Thudc phien la mat hang buon ban quan trong cua cac thiidng nhan qudc te khong chi d Viet Nam ma con tren khap cac thi triidng khu viic.. Cho nen, xuat gao di nhap thudc phien ve la mot
Trang 1G A O V A T H U O C P H I E N :
N G H I E N C U U V E H O A T D O N G M A U D I C H C U A
N G t f O I H O A 6 V I E T N A M N t T A D A U T H E K Y X I X
DUONG VAN HUY*
N Q a dau the ky XIX la giai doan lich
sQ day nhiing bien ddi ve mat kinh
te - xa hoi Hoat dong thiidng mai, nhat la
ngoai thiidng v i n dien ra va diidc su1
khuyen khich tQ phia chinh quyen trung
ildng Ddng thdi, cimg vdi su1 that bai cua
cac thiidng nhan phiidng Tay trong hoat
dong mau dich vdi nha Nguyen va sii that
bai cua ngiidi Viet trong cac hoat dong
thiidng mai vdi thi triidng Trung Qudc
Ngiidi Hoa da trd thanh mdt life liidng quan
trong, nam girl cac hoat dong mau dich quan
trong cua Viet Nam ke ca noi thiidng va
ngoai thiidng, va nhat la trong cac hoat dong
miu dich giQa Viet Nam va Trung Qudc Vdi
chinh sach ifu ai cua chinh quyen nha
Nguyen, ngiidi Hoa da tham nhap vao hau
het cac Hnh viic kinh doanh thiidng mai cua
Viet Nam Ben canh do, ho cung tham gia
tich ciic vao buon ban hai mat hang ciic ky
quan trong va nhay cam thdi ky nay do la
gao va thudc phien Mat hang gao co anh
hiidng tnic tiep tdi van de kinh te va dn dinh
xa hoi cua Viet Nam Thudc phien la mat
hang buon ban quan trong cua cac thiidng
nhan qudc te khong chi d Viet Nam ma con
tren khap cac thi triidng khu viic Cho nen,
xuat gao di nhap thudc phien ve la mot trong nhQng hoat dong kinh doanh dem lai nhieu ldi nhuan nhat cho Hoa thiidng d Viet Nam thdi ky nay Ddng thdi, nhQng hoat dong thiidng mai nay da tac dong khdng nhd tdi ddi sdng kinh te, xa hoi Viet Nam diidng thdi
1 Hoat dpng buon ban gao cua Hoa thu'o'ng cV Viet Nam
Viet Nam von phong phu ve gao, nha't la
tQ khi lanh tho diidc md rong xudng phia Nam, dien tich canh tac diidc md rong, dieu nay da khien cho khu vQc Nam Bo da trd thanh viia lua cua ca midc va la mat hang buon ban quan trong cua cac Hoa thiidng (1), nhat la trong buon ban vdi Trung Qudc Trong nhieu triidng hdp chinh quyen Viet Nam da cam buon ban gao de dam bao nhu cau tieu dung trong mfdc, nhiing vdi nhu cau ve gao manh me tQ phia Trung Quo'c
da khien cho viec budn ban gao cd the kiem diidc nhQng khoan ldi nhuan kich xu, chinh dieu nay da khien cho Hoa thiidng bat chap thu doan de tien hanh cac hoat dong budn lau gao tQ Viet Nam sang Trung Quo'c, bat chap lenh cam cua chinh quyen trung lidng Viet Nam khi do
* Th.S Vien Nghien cQu Dong Nam A
Trang 246 Rghien cuoi Lich stf so" 2.2011 Ben canh do, trong khi tang nhanh ve
dan so tai Trung Quoc, thi dien tich canh
tac trong lua lai bi thu hep b nhieu ndi do
chien tranh tan pha, hoae nhiing dien tich
trong lua khong tang kip so vdi nhip do
tang dan sd Ngoai ra, trong thdi ky cuoi
the ky XVIII dau the ky XLX nha Thanh
Trung Quoc, chien tranh nd ra trien mien,
cdng vdi viec doi kem mat mua xay ra
thiidng xuyen Cho nen, viec thieu liidng
thiic da trd thanh van de cap thiet dat ra
dd'i vdi Trung Quo'c Chinh vi vay, trong cac
hoat dong buon ban vdi Dong Nam A, nha
Thanh khuyen khich cac hoat ddng nhap
khau gao va nhat la hoat dong mau dich
lua gao vdi Thai Lan va Viet Nam
Trong cac hoat dong budn gao vdi Dong
Nam A, Viet Nam chiem mot vi tri quan
trong, song cac hoat dong mua ban nay chu
yeu dien ra tren phiidng thiic buon lau cua
cac Hoa thiidng b Viet Nam Trong khoang
the ky XVII, kinh doanh gao d Viet Nam da
phat trien manh, nha't la viec xuat khau
gao cua Dang Ngoai qua con diidng cang
Hai Phdng, va trung tam nhiing hoat ddng
kinh doanh nay la Phd Hien Den nam
1831, khi Pho' Hien ddi ten thanh Hiing
Yen, thi cang nay khong cdn vai trd la
trung tam thiidng mai nQa Den 1825, cac
tu1 lieu cho biet cd khoang 40 chiec thuyen
buon cua Hoa thiidng budn ban b Nam
Dinh va Ha Noi, hai cang nay trd thanh
nhQng trung tam xua't khau chu yeu b khu
viic chau thd Song Hdng (2) Hai Phdng
cung trd thanh mot thiidng cang quan
trong vao khoang giQa the' ky XIX Trong
khoang thdi gian tQ 1844 den 1846, mot
giao sy truyen dao cua Dominican la
Mannuel de Rivas cho biet mdt so'thong tin
