NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG BỆNH TĂNG HUYẾT ÁP VÀ RỐI LOẠN CHUYỂN HOÁ Ở NGUỜI TĂNG HUYẾT ÁP TẠI XÃ HOÁ THƯỢNG HUYỆN ĐỒNG HỶ TỈNH THÁI NGUYÊN

Một số nghiên cứu trong và ngoài nước về rối loạn chuyển hoá và các yếu tố liên quan đến bệnh THA 15 Tỷ lệ bệnh THA rất cao và có xu hướng tăng rất nhanh không chỉ ở các nước có nền kinh

CHU HỒNG THẮNG

NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG

BỆNH TĂNG HUYẾT ÁP VÀ RỐI LOẠN

CHUYỂN HOÁ Ở NGUỜI TĂNG HUYẾT ÁP

TẠI XÃ HOÁ THƯỢNG HUYỆN ĐỒNG HỶ -

TỈNH THÁI NGUYÊN

Chuyên ngành Nội khoa

Mã số: 60 72 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC Hướng dẫn khoa học: TS DƯƠNG HỒNG THÁI

THÁI NGUYÊN - 2008

Lời cảm ơn !

Để hoàn thành luận văn này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ về mọi mặt

của các cơ quan, đơn vị, các thầy cô giáo, các nhà khoa học, gia đình và

bạn bè đồng nghiệp

Tôi xin trân trọng cảm ơn: Ban giám hiệu, các phòng, khoa, bộ môn

Trường Đại học Y-Dược Thái Nguyên; Ban giám đốc, các phòng, khoa

Bệnh viện đa khoa Trung ương Thái Nguyên; Ban giám đốc, các phòng ban

Sở Y tế Thái Nguyên; Trung tâm Y tế huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên;

Đảng uỷ, HĐND, UBND, Trạm Y tế và các ban ngành xã Hoá Thượng,

huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho

tôi học tập và nghiên cứu

Xin trân trọng cảm ơn thầy cô giáo các bộ môn Trường Đại học

Y-Dược Thái Nguyên đã truyền đạt những kiến thức quý báu cho tôi trong

suốt quá trình học tập

Xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn: TS Dương Hồng Thái, người

thầy đã tận tình trực tiếp hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập,

nghiên cứu và hoàn thiện luận văn này

Xin chân thành cảm ơn: Bạn bè, đồng nghiệp và những người thân

trong gia đình, những người luôn giúp đỡ và động viên tôi trong học tập,

công tác cũng như trong cuộc sống

HATTr Huyết áp tâm trương HLA Human leucocyte antigen (kháng nguyên bạch cầu người) ISH International Society of hypertention

(Hội tăng huyết áp quốc tế) JNC Join National Committee

(Uỷ ban phòng chống tăng huyết áp Hoa Kỳ) KTHA Không tăng huyết áp

NaCl Natri clorua

PTTH Phổ thông trung học TBMMN Tai biến mạch máu não

THCS Trung học cơ sở

WC Waist Circumference (vòng bụng) WHO World Health Organization

(Tổ chức Y tế thế giới)

