ĐÔI NÉT VỀ TỪ ĐIỂN SONG NGỮ HÁN VIỆT QUA KHẢO CỨU TỪ ĐIỂN HÁN VIỆT HIỆN ĐẠI CỦA TRƯƠNG VĂN GIỚI – LÊ KHẮC KIỀU LỤC

Để góp phần cho bộ phận từ điển Hán Việt hiện đại sắp được xuất bản trong thời gian tới ngày càng hoàn chỉnh hơn khi đến ta người sử dụng, mà trong lần khảo cứu này, chúng ta sẽ tập tru

TÊN TIỂU LUẬN:

ĐÔI NÉT VỀ TỪ ĐIỂN SONG NGỮ HÁN VIỆT QUA KHẢO CỨU

TỪ ĐIỂN HÁN VIỆT HIỆN ĐẠI CỦA TRƯƠNG VĂN GIỚI – LÊ KHẮC KIỀU LỤC

Lời mở đầu

Với sự giao lưu trên nhiều bình diện khác nhau như văn hóa, kinh tế và cả trong chiến tranh giữa các dân tộc ở Trung Quốc, Đông Á và Đông Nam Á, chữ Hán được du nhập và phổ biến rộng rãi, không những trong phạm vi người Hán mà được một số dân tộc lân bang đã chấp nhận chữ Hán làm văn tự của chính họ, trong số đó có người Hàn, người Việt và người Nhật Việt Nam, Hàn Quốc và Nhật Bản đều đã chịu ảnh hưởng sâu nặng của văn hoá Hán Tuy thời điểm du nhập chữ Hán và văn hoá Hán ở từng nước có khác nhau, nhưng đều có chung một trình tự là, bước đầu là việc học chữ Hán thông qua các văn bản Nho giáo, dần dần tiến tới sử dụng chữ Hán trong sáng tác thi ca, trong thi cử, trong các hoạt động hành chính Ba dân tộc trên nói ba thứ tiếng khác nhau mà cũng không thuộc hệ ngôn ngữ với tiếng Hán nhưng đã có sự vay mượn chữ Hán một cách quy mô Để

có thể tiếp thu chữ Hán và văn hoá một cách hiệu quả hơn, ở các quốc gia trên đều

cố gắng tập trung biên soạn cho riêng mình những bộ sách công cụ - đó là các bộ

từ điển song ngữ Hán Việt

Ngoài ra, hiện nay, do nhu cầu học tập và làm việc, nhiều bạn mong muốn có loại sách công cụ đối chiếu hai thứ thứ tiếng Hán-Việt thật tin cậy Muốn thỏa mãn yêu cầu này, sách phải có thông tin rõ ràng chính xác, phải có lượng từ vựng đủ lớn bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau trong xã hội, đồng thời còn phải luôn cập nhật từ mới Chính vì thế, hàng loạt từ điển Hán Việt được xuất bản nhằm đáp ứng yêu cần trên và đồng thời cũng góp phần giúp công tác biên soạn từ điển Hán Việt

ở nước ta không ngừng hoàn thiện

Vấn đề mà rất nhiều người quan tâm ở đây là, những cuốn từ điển trên đã được biên soạn như thế nào? Những sự điều chỉnh nào là cần thiết cho các công trình sắp tới? Để góp phần cho bộ phận từ điển Hán Việt hiện đại sắp được xuất bản trong thời gian tới ngày càng hoàn chỉnh hơn khi đến ta người sử dụng, mà trong lần khảo cứu này, chúng ta sẽ tập trung giới thiệu quyển Từ điển Hán Việt hiện đại

- bộ từ điển song ngữ của hai tác giả Trương Văn Giới và Lê Khắc Kiều Lục được cập nhật từ mới đến năm 2000