ve nhQng con so' thiidng thuyen ngiidi Hoa
den Bac Ky de buon ban gao Ong cho biet,
chi rieng d cang Hai Phdng cd hdn 500 ta
gao xuat khau (d day la ddn vi ta cua Tay
Ban Nha, 1 ta Tay Ban Nha tiidng diidng khoang 46 kg, nen trung binh trong liidng
khoang 23 tan), ong cung cho biet b Ha Ndi
sd liidng gao xuat khau cdn ldn hdn nhieu (3)
Cu the hdn ve viec Hoa thvidng tham gia vao hoat dong buon ban gao d Bac Ky chung ta co the tim thay trong nhQng bQc thu cua Pierre Andre Retord, Cha sd Tda thanh Tay Tonkin, ong cho biet vao khoang nhQng nam 50 cua the ky XIX, khi ong td
ra lo ling ve nan ddi d Bac Ky, va ong do ldi
cho nha Nguyln la "ke thdng chinh quyen
nay dUdng nhu ngdy cdng trd nen bdt Itfc doi vdi khu vUc nay, chinh quyen doi ddi vung nay gidng nhu vung bi chinh phuc vd nhung quan lqi d day khai thdc chung de thoa man long tham cua hq d day cdc quan lqi cua chung ta dd cdm rd't gat gao viec xudt khdu gao tie tinh ndy den tinh khdc Lenh cdm mdu dich duqc ban ra vdi viec chi dUdc dung thuyen nho; nhung cdc quan chdc chinh quyen dtfa vdo cdc hdnh
vi pham phdp de lam giau cho chinh hq, de phong buon lau, truy kich den ciing bon buon lau, tich thu hang hda vd ddnh thue nang xd phat Idm giau cho quan lqi' (4)
Ddng thdi, Retord cung da so sanh vdi each Qng xQ cua chinh quyen vdi ngQdi dan dia phQdng va vdi viec ung ho sQ md rong thvidng mai cua ngiidi Hoa, dng cho rang,
"nhung gi chinh quyen [Hue] lam khdng phai cho ngUdi dia phUdng, hq chu yeu cho ngUdi Trung Qudc den ddy hang nam td khi cd noi chien tai ddt nUdc hq [Trung Qudc] vd hq [ngUdi Hoa] cd dtfqc stf cung cap luong thtfc ldn Quan lqi ve be mat mudn dudi hq di nhtfng nhtfng ngUdi nUdc ngodi ndy bi mat dUa cho so tien ldn, va vi vdy hq dtfdc ttf do thtfc hien trqn ven cdng viec kinh doanh cua minh Nam ngodi (1856), nhieu ngudi Hoa den Tonkin (Bac Ky) khdng mang theo hang hda de bdn d
Trang 3Qao va thuoc phien: Rghien ciru ve 47
day ma hq chi lang le thu mua gao, hdu het
nen thtfOng mai d Trung Qudc bi ngitng tre
bdi stf tan phd cua cdc cudc khdi nghia vd
chien tranh cua ngtfdi Anh (chien tranh
Nha Phien) da phd huy chung" (5)
Trong ket luan cua Retord, ong cho biet
them, nam 1857 lai co mot nan doi khac va
gao da tang gia hdn 5 lan so v6i khi ong
den Bac Ky vao nam 1832 (6) Giong nhu"
nhQng phai doan truyen giao ngiidi Phap
khac khi do, Retord song gan vdi khu vQc
co mQc song trung binh va cong viec cua
ong da phan anh ro cai nhin r&'t phd bien
ve hoat dong buon ban gao cua ngiidi Hoa d
Bac Ky (7) Ben canh do, viec nghien cQu ve
thue thu tQ ngoai thiidng trong thdi gian tQ
nam 1865 den nam 1868 cung cung cap
nhieu bang chQng cho thay nhieu ldi ich cd
diidc tQ xuat khau gao, cung nhii thong qua
thue danh vao thudc phien, thie'c va go
cQng Vao nam 1865 va 1866, thue danh
len moi thuyen buon tham gia buon ban
diidng song d Tonkin la 50 lang bac Nam
1865, tdng so' 157 thuyen buon phai tra tdi
7.850 lang bac va nam 1866 thue thu diidc
la 5.450 lang bac Thue thu tang them 75
lang bac moi thuyen buon trong nhQng
nam sau do (8)
Nam 1865, sau khi nan ddi d tinh Hai
Diidng dan den 8.000 ngiidi chet, chinh
quyen nha Nguyen da thQc hien danh thue
gao xuat khau nham bao ve liidng gao cung
Qng cho nhu cau trong midc Tuy nhien,
nam- 1866, cac Hoa thvidng yeu cau cho ho
diidc xu&'t k h i u gao mien thue b cang Hai
Phdng trong vdng 5 nam, ddi lai Hoa
thiidng se cung cap 69 thuyen manh de
giup chinh quyen Viet Nam tran ap hai tac
d cQa song Cam thuoc khu vQc vinh Ha
Long SQ hdp tac nay diidc chinh quyen tan
thanh, va 69 chiec thuyen nay diidc miln
thue buon ban gao Ngoai ra, 26 chiec
thuyen manh khac den diidc Nam Dinh va Hai Diidng Ddng thdi 30 chiec thuyen manh Hoa thiidng da mua 1.364.260 can gao (1 can = 0,6 kg) ho&c 818,5 tan, vdi so thue quy dinh la 3 lang bac cho 1000 can, chinh quyen thu diidc 4.091 lang bac tQ thue (9)
Nam 1867, cang Hai Diidng chi thu dQdc
310 lang bac thue tQ 3 thuyen budn, thap hdn 10% so vdi 5.563 lang bac tien thue thu diidc tQ 25 thuyen buon diidng song d Tra
Ly cua Nam Dinh Khi dQdc hdi ve ly do tai sao, cac thvidng nhan den tQ Trung Hoa cho biet ho chi diidc phep thu mua gao trong
