Phd va cic cddng qudc chau Au phii lo ddi phd vdi phong trio cich mang trong nddc, khdng du ldc lddng de phd trddng sdc manh cua minh trong quan he qudc te' Do dd, du dang tren con dddng khang djnh vi the' cddng qudc, Phd
v i n chda cd nhdng hanh dong tio bao, ddt khoat v i cd t i m i n h hddng ldn hdn nda Phii deh giai doan sau nam 1850, nhdng bien ddi
dd mdi thuc sii siu sic
Cd the' thiy, trong giai doan 1815 - 1850, dia vi cua vddng quo'c Phd da tang len ro ret ve c i kinh te', chinh tri, quin sd Td mdt nddc ye'u kem toan dien d i u the' ky, bi mat chu quyen d i n tdc, Phd da cai each toin dien de' hien dai h o i minh Ve kinh te', Phd mdi thiet l i p dddc i n h hddng trdng phin ldn Lien hiep Ddc Nhdng ve chinh tri, quan sd nd da vddn len dia vj hang dau trong Lien hiep Ddc va tdng bddc the' hien tie'ng ndi tren chinh trddng chiu Au Vddng qudc Phd da trd thanh ten quin phiet hung manh va phin ddng d chau Au sau Hdi nghi Vien
Nhdng, sdc manh va vi the' cua vddng qudc Phd v i n chi ddng lai trong Lien hiep Ddc Phd chiia td quye't dinh dddc mpi v i n
Trang 1070 Rghien curu Lich six, so" 3.2011
de cua minh cung nhii chtfa du sdc can
thiep vao cong viec cua cac quoc gia khac
Dieu do dtfdc minh chdng cu the bang dja
vi kinh te cua vtfdng quoc Pho so v6i cac
ciidng qudc khac nhtf Anh, Phap Va du cd
nhdng ldi the va btfdc tieh cao hdn ve chinh
trj, quan stf, song v j the' cua Phd van khong
the sanh ngang tam vdi cac ciidng qudc
hang dau NhQng gi no cd dtfdc trong Hdi
nghi Vien hay trong viec giai quye't cac van
de cua chau Au sau dd chtfa thtfc stf ldn
Dia v j cua Phd van het sdc bap benh, cd luc
suy ye'u do phong trao each mang 1830
cung vdi stf xud't hien "Thod Udc thdn thien
Anh Phdp" Phd van chi la mdt ciidng
qudc hang hai trong giai doan 1815 1850 Nhtfng, dd la nhdng tien de quan trong giup vtfdng qudc Phd gianh dtfdc dja vj lanh dao trong Lien hiep Ddc, hoan thanh cdng cudc thd'ng nha't Ddc trong thdp nien 60, 70 cua the ky XLX va trd thanh mdt dd'i thu nguy hiem khdng chi vdi Ao, Phap ma ca vdi Anh, Nga trong giai doan nda sau the'
ky XIX
CHU THtCH
(1) http://en.wikipedia.org/wiki/Prussia
(2) K Mac va Enghen toan tap, tap 17, Nxb
Chinh tri Qudc gia, Ha Noi, 1997, tr 892
(3), (4), (5) F.L.Polianxki, Lich stf kinh te cdc
ntfdc ngodi Lien Xo, tap 2, Thai ky ttf bdn chu
nghia, Nxb Khoa hoc xa hpi, Ha Ngi, 1978, tr
196, 196, 200
(6)
http://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Jena_Auers
ted
(7) Nguyen Xuan Xanh, Ntfdc Ddc theky XLX,
Nhtfng thanh ttfu khoa hoc vd kl thuat, Nxb Tdng
help Ho Chi Minh, 2004, tr 28
(8), (9) F.L.Polianxki, sdd, tr 203, 206
(10), (11) Nguyln Xuan Xanh, sdd, tr 35, 208
(12) F.L.Polianxki, sdd, tr 209
(13), (14) Alan S Milward, S.B Saul, The
economic development of continental Europe
1780-1870, tr 342, 393
(15), (16) F.L.Polianxki, sdd, tr 492, 493
(17), (18), (19), (20) Alan S Milward, S.B Saul, sdd; tr 410, 410, 377, 373
(21), (23) Nguyln Xuan Xanh, sdd, tr 60, 27 (22), (24) K Mac va Enghen toan tap, Sdd, tr
139
(25) Cac phdn Clauddvi't, Ban ve chien tranh,
phan 1, Nxb Quan doi Nhan dan, Ha Ndi, 1981,
tr 19
(26) K Mdc vd Enghen toan tap, sdd, tr 883
(27) Alan S Milward, S.B Saul, sdd, tr 397 (28), (32) F.L.Polianxki, sdd, tr 491, 214 (29), (30), (31) Alan S Milward, S.B Saul, sdd,
tr 380, 375, 376
(33), (34), (35), (36), (37), (38) David Hamilton
Williams, The fall of Napoleon, the final betrayal,
John Wiley and Sons, New York, 1994, tr 145,
146, 160, 146, 162, 151
(39), (40) Pham Gia Hai, Phan Ngoc Lien, Lich
stf the gidi can dqi, quyen 1 (1640 - 1870), tap 2,
Nxb Giao due, Ha Npi, 1971, tr 12, 11