Mục lục Lời mở đầu

I Từ điển Hán Việt hiện đại trong sư phân loại từ điển học

II Vấn đề cấu trúc vĩ mô của từ điển Hán Việt hiện đại

1 Đặc điểm đơn vị mục từ của từ điển Hán Việt hiện đại

2 Về cách bố trí mục từ trong từ điển Hán Việt hiện đại

3 Phụ lục của từ điển Hán Việt hiện đại

III Về cấu trúc vi mô của từ điển Hán Việt hiện đại

1 Thông tin từ đầu mục trong từ điển Hán Viết hiện đại

2 Câu ví dụ trong từ điển Hán Việt hiện đại

Kết luận

Tài liệu tham khảo

********

NỘI DUNG TIỂU LUẬN

I Từ điển Hán Việt hiện đại trong sự phân loại từ điển học

Ở Việt Nam, chế độ khoa cử thời phong kiến đã kết thúc từ khoa Thi hương cuối cùng năm 1918, nhưng địa vị của chữ Hán vẫn còn quan trọng do các yếu tố Hán Việt đã thâm nhập vào tiếng Việt từ rất lâu đời Muốn thật sự thấu hiểu tiếng Việt, muốn tìm hiểu - nghiên cứu sâu những vấn đề văn hóa liên quan đến nền học thuật cổ điển trong nước, cũng như để đọc được các công trình nghiên cứu của Trung Quốc hay kinh sách Phật giáo… thì chữ Hán vẫn còn là một công cụ rất lợi hại, mà một người Việt Nam ít nhiều cũng cần nên tìm hiểu Vì vậy việc học hỏi chữ Hán ở nhiều mức độ khác nhau đối với người Việt Nam có lẽ vẫn sẽ còn là một nhu cầu liên tục và lâu dài như hiện nay chúng ta cũng đã từng chứng nhận Hiện nay, khi nhắc đến từ điển Hán Việt, hầu như người ta thường nhắc đến

bộ Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh 1 (1932) và Hán Việt tự điển của Thiều

1 Là nhà sử học, địa lý, từ điển học, ngôn ngữ học, nhà nghiên cứu văn hóa, tôn giáo, văn học dân gian nổi tiếng của Việt Nam (1904 -1988)

Chửu 2 (1942), một trong những quyển từ điển Hán Việt có sức ảnh hưởng rộng trong giới Hán học và vẫn còn được sử dụng tận đến ngày nay Tuy nhiên, trong những năm gần đây, do nhu cầu học tập và làm việc, nhiều bạn mong muốn có loại sách công cụ đối chiếu hai thứ thứ tiếng Hán-Việt thật tin cậy Muốn thỏa mãn yêu cầu này, sách phải có thông tin rõ ràng chính xác, phải có lượng từ vựng đủ lớn bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau trong xã hội, đồng thời còn phải luôn cập nhật

từ mới Và quyển từ điển Hán Việt hiện đại của Trương Văn Giới và Lê Khắc Kiều Lục do nhà xuất bản Khoa học xã hội phát hành lần đầu tiên năm 2001, đã được biên soạn nhằm đáp ứng nhu cầu trên , đồng thời cũng được bạn đọc đón nhận nhiệt tình trong lần xuất bản đầu tiên

Trong quá trình tiếp nhận và sử dụng chữ Hán, người Việt Nam đã biên soạn được một số bộ tự điển, từ điển lấy đơn vị mục từ là chữ Hán, từ ngữ Hán Căn

cứ vào mục đích sử dụng, từ điển Hán Việt được chia thành hai tiểu loại nhỏ như sau:

- Loại từ điển về âm vận dùng để tra cứu vận bộ khi làm thơ

- Loại tự điển, từ điển dùng để học chữ Hán và từ ngữ Hán Trong loại này, nếu dựa vào mục đích sử dụng, cách thức biên soạn có thể phân biệt như sau: loại đơn thuần chỉ là sách dạy viết chuẩn chính tả chữ Hán; loại mang tính chất như một quyển sổ tay học từ ngữ Hán; loại được biên soạn trên cơ sở rút gọn bộ Khang

Hi tự điển, các mục từ được sắp xếp theo bộ thủ Hán giống như cách sắp xếp của

bộ tự điển nêu trên;chiếm phần nhiều hơn cả vẫn là nhóm các bộ tự điển, từ điển Hán được sắp xếp theo môn loại (nghĩa là được sắp xếp xuất phát từ ý nghĩa của chữ Hán, từ ngữ Hán)

Nhìn một cách tổng quát theo cách phân loại từ điển, từ điển Hán Việt hiện đại

là bộ từ điển song ngữ Hán Việt đối chiếu được sắp xếp theo một cấp, với phần giải thích bằng chữ Việt dưới dạng chữ Quốc ngữ thông dụng hiện đại Như chúng

ta đều biết, khi nói đến chức năng của từ điển song ngữ, các nhà từ điển học đều nhấn mạnh tới hai khía cạnh: giúp người đọc hiểu được ngôn ngữ đích và giúp người đọc tái tạo (viết và phần nào nói) được ngôn ngữ đích