vong 8 den 9 ngay, va neu ho b lai lau hdn
thi bi coi la "gian thvidng" (cunning merchants) va se bi trQng phat Vua Tii DQc da hdi cac quan lai d Hai Diidng ve van
de nay va ho da bao cao rang "cdc thuyen
budn nha Thanh nho vd vdn thi khiem ton, nen hq mudn den de budn bdn Hq yeu cau nhd vua giam thue mdi, yeu cdu ndy that qua ddng" (10)
Viec xuat khau gao qua dang se tao ra thieu hut d chinh Viet Nam, lam tang gia
va cudi cung gay bat dn ve xa hoi Do do, chinh quyen nha Nguyen can ngan chan te nan budn l&u neu ho muon diidc long dan Nhiing ngan chan that khong de vi ngiidi Hoa luon cd nhu ciu va viec xuat khau sang Trung Hoa ke ca b&'t hdp phap, vi cd ldi rat ldn Khong chi cd Hoa kieu, ma ngay
ca ngii dan hay thiidng nhan Viet Nam cung thong ddng vdi thiidng nhan ngiidi Hoa de cung Qng cho viec thQdng mai song
hanh nay (11) Cac phu thQdng ngQdi Hoa b
Viet Nam cung nhu1 d Ha Noi thvidng dung thuyen ldn di lai cac tinh mua gao ve rdi len hit chd sang Trung Qudc ban lai de kiem ldi to Trong mua ban gao cac phu thiidng Hoa kieu thiidng ap.dung ket hdp cac thu doan cho vay lai, mua lua non va
Trang 448
bat bi mua re (12) NgQdi Hoa chia vao the
diidc Qu dai ve phap luat va so' vd'n ldn cua
minh Cac Hoa kieu d Ha Noi da toa di
khap cac ndi cho cac tieu chu va nha nong
ngiidi Viet vay vd'n, dac biet la "cac Hoa
kieu bang Quang Dong diing lam chu cac
ngan hang, ho cho vay lai co khi tdi 60%
hang nam, trie 5% hang thang, Hocquard
goi nhiing Hoa kieu kieu do la nhiing ten
Do thdi Vien Dong, va mdi khi mua lua sap
chin nhQng hoa Kieu dd cam tui bac, ngdi
thuyen di day do khap cac nga song, gid tui
bac do du do cho cac nha ndng vay, nhat la
dd'i vdi nhiing ngiidi dang can tien trong
cong viec ma chay hieu hy Va den ky han,
neu cac con nd do khong co tien tra thi Hoa
kieu da nham so' lua thu hoach cua ngiidi
di vay ma bat bi mua lai vdi mot gia re
mat" (13) J.Dupuis khi den Ha Noi co ghi
lai sii kien cac Hoa thiidng pho' Quang
Dong da dung 3 chiec thuyen budn di thu
mua lua gao chd tQ Hai Diidng ve Nam
1879, Tii Diic cung du rang "gdn day nghe
rat nhieu nhdng thuyen budn (nha Thanh)
cd dd khdng de dpi den mua hq lua chin
[gao bi] chd trdm ra khoi cda bien" Ddi khi
ho ciing diing manh khde trao ddi thuyen
budn de chd trdm gao ve Trung Quoc (14)
Nhu cau ldn ve gao cua thi triidng Trung
Quoc da kich thich ddng chay gao ra ngoai
lanh tho Viet Nam va tao nen sii bung nd
manh me trong buon ban lau gao thdi ky
nha Nguyen Ben canh do, trieu dinh Hue
da ap dung hang loat cac chirm sach nham
thiic day viec nhap khau gao nham dap
ling nhu cau liidng thiic trong midc Nam
1825, thue diidc mien trQ elm yeu phu
thuoc vao liidng gao chd tren tau dd'i vdi cac
thuyen budn ngoai quoc tai cang Viet Nam,
nha't la nhiing thuyen buon til Siam va Ha
Chau (15) Neu cac thuyen buon ngoai quo'c
van chuyen gao den Viet Nam cang nhieu
Rghien curu Lich sit, so" 2.2011
thi thue miln cung nhieu hdn (16) Budn ban gao trong midc chu yeu do chinh quyen nam giQ nham dam bao dap ling du nhu ciu qudc gia M i l n thue n h i m thiic day thvidng nhan cung cap gao cho khu viic ndi dia Thue diidc miln neu thuyen budn den chi mang theo hang hda la gao (17) Tuy nhien, nhQng thuyen budn khong the diidc mien thue hoan toan neu thuyen cua ho mang gao cung vdi cac hang hda khac den (18) Nam 1864, mot thvidng nhan Trung Qudc la Van Thuan chd gao tQ Siam va diidc mien thue hoan toan khi budn ban d Binh Dinh (19)
Viec budn ban gao phi phap thiic sii dang lo ngai dd'i vdi trieu dinh Hue Trong the ky XIX, trieu dinh lien tuc ban hanh cac quy dinh han che dd'i vdi cac hoat ddng budn lau gao ra nQdc ngoai Nhiing cac thiidng nhan, nha't la Hoa thiidng van budn ban gao bi m&t bang nhieu each khac nhau va da phan deu trot lot Mot mat, cac thuyen budn cua Hoa thQdng thQdng xuyen thay ddi cac ke hoach xuat khau gao sang Trung Hoa de tranh bi danh thue, hoae danh lQa thue khi ho quay trd lai Viet Nam (20) Mat khac, nhieu Hoa thQdng budn l&u gao diidi ly do ddng thuyen hoae budn ban cung cac loai hang hda khac Budn lau gao xay ra rat thQdng xuyen, va nhieu thvidng nhan ngiidi Viet gia dang thanh nhQng Hoa thiidng de budn l&u gao Viec gia tang sd' liidng cac hoat dong budn lau nhu1 v&y dan den viec chinh quyen gia tang cac quy dinh han che cac thQdng nhan dia phiidng gia dang cac thuyen budn Trung Hoa (21)