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

1.4 Tổn thương cơ quan đích có thể gặp trong THA 10

1.5 Tình hình bệnh tăng huyết áp và các nghiên cứu bệnh tăng huyết

áp ở một số nước trên Thế giới

11

1.6 Nghiên cứu bệnh tăng huyết áp ở Việt Nam 13

1.7 Một số nghiên cứu trong và ngoài nước về rối loạn chuyển hoá và

các yếu tố liên quan đến bệnh THA

15

Tỷ lệ bệnh THA rất cao và có xu hướng tăng rất nhanh không chỉ ở các nước có nền kinh tế phát triển mà ở cả các nước đang phát triển Bệnh THA gây nhiều biến chứng nguy hiểm như: tai biến mạch máu não, suy tim, suy mạch vành, suy thận phải điều trị lâu dài, cần sử dụng thuốc và phương tiện kỹ thuật đắt tiền Chính vì thế, bệnh THA không những ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của bản thân người mắc bệnh, mà còn là gánh nặng cho gia đình và xã hội Theo Tổ chức Y tế thế giới năm 1978, trên thế giới tỷ lệ mắc bệnh THA chiếm khoảng 10% - 15% dân số và ước tính đến 2025 là 29% Tại Hoa Kỳ, hàng năm chi phí cho phòng, chống bệnh THA trên 259 tỷ đô la Mỹ [53] Tại Việt Nam, theo nghiên cứu của bộ môn Tim mạch và Viện Tim mạch tại thành phố Hà Nội năm 2001-2002, tỷ lệ THA ở người lớn là 23,2%, cao gần ngang hàng với các nước trên thế giới [25] Tỷ lệ THA trong các nghiên cứu về dịch tễ học luôn vào khoảng từ 20% đến 25% [53] Một số nghiên cứu mới đây cho thấy tỷ lệ THA người lớn (trên 25 tuổi) ở một số vùng Việt Nam đã lên đến 33,3% [18] Bệnh THA còn liên quan đến một số rối loạn chuyển hoá glucose máu, lipid máu Các rối loạn chuyển hoá này vừa là nguyên nhân gây THA vừa

là hậu quả của THA và như vậy khi bị THA bệnh ngày càng nặng lên nhanh chóng và tử vong do các biến chứng tại tim, não, thận Đây là vòng xoắn bệnh lý

mà chúng ta cần quan tâm

Dự báo trong những năm tới số người mắc bệnh THA sẽ còn tăng do các

yếu tố liên quan như: hút thuốc lá, lạm dụng rượu - bia, dinh dưỡng bất hợp lý, ít

vận động vẫn còn phổ biến Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), khống chế được

những yếu tố nguy cơ này có thể làm giảm được 80% bệnh THA [3]

Điều trị THA cần phải liên tục, kéo dài và phải được theo dõi chặt chẽ

Trên thực tế việc phát hiện, quản lý và điều trị bệnh nhân THA tại cộng đồng

gặp rất nhiều khó khăn Có nhiều yếu tố ảnh hưởng như người dân còn nghèo

chưa đủ tiền theo dõi, điều trị, thiếu sự quan tâm, thiếu hiểu biết, trình độ học

vấn thấp Do đó cần xây dựng một kế hoạch mang tính chất chiến lược trong

phòng, chống bệnh THA Chúng tôi tiến hành đề tài "Nghiên cứu thực trạng

bệnh THA và một số rối loạn chuyển hoá ở người THA tại xã Hóa Thượng,

huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên" nhằm đạt được các mục tiêu sau:

1 Mô tả thực trạng bệnh tăng huyết áp tại xã Hoá Thượng, huyện Đồng

Hỷ, tỉnh Thái Nguyên

2 Đánh giá một số rối loạn chuyển hoá và yếu tố liên quan đến bệnh tăng

huyết áp tại cộng đồng

Chương 1 TỔNG QUAN

1.1 Định nghĩa và phân loại tăng huyết áp

1.1.1 Định nghĩa THA

Theo Tổ chức Y tế thế giới: Một người lớn được gọi là THA khi HA tối

đa, HA tâm thu (HATT) ≥ 140 mmHg và/hoặc HA tối thiểu, HA tâm trương (HATTr) ≥ 90 mmHg hoặc đang điều trị thuốc hạ áp hàng ngày hoặc có ít nhất 2 lần được bác sỹ chẩn đoán là THA [3], [8], [69]

Đây không phải tình trạng bệnh lý độc lập mà là một rối loạn với nhiều nguyên nhân, các triệu chứng đa dạng, đáp ứng với điều trị cũng rất khác nhau THA cũng là yếu tố nguy cơ của nhiều bệnh tim mạch khác như: tai biến mạch máu não, bệnh mạch vành

1.1.2 Phân loại THA

Phân loại THA có nhiều thay đổi trong những năm gần đây Theo WHO/ISH (năm 2003) chia lại THA làm 3 độ [8], [17], [20], [69]:

Bảng 1.1 Chia độ tăng huyết áp theo WHO/ISH (năm 2003)