2 Tên thật: Nguyễn Hữu Kha, là nhà văn hóa, dịch giả và cư sĩ Việt Nam (1902–1954).

Xét trong bối cảnh cụ thể của nước ta, việc xác định đối tượng cũng như mục đích với những ưu tiên khác nhau của phần lớn các từ điển, như đã thấy, là một sự cân nhắc đúng đắn Từ điển Hán Việt hiện đại thật sự là công cụ giúp người Việt Nam đọc và hiểu tiếng Hán khá hiệu quả, đây là nhiệm vụ chính, ưu tiên hàng đầu của quyển từ điển này Sau đó, mới là công cụ giúp người Trung Quốc học nói và học viết tiếng Việt, tài liệu giúp cho việc nghiên cứu ngôn ngữ học

II Vấn đề cấu trúc vĩ mô của từ điển Hán Việt hiện đại

Theo lí thuyết từ điển học, cấu trúc vĩ mô của từ điển được hiểu là tổng thể các mục từ được sắp xếp theo một trật tự nhất định nào đó Vì thế, khi xem xét các cấu trúc vĩ mô của một cuốn từ điển nào đó, người ta thường quan tâm đến các nội dung như: số lượng mục từ của từ điển; đặc điểm của các đơn vị mục từ được lựa chọn; trật tự sắp xếp các mục từ

1 Đặc điểm đơn vị mục từ của từ điển Hán Việt hiện đại

Do sự phát triển của khoa học kỹ thuật, sự chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, sự hòa nhập vào nền kinh tế thế giới của Việt Nam và Trung Quốc đã có nhiều từ ngữ mời xuất hiện Quyển từ điển này với 80.000 đơn vị từ thông dụng và cập nhật một số lượng không nhỏ từ ngữ mới, bao gồm các thuật ngữ của một số lĩnh vực được nhiều bạn quan tâm như tin học, kinh tế, xã hội, tài chính, du lịch Nhìn chung, các mục từ trong quyển từ điển Hán Việt hiện đại này là kí hiệu các con chữ theo phiên âm Latinh; chú trọng thu thập các đơn vị từ ngữ cơ bản, thường dùng của tiếng Việt; không thu thập các từ cổ, các từ tắt, các khuôn hình ngữ pháp; phần lớn các từ điển không thu thập các từ ngữ có tính chất địa phương, các từ tục, tiếng lóng, danh từ riêng Bên cạnh đó, bảng từ của từ điển có sự kết hợp thỏa đáng

và hợp lý giữa các lớp từ cũ và từ mới, lớp khẩu ngữ và lớp từ sách vở Có thể nói rằng, dưới góc độc của một người học tiếng Hán, quyển từ điển Hán Việt hiện đại này thật sự là loại sách công cụ hữu ích dùng để tra cứu, đối chiếu giữa hai ngôn ngữ tiếng Hán và tiếng Việt mỗi khi cần thiết, cung cấp những mẫu tri thức mà người dùng đang cần

2 Về cách bố trí mục từ trong từ điển Hán Việt hiện đại

Nếu như số lượng mục từ cũng như phạm vi các mục từ được lựa chọn còn có

sự khác nhau đáng kể giữa các từ điển thì ở phương diện sắp xếp từ đầu mục, các

từ điển lại có sự thống nhất tuyệt đối trong từ điển Hán Việt, cách tra chữ theo âm thường có hai loại: một loại là theo tự mẫu chú âm, một loại là theo cái phiên âm tiếng Hán Hiện nay, cách tra theo chữ cái phiên âm tiếng Hán là thịnh hành nhất Việc khảo sát cấu trúc vĩ mô của từ điển Hán Việt hiện đại cho thấy phần chính của từ điển được xếp theo âm đọc phổ thông ghi bằng chữ cái Latinh Đồng thời,

để tiện tra cứu, từ điển còn sử dụng các cách tra theo bộ và theo âm đọc Theo đó, bảng tra chữ dựa trên vận bộ gồm ba phần:

- Phần đầu hướng dẫn cách tra chữ theo bộ;

- Phần thứ hai là mục lục bộ gồm các bộ được sắp xếp theo số nét tăng dần và chia làm hai cột; cột thứ nhất là bộ, cột thứ hai là số trang của bộ thủ ở phần bảng tra chữ;

- Phần ba là bảng tra chữ, các chữ Hán được sắp xếp theo bộ thủ với số nét tăng dần, bên cạnh là số trang của chữ trong phần chính của từ điển;