Nam 1828, nha Nguyln da cam cac thuyen budn Viet Nam den Ha Chau budn ban gao Nam 1836, trieu dinh da cQ nhieu quan lai di cdng can Ha Chau, va nhQng quan chQc nay da bao cao r i n g da thay
Trang 5Qao va thuoc phien: Rghien ciru ve 49 nhieu thuyen buon va thiidng nhan den t i i
Viet Nam buon ban gao vdi ngiidi dia
phiidng d Ha Chau va mua thuoc phien chd
ve Viet Nam Bao cao nay la nguyen nhan
dan deh chinh quyen nha Nguyen phuc hoi
lai lenh cam, cho nen nhiing ngiidi Viet dia
phiidng khdng diidc phep ban gao cho Hoa
thiidng hoae cac thiidng nhan midc ngoai
khac (22) Hdn nQa, cd nhieu Dai Dich
Thuyen d Vinh Long da xuat ra midc ngoai
budn ban gao, nhiing mot so'budn ban d thi
triidng trong midc Dieu nay cung cd the
thay mot so' ho den Trung Qudc den budn
ban gao vdi cac thiidng nhan d Quang Chau
hoae Hai Nam, cung nhu" d Ha Chau (23)
Vdi liu the ve mat dia Ty gan vdi Trung
Qudc, mot so' dia phiidng cua Viet Nam nhii
Quang Yen, Hai Diidng, nan budn ban v i n
chuyen gao phi phap diln ra thvidng xuyen
Cung vdi viec gia tang dan sd'd Trung Qudc
tii the ky XVIII da thiic day sii nhap khau
gao cua midc nay va ldi nhuan thu diidc t i i
viec budn ban gao vd cung ldn da kich thich
ddng chay gao bi mat tQ Viet Nam den
Nam Trung Hoa Dieu nay khien cho
nhQng nan ddi ngay cang tram trong hdn d
khu vQc cac tinh ddng bang Bac Bd do
nhieu nam mat mua, va nhQng nam diidc
mua thi liidng gao xuat khau qua nhieu
gay nen tinh trang thieu gao thiidng xuyen,
gia gao tang chdng mat trong nhQng nam
20 cua the ky XIX, theo Nguyln The Arm
thi, trong nhQng nam 1825 va 1829-1830
thi gia gao tang 50 den 100% (24) Nhiing
van de budn ban gao khdng anh hiidng qua
nhieu tdi ddi sdng kinh te, xa hdi cua ngiidi
dan dia phiidng khu vQc Nam Ky, bdi den
thdi ky nha Nguyen, khu vQc nay dien tich
canh tac md rong hdn bao gid het va trd
thanh vQa lua, ngudn cung cap gao chu yeu
cua Viet Nam Khdng chi vay, day la khu
vQc xuat khau gao ldn nha't cua midc ta
Vao nam 1804, khu vQc Gia Dinh cd
khoang 500.000 can gao, tiidng diidng khoang 300 tan dQdc xuat khau di Philippin (25) Trong khi gia gao tang manh vao nhQng nam 20 the ky XIX d khu viic Bac Ky thi gia gao lai vd cung thap d
Gia Dinh, nam 1829 "ky trudc gid gao rat
re, 1 phUctng (38,5 lit) gao gia khdng qua
5-6 mach (hay tien, tUOng dUOng 0,5-0,5-6
quan) Gdn ddy, tuy nam dUOc mua md gid gao cung khong dudi 1 quan, do la bdi bon budn gian xdo dong trdm nhieu vd thuyen ngtfbi Thanh chd khach den hop an rat nhieu" (26) Chinh vi v&y ma ddng chay gao
ra midc ngoai ngay cang nhieu chu yeu thdng qua cac hoat dong budn lau cua Hoa thiidng Ben canh do, gao dQdc cac Hoa thiidng van chuyen di vdi khd'i liidng khdng nhd cung do sii cho phep cua cac quan lai d day (27) Chinh vi vay, khu vQc Gia Dinh cung la trung tam de cac "gian thQdng" ngiidi Hoa ke ca ngiidi Viet budn lau gao mot each manh me, va nhQng thQdng nhan nay da thu diidc nhQng khoan ldi nhuan khdng Id (28)
Nam 1824, nhieu ngiidi chiu ddi d Kham Chau va Liem Chau cua Trung Qudc, va gia gao d day tang mdt each dot ngdt len tdi
4 tham chi 5 lang bac mdi ganh (29) Nhieu
ngiidi Viet budn ban gao phi phap tdi Kham Chau va Liem Chau Ve ddng chay gao ra ngoai, Hoang de Minh Mang da ra lenh cac quan lai ap dung cac bien phap nghiem khac nham ngan chan viec budn lau gao sang Trung Qudc (30) Cac thiidng nhan Viet Nam cung nhii thiidng nhan Trung Hoa da bi mat van chuyen gao sang Trung Qudc, tham chi cho du chinh quyen nha Nguyen da han che ngiidi Hoa d Viet Nam tham gia budn ban (31) Nam 1836, Nguyln Cdng TrQ, Tong ddc Hai DQdng va Quang Yen nhan diidc chi thi cua trieu dinh Hue thQc hien viec cap giay phep cho thiidng nhan bdi vi nhieu ngiidi Viet Nam
Trang 650 Rghien ciru Lich stf so" 2.2011 dong thuyen d Hai Diidng va Quang Yen
nham wkn chuyen bi mat gao cho cac Hoa
thiidng (32) Cho nen, chinh quyen Viet
Nam thi hanh he thong nay nen moi
thiidng nhan co dQdc han ngach buon ban
gao n h i t dinh dii6i sii giam sat va phan