Ngoài ra, bảng tra chữ theo âm được sắp xếp theo thứ tự abc của phiên âm, mỗi trang của bảng tra chia làm bốn cột, thông tin trong một tính từ trái gồm: chữ Hán giản thể, chữ trong ngoặc (nếu có) là chữ Hán phồn thể (hay giản thể) tương ứng với số trang của chữ đó trong phần chính của từ điển thời cận thế, trật tự sắp xếp

có sự sai khác: trong từng môn, các mục từ được xếp theo thứ tự số nét của chữ Hán

Đối chiếu từ điển song ngữ Hán Việt nói chung và từ điển Hán Việt hiện đại nói riêng thì có thể thấy với cách việc sắp xếp các mục từ theo quy tắc nói trên thật

sự có những ưu điểm riêng vừa tiết kiệm thời gian nhưng vẫn có tính hiệu quả cao;

Bảng tra chữ theo âm đọc

Bảng tra chữ theo bộ

là một sự lựa chọn hợp lý và thực tế hơn cả cho người sử dụng khi muốn tra cứu nhanh

Để có thể tiếp thu chữ Hán và văn hoá một cách hiệu quả hơn, các nhóm nước chịu ảnh hưởng văn hóa Hán đều cố gắng tập trung biên soạn cho riêng mình những bộ sách công cụ - đó là các bộ từ điển song ngữ So với Hàn Quốc và Nhật Bản, thì nước ta vì các điều kiện chưa đầy đủ nên việc biên soạn từ điển là một việc rất khó khăn, cùng với bộ môn từ điển học Việt Nam ra đời rất muộn so với các nước bạn, bên cạnh đó, vì từ điển là loại sách đang được "ăn khách" nên việc không ít quyển được in ấn vội vàng và có rất nhiều sai sót và chưa thực sự cung cấp đầy đủ thông tin để đáp ứng nhu cầu của người dùng

Ví dụ, hệ thống từ điển song ngữ của Nhật Bản là rất lớn Khảo cứu về từ điển song ngữ của Nhật Bản nói riêng và của nhóm các nước chịu ảnh hưởng của văn hoá Hán nói chung không thể không đề cập đến danh từ Setsuyoushu 3, là bộ từ điển cổ xuất hiện từ thời Muromachi 4 Các mục từ trong Setsuyoushu được sắp xếp theo 2 cấp: bước đầu là xếp theo vận bộ (hệ thống nguyên âm cổ của tiếng Nhật) và bước 2: trong từng vận bộ, các mục từ lại được xếp theo môn (theo ý nghĩa của từ) Ở nhóm văn bản thời cận thế, trật tự sắp xếp có

sự sai khác: trong từng môn, các mục từ được xếp theo thứ tự

số nét của chữ Hán

Nhưng ở Việt Nam, các mục từ trong đó lại chỉ sắp xếp

theo một cấp theo môn hoặc theo bộ, điển hình như từ điển

Hán Việt hiện đại đang khảo sát, đôi khi đó thật sự cũng là

trở ngại cho việc muốn tra cứu nhanh

3 Phụ lục của từ điển Hán Việt hiện đại

Trong một cuốn từ điển, vấn đề quan trọng hàng đầu mà người biên soạn cũng như người sử dụng quan tâm phải là nội dung của đơn vị mục từ thu thập.Chất lượng một cuốn từ điển trước hết và chủ yếu được đánh giá qua chất lượng của các bảng từ Tuy nhiên, có thể nói rằng những yếu tố kể trên không phải là tất cả và

3 Phiên âm Hán Việt: tiết dụng tập, tiền thân của nó là bộ Kagakushuu , 1444.

4 Còn gọi là Thất Đinh thời đại hay Mạc phủ, là một thời kỳ trong lịch sử Nhật Bản trong khoảng từ năm 1336 đến năm 1573.

mang tính quyết định cho toàn bộ giá trị của quyển từ điển Ngoài phần trung tâm của từ điển, thì phần phụ lục kèm theo cũng là yếu tố không thể thiếu để làm nên

sự sinh động và hấp dẫn cho một công trình điển

Có thể nói rằng quyển từ điển Hán Việt hiện đại cho đến thời điểm xuất bản dường như phần nào đáp ứng những yêu cầu trên gồm phần phụ lục rất hữu ích, bao gồm phần phụ lục phía trước và 8 mục phụ lục phía sau được trình bày rõ ràng và thông tin thiết thực và phong phú