phoi cua chinh quyen nha Nguyen cl Van
Don va Van Ninh (33) Mac du v&y, tinh
trang thieu gao van diln ra trien mien
khong chi nhQng nam mat mua ma thieu
ca trong nhQng nam diidc mua
Vao thdi ky Thieu Tri, dong chay gao
phi phap ra ngoai qua tQ Hai DQdng va
Quang Yen vo cung nghiem trong Nhieu
thuyen buon loai nho dia phiidng da buon
ban lau gao, cung Qng cho Quang Yen va
cac vung phu can Vao nam 1845, nhieu
thuyen buon Trung Hoa tham gia vao cac
hoat dong buon ban gao bi mat v6i ngiidi
dia phiidng NhQng hoat dong buon ban
ngam nay vo cung nghiem trong, khien cho
trieu dinh Hue da phai ban hanh lenh ca'm
tQ thQdng buon ban gao vao nam 1845 (34)
Chinh quyen nha Nguyen da manh tay hdn
trong viec khong che tinh trang buon ban
gao hoae xua't khau gao phi phap sang
Trung Quoc hoae di Ha Chau trong thdi ky
Tii DQc (35) Tuy nhien, cac quy dinh han
che buon ban gao khong hoan toan thanh
cong trong viec han che dQdc nan buon lau
gao Nam 1858, nhieu thuyen buon Hoa
thiidng da den khu viic bien Phan Thiet d
Binh Thuan va tham gia manh me vao cac
hoat dong buon ban lau gao vdi ngiidi Viet
(36)
Chung ta biet rang, tren danh nghia thi
viec xua't kha\i gao la phi phap thdi
Nguyen Tuy nhien, chfnh quyen vSn dinh
ky phe chuin viec xua't kh£u gao de ddi la'y
nhung hang hoa quan trong khac nhu1 ddng
va cac trang thiet bi quan sii cho trieu
dinh Cho nen, nhieu thQdng nhan ldi dung
viec nay da van chuyen phi phap gao de doi la'y ddng va trang thiet bi quan sQ trQdc khi ban chung cho chinh quyen Rieng ve mat nay thi viec "xuat khau gao trai phep" de ddi la'y hang hoa chien liidc cho trieu dinh Hue la sQ bd sung can thiet va quan trong cho nen kinh te, chinh t r i (37) Viec thieu ddng la nguyen nhan khien cho nha Nguyln dung Hoa thQdng cho van chuyen gao de trao ddi la'y ddng Nam 1814, mot chiec thuyen chd Nitrat Kali (dung lam thudc sung) tQ Macao den ban chung cho Viet Nam vdi gia 100 can la 10 dollar Bd Dao Nha NhQ mdt sii bao dap,, chiec thuyen budn nay dQdc mien thue diidc thu mua gao va cac hang hda cam khac de quay
ve Trong khi chd ddi, nhQng hang hda khac dQdc tiep can va ban tai Viet Nam (38) Tuy nhien, viec thu mua gao tQ nhQng
tQ thQdng ma khdng diidc sii phe chuan cua nha Nguyen thi van khdng diidc phep (39) Hoa thQdng van diidc phep chd nhQng sd' liidng gao dQdc quy dinh tQ Viet Nam tdi Trung Hoa Tren mot chQng miic nao dd, Hoa thQdng cd sii liu dai cua chinh quyen trong viec budn ban gao, nhat la viec nhQng thQdng nhan nay giup dd chinh quyen v&n chuyen den trang thiet bi vu khi Dd'i vdi nha Thanh, trieu dinh Hue da trao ddi gao la'y thiet bi quan sii trong bd'i canh nhu cau ve gao cua nha Thanh tang len nhanh chdng do viec bung nd dan sd' tQ cud'i the ky XVIII Ngoai nhQng Hoa thiidng, tham chi ca nhQng thQdng nhan khac d khu vQc cung tham gia vao viec trao ddi thiet bi quan sii lay gao cua Viet Nam
va cac loai hang hda cd ich khac Cac thQdng nhan Siam cd the mua cac loai
hang bi c&m nhu1 td lua vai vdc va cac loai hang hda dia phiidng khac d Viet Nam chi can ho ban tieu thach cho chinh quyen Nguyln (40)
Trang 7Qao va thugc phien: Rghien ciru ve 51
Ben canh do, den thdi ky nhiing nam 70
va 80 cua the ky XIX, viec md ciia khau da
co nhQng hau qua tai hai, dac biet cl Bac
Ky Trieu dinh vi thieu kinh nghiem cung
chinh sach kinh te, thieu nhan vien chuyen
mon, nen khong co kha nang kiem soat
nhiing cd che cua thiidng nghiep vdi midc
ngoai, nhat la doi v6i Hoa thiidng Trieu
dinh cung khong biet den ca cai cd che dinh
gia cua thi triidng t i i do, nhu" Philastre cat
nghia trong thii gui Thong doc Nam Ky:
"ThUa Thong ddc, trong quyet dinh cua
chinh phu An Nam, co le ngai se ngqc
nhien khi ong thuqng thu noi la: khdng
han che vd cung khdng gidm gid Vi mdt
quan niem rd't sai lam phdn kinh te md
chinh phu ndy cung nhu chinh phu Trung
Hoa thudng dinh miic tdi da cho gid gao,
mdi khi hq budc phdi diing nhUng bien
phdp nhu the Dd cung chinh Id chu tdm
hien thdi cua nha vua, nhung tdi da nhiet
thdnh nhdn manh cho thuqng thu hieu
rang, neu cd theo cdch thdc cu ky do, chinh
phu cua dng khdng the cd tham vong biet
duqc cdc nha budn nUdc ngodi da die lai
chUa khi chinh phu dinh gao gid ndy hay
gid khdc, cung nhu chinh dng khdng biet
rang dan se khdng cd lqi neu cd the mua
duqc gao, vi gid gao qua cao Tdi thdy la
dng thuqng thu da duqc cudcF' (41)
Viec md ciia cac ben cang cang tao them
the thiidng phong cua ngiidi Hoa trong
pham vi thiidng nghiep, ho do xo den Ha
Noi va Hai Phong Nam 1876, Tii Diic cho
phep xuat khau gao, dinh thdi han cho
xuat khau gao la 40 hoae 60 ngay tuy hoan
canh Kha nhieu tau buon tii Hiidng Cang
Phong, da chiing kien vao ngay 4 thang
gieng nam 1878 nhu" sau: "Tinh hinh
thUOng nghiep tdt Gao tit ndi dia duqc dUa
ra rat nhieu Tdu thuy chay b&ng hoi nUdc
tii HUOng Cang den ludn thdy so'hdng van
chuyen d day dd san sdng Cxldc van tdi la 18-20 xu mdt tq d Bdc Ky Mdi chii'c tdu thuy deu cd mang tdi cho chung tdi mdt so' hanh khach ngUdi Hoa lam phu hay vien chdc thUOng mai Hien cd nhieu nhd budn ngudi Hoa mdi duqc thdnh lap" (42) Gao
diidc xuat khau, gia gao tai cho cang tang NhQng ngiidi Hoa lam trung gian mai ban
di khap xQ Bac Ky de mua gao trQc tiep cua ngiidi san xua't Nhii the se khien cho nan doi kem cang nghiem trong hdn, theo nhii bao cao cua Philastre gQi Thong doc
Nam Ky: "Ong Kergaradec viet thu cho tdi
rang nan ddi gdy tai hqi trdm trong tdi tdn tinh Ninh Binh, hon nita, gao rat ddt khap coi Bdc Ky Tdi cung biet Id Nghi An ciing
cO cite ddi kem tUOng dUOng nhu trong cdc tinh phia Nam .Cdc thUOng ldi vd ngUdi tich trd nhieu gao chi din lqi riing cua minh vd chi nhin sU viic vdi con mat rat khdc nhau Bdi vi hq mua dUdc mdt so ldn gao vd cd lqi khi dem bdn d HUOng Cdng, thi hq tuyin bo ld Bdc Ky cd thtfa mtfa gao Dieu dy dung vdi nhiing kho chUa cua hq, nhUng khdng dung vdi ddn chung" (43)
Co the noi rang, viec nan doi thQdng xuyen xay ra cl Viet Nam thdi ky nha Nguyen, nghiem trong nha't la nhQng nan doi xay ra cl Bac Ky da anh hQdng khong nho tdi ddi song kinh te, xa hoi cua Viet Nam Nan doi xay ra do thieu hut gao trong midc bdi van de gao d Viet Nam bi van chuyen qua nhieu ra ngoai bien gidi qua cac hoat dong thiidng mai cua Hoa thiidng va nha't la cac hoat dong buon lau lua gao Dieu nay mot lan nQa phan anh nhQng hoat dong thiidng mai nay cua Hoa thQdng cung da co tac dong khong tot tdi ddi song kinh te xa hoi cua Viet Nam, va la nguyen nhan gay nen tinh trang bat dn ve
an ninh liidng thQc va d i n den nan doi trien mien xay ra d mien Bac Viet Nam thdi ky nay
Trang 852 Rghien ciru Lich stf so' 2.2011
2 Hoat dong buon ban thuoc phien
cua Hoa thiidng of Viet Nam
Thuoc phien chide von chide coi nhii mot
loai diidc diidc buon ban giQa Trung Quoc
va Viet Nam trong the ky XVII Dau the ky
XVII, nha Minh Trung Quoc da nhap khau
thuoc phien tQ Bac Viet cho muc dich thuoc
chQa benh (44) Theo do, trong the ky XVII,
XVIII, viec buon ban vdi Dang Ngoai chu
yeu thong qua cac Hoa thQdng Hang hoa
giQa Trung Quoc va Dang Ngoai diidc lQu
thong v6i cac loai hang hoa chu yeu nhQ
hiidng lieu, cac san pham diidc lieu diidc
xuat khau tQ Dang Ngoai deh Trung Quo'c
Ben canh do, Dang Ngoai cung nhap khau
iQdng 16n thuoc bac hon hdp tQ Trung Qudc
(45)
Thudc phien dang sdi dQdc sQ dung vao
khoang d i u the ky XVIII d chau A NgQdi
Ha Lan la nhQng ngiidi nghi ra viec lam
loang ndng do thudc phien sdi bang viec
hut thudc phien vdi midc Thudc phien
dang sdi diidc tieu thu d Java Ngay sau do,
nhQng ngiidi Hoa dinh cQ d Formosa (tQc
Dai Loan) da bat chQdc lam theo (46) Cung
trong thdi ky nay d khu viic Dang Trong
hut thudc phien gid'ng nhQ hut thudc la
(47) Cho nen, rat hdp ly khi cho rang dau
the' ky XVIII, thudc phien diidc diia vao
tieu thu d Viet Nam, khdng chi nhu" mdt
loai thudc t r i benh ma cdn nhu" mot loai
thudc hut Thudc phien diidc hut d Viet
Nam d i u tien chu yeu trong gidi Hoa kieu,
sau dd lan d i n sang cac t i n g Idp nhan dan
ngQdi Viet va ke ca t i n g Idp quan lai Va,
viec budn ban thudc phien cd lien quan
chat che vdi viec budn ban gao cua Hoa
thiidng d Viet Nam trong the ky XLX
Cung vdi viec xuat khau gao ra midc
ngoai thi Hoa thQdng lai diia thudc phien
quay lai thi trUdng Viet Nam That vay,
ngiidi ta thiidng trao ddi hai mdn hang nay
vdi nhau: mdt chiec ghe thuyen Viet Nam,
ma chu cd the la ngQdi Viet hay ngiidi Hoa,