Phần phụ lục phía trước gồm lời nói đầu, bảng chữ viết tắt, cách sử dụng từ điển, bảng tra chữ theo bộ, bảng tra chữ theo âm Latinh và đối chiếu phồn thể và giản thể Ngoài ra, quyển từ điển này còn bổ sung thêm một phần thông tin những đặc điểm và kên sản sinh từ ngữ mới ở Trung Quốc từ khi cải cách đến nay

Phần phụ lục phía sau sách thật sự là một kênh thông tin kèm theo rất quý giá

mà quyển từ điển Hán Việt hiện đại này cung cấp Các phần phụ lục phía sau bao gồm 8 mục lần lượt như sau:

- Phụ lục 1 : Các quốc gia trên thế giới

Trong những năm gần đây, thế giới có nhiều biến động lớn về chính trị, có nhiều quốc gia mới được ra đời, vì thế thông tin về tên các quốc gia trên thế giới là một nhu cầu cần thiết Phần này giới thiệu các quốc gia trên thế giới, thông tin được cung cấp bao gồm tên nước, thủ đô và vị trí địa lý

- Phụ lục 2 : Tên tỉnh các thành phố Việt Nam (đối chiếu giữa tiếng Việt và tiếng Hán)

- Phụ lục 3: Tên các tỉnh thành Trung Quốc (đối chiếu giữa tiếng Việt và tiếng Hán)

- Phụ lục 4: Cây gia tộc của người Hán

- Phụ lục 5: Hệ thống các đơn vị đo lường

- Phụ lục 6: Những từ mới xuất hiện tiếng Hán những năm gần đây

- Phụ lục 7: Đối chiếu phiên âm và chú âm phù hiệu

- Phụ lục 8: Các dấu chấm câu và ký hiệu dùng trong câu

Mặc dù, phần phụ lục mà quyển từ điển này cung cấp một lượng thông tin thật

sự phong phú nhưng vì hạn chế về một số mặt mà quyển từ điển Hán Việt hiện đại

là thiếu một số hình ảnh minh họa cho lần xuất bản đầu tiên ví dụ như bản đồ các

quốc gia trên thế giới , bản đổ các tỉnh của Trung Quốc cũng như của Việt Nam Hình ảnh minh họa trong tự điển có thể nói là một yếu tố góp phần cho tự điển giấy trở nên sinh động hơn và dễ dàng nắm bắt được nội dung cần tra cứu

Bên cạnh đó, dù đã rất cố gắng, nhưng do trình độ và thời gian có hạn, nên không thể cung cấp một số thông tin cơ bản về hai tác giả biên soạn quyển từ điển này là Trương Văn Giới và Lê Khắc Kiều Lục Rất hy vọng những lần xuất bản kế tiếp, quyển tự điển Hán Việt hiện đại cho những lần xuất bản kế tiếp có thể bổ sung thêm thông tin về tác giả

III Về cấu trúc vi mô của từ điển Hán Việt hiện đại

1 Thông tin từ đầu mục trong từ điển Hán Viết hiện đại

Như chúng ta đã biết, cấu trúc vi mô của một cuốn từ điển thường được hiểu là toàn bộ các thông tin được trình bày trong mỗi mục từ Tuy nhiên ở đây cũng phải nói ngay rằng, việc đưa những thông tin nào vào mục từ lại phụ thuộc rất nhiều vào từng loại, từng cuốn từ điển cụ thể cũng như quan điểm của các soạn giả Chính vì vậy khi xem xét một loại từ điển hoặc một cuốn từ điển cụ thể nào đó, rất cần phải có một cái nhìn thực tế

Phụ lục sau sách

- Các quốc gia trên thế giới

- Đối chiếu phiên âm và chú âm phù hiệu

-Trong phần chính của từ điển, các chữ được sắp xếp theo abc của âm

thự tự abc

2 mục như sau :

Các thông tin được cung cấp ở mục chữ này gồm:

- Chữ Hán giản thể- 长- (nếu chữ có nhiều mục vào sẽ được đánh số)

- Chữ Hán phồn thể nếu có (trong ngoặc đơn)- 長

- Phiên âm Latinh- zhǎng

- Âm Hán Việt- [ TRƯỞNG]

- Các nghĩa của từ Nếu chữ có nhiều nghĩa thì được đánh số Một nghĩa của chữ được dịch bằng các từ, ngữ tiếng Việt tương đương

- Âm đọc khác của từ - [Xem "cháng" ]- Nếu chữ có nhiều âm đọc, phần này cho biết âm đọc khác của từ

Ngoài ra,