ra khdi den diem hen, ding sau mot dao nhd nao do, vdi mot tau budn Trung Hoa di
ve phia Java, hoae dao Hai Nam, hay ve phia Quang Chau, (48) V i cac phu thQdng Hoa kieu thiidng dong thuyen budn chd gao cti Quang Chau rdi tQ do chd thuoc phien den Viet Nam Cho nen, d Ha Ndi, mdt lQdng ldn thudc phien dQdc dQa vao tQ Van Nam theo diidng sdng Hdng Da sd' cac khach hang tieu thu thudc phidn cua Hoa thQdng la gidi quan lai va cac nha quyen quy (49) TQ d i u the ky XLX, thdi quen hut thudc phien lan rdng triidc het trong gidi
Hoa kieu b Nam Ky, sau do d i n d i n xam
nhap vao xa hoi Viet Nam Trieu dinh Hue thiidng xuyen ra lenh cam dung thudc phien nhQ cac lenh nam 1817, 1820, 1824,
1832, 1840, 1852, 1853 va 1856, nhiing deu khdng thanh cdng, ca viec budn lau thudc phien deu khdng chim dQt
Chung ta biet ring, thudc phien va cac mat hang khac tQ Trung Qudc tran ngatp vao thi trQdng Viet Nam qua con dQdng vien gidi tren bd va diidng bien, tQ Van Nam, Quang Tay va Quang Ddng tdi Bac
Ky, va cung tQ Quang Ddng, Phuc Kien, Chiet Giang, Thiidng Hai, H i i Nam tdi Trung va Nam Ky Khu viic Bic Ky cd vi tri tiep giap vdi Trung Qudc, nen thudc phien vao Viet Nam rat de dang, nha't la Bac Ky, bing ca hai con diidng bd va dQdng bien va
ca hai hinh thQc la thiidng nhan va bon budn ban phi phap Thudc phien den qua diidng bo chu yeu diidc van chuyen lau qua dQdng Van Nam va Quang Tay Thiidng nhan ban thudc phien de ddi lay cotton va nhQng hang hda dia phiidng khac d Viet Nam, rdi sau dd dung tien nay de mua sim trang thiet bi vu khi tQ cac thiidng n h i n Phap (50) Trong mdt chQng miic nha't dinh, cac thiidng nhan cung bi ldi keo vao
Trang 9Gao va thuoc phien: Rghien cuu ve 53
cac hoat (long nay, cac Hoa thiidng d Trung
Quoc cung nhii b Viet Nam va Siam da v&n
chuyen nhieu thuoc phien den Viet Nam
Hdn nQa, bon hai tfic ndi len manh me d
khu viic duyen hai bien gidi Viet - Trung,
khu viic Vinh Bac Bd va Vinh Thai Lan
khien cho nhiing khu viic nay ra't khd kiem
soat viec budn \k\i va ciing la nhiing tuyen
ndng VEUI chuyen lau thudc phien vao Viet
Nam
Ddi vdi liidng thudc phien xam nhip vao
Viet Nam qua cac con diidng, mdt so nhd
thudc phien diidc vhn chuyen bang thuyen,
nhiing phan ldn xam nhap bang diidng bd
(51) Hdn nQa, nhiing ten budn l&u ngiidi
Hoa giQ vai trd quan trong trong cac hoat
dong budn l&u thudc phien t i i Trung Hoa
va Viet Nam Tii thdi ky Gia Khanh
(1796-1820) va Dao Quang (1821-1850) Trung
Qudc trd di, bon Tam Hdp Hgi budn ban
thuoc phien tren bien khu viic Hoang Hai,
Macao, va Chau Giang, va he thd'ng diidng
thuy b tinh Quang Ddng Ngoai ra, bon Yen
Bang (nhdm hut thudc phien) b Tii Xuyen,
va Van Nam hdp tac vdi bon Ca Lao Hqi
(Hdi Anh em) de budn ban l&u thudc phien
(52) Trong nhiing nam dau thdi Tii Diic,
viec hut thudc phien da lan tran khap ndi,
tham chi den ca bd p M n quan lai Nhiing
ngiidi hut bao gdm nhQng ngiidi dan dia
phiidng cung nhii nhQng quan lai hoang
than qudc thich Nhieu thiidng nhan da
thue nhieu ngQ dan dia phiidng vftn chuyen
thudc phien den Viet Nam cho ho, va
nhQng thQdng nhan khac thi dung nhQng
khach di thuyen vltn chuyen thudc phien
NhQng loai hinh budn l&u thudc phien nay
d Viet Nam khien cho viec bat giQ ke pham
tpi khd khan hdn (53)
Thudc phien diidc coi nhii mdt mat hang
nguy hiem, va bi han che b Viet Nam thdi
ky nha NguySn Chinh sach ddi vdi thudc
phien diidc thay ddi hen tuc Chinh sach
cam thudc phien tren hai phiidng dien: thd
nhdt, nh&p khau thudc phien bi cam, thd hai la hut thudc phien ho&c phat tan thudc
phien cung bi cam Vao dau thdi ky tri vi cua hoang de Gia Long, thudc phien la mat hang khdng bi danh thue Nhiing thudc phien va ca mQc lai bi danh thue d Ha Tien, ndi quan ly cua Mac TQ Thiem con chau cua Mac CQu Nam 1810, vua Gia Long td ra thdng cam vdi ngQdi dan d Ha Tien va da mien trQ thue thudc phien va thue ca mQc (54) Tuy nhien, vao nam
1818, trieu dinh Hue da ban hanh lenh cam thudc phien d Gia Dinh (55)
Den thdi Minh Mang, chinh quyen nha Nguyln hieu ro tac hai cua thudc phien va
da ap dung lenh cam Hdn nQa, chinh quyen nha Nguyln da dQa ra nhieu quy djnh ve viec trQng phat dd'i vdi hanh vi pham tdi budn lau, hut thudc phien, hoae
cd nhQng hoat ddng ldi kdo khac cd lien quan den thudc phien Nam 1820, chinh quyen cam hut, tang trQ, phat tan, tinh che
va budn ban thudc phien Neu pham tdi d che da'u nhQng hoat ddng phi phap thudc phien d cac hai cang thi se bi trung phat Trong con mat cua nha Nguyen, thudc phien la thQ ddc hai cao bdi vi nhQng ngQdi midc ngoai chang han nhQ ngiidi Hoa da dQa thdi quen hut thudc vao Viet Nam va hut thudc phien vd cung hai cho sQc khde
va nguyen nhan dan den viec quan lai va ngQdi dan sao nhang chQc trach cua minh (56)
Nha Nguyen diia ra nhieu hinh phat khac nhau cho nhQng ngiidi hut va budn l&u thudc phien Ve cd ban, hinh phat cho ngiidi hut thudc phien khdng nghiem khac nhii viec nhap khau thudc phien, nhQng chi den nam 1832, khi cac hoang than qudc thich va cac quan lai nhQ Tdn Tha't Huyen,
Trang 1054 Rghien cuu Lich sit, so" 2.2011 Hoang Cong Tai cung hut thudc phien
Chinh quyen da ban lenh cam thudc phien
nghiem ngat hdn (57) Nam 1835, trieu
dinh Nguyen da ban bd" nhiing quy dinh ve
viec td cao, td' giac, cung nhii kiem tra va
bit giil nhiing ngiidi dinh h'u den viec buon
lau va hut thuoc phien Nhiing ai td' cao
ngiidi hut ho&c buon lau thudc phien se
diidc thiidng hdn 20 lang bac diia tren con
sd' ngiidi budn ban hoae tang trQ thudc
phien Cung thdi gian do, nhieu bien phap
nghiem khac diidc diia ra de ngan chan
ngQdi midc ngoai dQa thudc phien vao Viet
Nam (58)
Nhieu thQdng nhan ngQdi Hoa v i n tiep
tuc chd thuoc phien den Viet Nam budn
ban, b i t chip cac lenh cim cua trieu dinh
Hue diia ra Thudc phien d Bac ky chu yeu
diidc cac Hoa thQdng mang den bing diidng
bd va dQdng bien, nhd vi t r i dia ly tiep giap
trQc ti§'p vdi Trung Hoa, nha't la cac trung
tam thQdng mai khu vQc Nam Trung Hoa,
vi v i y thudc phien tran ng&p vao Bic ky
cung tQ khu viic nay Van Nam la khu viic
van chuyen thudc phien qua dQdng bd ldn
nhit tdi *Bac Ky qua mang liidi thiidng mai
bien gidi Viet - Trung Nhieu tu triidng dia
phiidng tham gia manh me vao cac hoat
dong budn ban thudc phien tren nhQng
tuyen budn ban thudc phien cua ngQdi
Han Hdn nQa, sQ cung Qng thudc phien
cua cac tu triidng dja phiidng cung tao nen
ddng chay thudc phien trong noi vung, dieu
nay d i n den sQ phan chia thanh cac tuyen
budn ban thudc phien khac nhau, nhQng
tdc ngiidi thieu sd' dja phiidng trdng va ban
thudc phien cho nhQng ten budn lllu ngiidi
Hoa, sau dd nhQng ten nay phan tan thudc
phien den cac thi triidng tieu dung cac dja
phiidng hoiic vQdt qua bien gidi quo'c gia
(59)
Budn lau thudc phien chiem vi t r i Qu the trong cac hoat ddng mau dich d Bic Ky the
ky XLX, vi v&y ma thQc dan Phap sau nay
cd ging danh thue budn ban thudc phien va nhieu quy djnh ve han che thudc phien nhiing deu bi pha vd vao cudi the ky XIX (60) H i u het thudc phien d Bic Ky dQdc budn lau bdi Hoa thiidng, tham chi thdng qua nhQng ngQdi Hoa dQdc thue theo hdp ddng cung da thiet lap dQdc 17 kho hang,
va cd 618 dia diem budn ban le hdp phap Ngoai nhQng Hoa thiidng budn ban tQ nhan, bon thd phi va phan loan cung tham gia manh me vao budn lau thudc phien tQ Van Nam tdi Bic Ky Quan phien loan ngQdi Hdi cung thuc day budn lau thudc phien den khu viic Shan va Burma de ddi
l i y vu khi va cac thiet bi quan sQ khac nQa (61) Chung ta khdng the coi nhe nhQng dam thd phi, tQ khi ho tham gia vao budn lau thudc phien, n h i t la cuoi the ky XIX, dam quan Cd Den va Cd Vang da td chQc nhQng dam phan loan d Quang Tay td chQc
tQ nhQng n&m 60 the ky XIX trd di, chung dung tien kiem dQdc tQ budn ban thudc phien d Bic Ky de ddi l i y trang thiet bi quan sQ, nhQ viec mua vu khi tQ Phap (62) Khi nhQng dam dao tac thd phi nay cd diidc kinh phi sim trang thiet bi quan sQ tQ viec budn ban thudc phien va budn lau, hoae cQdp bdc hang hda thi ho se la nhQng tai hoa ldn cho cu" dan dia phiidng va cho trieu dinh, va viec dep yen chung cang trd nen khd khan hdn
Budn lau thudc phien diidng bien tQ Trung Qudc den Viet Nam cung da dem lai ldi nhuan khdng Id cho Hoa thiidng, chinh
vi vay, bat cha'p lenh ca'm va nhQng hinh phat diia ra, cac Hoa thiidng ngay cang tang ciidng viec diia thudc phien vao thi triidng Viet Nam Nam 1831, mdt chiec tau