- Liên Uỷ ban quốc gia về dự phòng, phát hiện, đánh giá, điều trị THA Hoa

Kỳ (Join National Committee – JNC) lại đưa phân loại hơi khác qua các kỳ họp (JNC IV 1988, JNC V 1993, JNC VI 1997) và gần đây JNC VII (năm 2003) chia THA như sau [46]:

Bảng 1.2 Phõn độ tăng huyết ỏp theo JNC VII (năm 2003)

- Cỏch phõn loại THA tại Việt Nam: xuất phỏt từ cỏch phõn độ THA của

WHO/ISH và JNC, Hội tim mạch Việt Nam đó đưa ra cỏch phõn độ như sau [12]:

Bảng 1.3 Phõn loại tăng huyết ỏp tại Việt Nam hiện nay

Nếu HATT và HATTr ở hai phõn độ khỏc nhau tớnh theo trị số HA lớn hơn

1.2 Cơ chế bệnh sinh bệnh THA

Cơ chế bệnh sinh gồm THA nguyờn phỏt và THA thứ phỏt [41]

1.2.1 THA nguyờn phỏt THA nguyờn phỏt chiếm tới 90% cỏc trường hợp [3], cơ chế bệnh sinh đến

nay chưa được rừ ràng, người ta cho rằng một số yếu tố sau đõy cú thể gõy THA:

- Tăng hoạt động thần kinh giao cảm sẽ làm tim ở trạng thỏi tăng động do tăng hoạt động của tim dẫn đến tăng cung lượng và tăng tần số tim Toàn bộ hệ thống động mạch ngoại vi và động mạch thận bị co thắt, làm tăng sức cản ngoại

vi để lại hậu quả cuối cựng là THA động mạch [8]

Sơ đồ cơ chế bệnh sinh THA do tăng hoạt động thần kinh giao cảm và tăng cung l-ợng tim [41]:

- Tỏc dụng co mạch của adrenalin và noradrenalin: hai chất này do tuỷ thượng thận bài tiết ra, khi hệ giao cảm bị kớch thớch Adrenalin cú tỏc dụng co mạch dưới da nhưng lại làm gión mạch vành, mạch nóo, mạch cơ võn nờn chỉ làm THA tối đa Noradrenalin làm co mạch toàn thõn nờn làm tăng cả HA tối đa

và HA tối thiểu [22]

- Vai trũ của hệ RAA: Renin - Angiotensin - Aldosteron [8], [41]

Renin là enzym được tế bào của tổ chức cạnh cầu thận và một số tổ chức khỏc tiết ra khi cú yếu tố kớch thớch Yếu tố kớch thớch tiết renin là nồng độ muối trong huyết tương và kớch thớch thụ thể  của adrenecgic Khi renin được tiết ra

sẽ chuyển 2 globulin (được tổng hợp từ gan) gọi là angiotensinogen thành angiotensin I (là peptid cú 10 acid amin), theo mỏu đến tuần hoàn phổi được

Tăng hoạt động thần kinh giao cảm

Tăng huyết áp hệ thống động mạch

Tăng cung l-ợng tim

Co thắt động mạch ngoại vi

tỏch khỏi chất vận chuyển và cắt đi 2 acid amin nhờ coverting enzym ở phổi cũn

lại 8 acid amin được gọi là angiotensin II cú rất nhiều tỏc dụng [22]:

+ Trờn mạch mỏu: Angiotensin II làm co cỏc tiểu động mạch sỏt với mao

mạch nơi mà thành tiểu động mạch cũn cơ trơn Tỏc dụng co mạch của của

angiotensin II mạnh gấp 30 lần so với noradrenalin

+ Kớch thớch lớp cầu của vỏ thượng thận làm tăng bài tiết aldosterol do tỏc

dụng lờn enzym 20α hydroxylase, là enzym chuyển cholesterol thành 20α

hydroxy cholesterol, gõy tăng giữ nước và giữ muối

+ Kớch thớch trực tiếp lờn ống thận làm tăng tỏi hấp thu natri

+ Kớch thớch vựng postrema (diện sau cựng ở nền nóo thất IV) là vựng cú

những tế bào nhạy cảm với tỏc dụng của angiotensin II, do đú làm tăng trương

lực mạch mỏu và làm tăng sức cản ngoại vi dẫn đến THA

+ Kớch thớch cỏc cỳc tận cựng thần kinh giao cảm tăng bài tiết noradrenalin

và giảm sự tỏi nhập noradrenalin trở lại cỏc cỳc tận cựng

+ Làm tăng tớnh nhạy cảm của noradrenalin đối với mạch mỏu

Từ những hiểu biết trờn ta thấy angiotensin II cú tỏc dụng rộng khắp toàn

bộ hệ thống động mạch, làm tăng sức cản noại vi và tăng thể tớch dịch lưu hành

là cơ sở THA

- Giảm chất điều hoà HA: prostaglandin E2 và kali krein ở thận cú chức

năng sinh lý là điều hoà huyết ỏp, hạ canxi mỏu, tăng canxi niệu khi chất này bị

ức chế hoặc thiếu gõy THA

- Vai trũ của natri trong cơ chế bệnh sinh của THA: natri cú vai trũ trong

bệnh THA cả trờn thực nghiệm và trong điều trị Trong điều kiện bỡnh thường cỏc

hormon và thận sẽ hiệp đồng để thải natri làm cho lượng natri trong mỏu ổn

định Hiện tượng ứ natri xảy ra khi lượng natri sẽ tăng giữ nước, hệ thống mạch

sẽ tăng nhạy cảm với angiotensin và noradrenalin [41]

Sơ đồ vai trũ R.A.A trong tăng huyết ỏp

Hệ thống cạnh tiểu cầu thận (và một số các tổ chức khác) Angiotensinogen

(2 globulin do gan sản xuất)

Renin Angiotensin I

Angiotensin II

Converting anzyme (ở tuần hoàn phổi)

Chất trung gian Angiotensin III

Co động mạch Kích thích vỏ th-ợng thận tăng sản xuất aldosteron

Tăng tái hấp thu muối và n-ớc

Tăng thể tích máu Tăng sức kháng của

động mạch ngoại vi

Tăng huyết áp

1.2.2 THA thứ phát

Bệnh nhân THA có nguyên nhân rõ ràng như:

- Bệnh thận ở nhu mô thận đều có thể gây THA thứ phát Cơ chế gây THA

do thận liên quan đến thể tích lòng mạch hoặc tăng hoạt động renin - angiotensin

- aldosteron, giảm sản xuất chất giãn mạch cần thiết (có thể là prostaglandin

hoặc bradykinin) giảm bất hoạt các chất giãn mạch hoặc kém thải trừ natri nên

natri bị giữ lại làm THA [36]

- THA do dị dạng động mạch thận: có khoảng 75% bệnh nhân hẹp động

mạch thận là do xơ vữa đặc biệt là bệnh nhân lớn tuổi, 25% còn lại do dị dạng

xuất phát từ lớp cơ (thường gặp ở đối tượng trẻ tuổi) THA do bệnh mạch thận là

do giảm tưới máu nhu mô thận, do hẹp nhánh chính hoặc nhánh phụ động mạch

thận dẫn đến hoạt hoá hệ R.A.A, angiotensin II được giải phóng gây co mạch

trực tiếp [41]

- U tuỷ thượng thận là nguyên nhân hiếm gặp gây THA (chiếm tỷ lệ 1 - 2%

THA) Là khối u tế bào ưa crôm sản xuất và phóng thích ra lượng lớn

catecholamin (norepinephrine hoặc epinephrin hoặc cả hai) [36]

- Do cường aldosteron và hội chứng cushing: Hậu quả angiotensin II kích

thích làm tăng aldosteron gây giữ natri bằng cách kích thích sự trao đổi natri và

kali ở ống thận gây giữ nước làm tăng thể tích tuần hoàn gây THA Cường

aldosteron có thể do khối u hoặc quá sản vỏ thượng thận hai bên [41] Cường

aldosteron tiên phát chiếm 0,3% tổng số bệnh nhân THA

- Hẹp eo động mạch chủ: Chiếm khoảng 7% bệnh nhân tim bẩm sinh

Đường kính động mạch chủ có thể bị nhỏ hoặc bị thắt ở trên bất kỳ vị trí nào của

động mạch nhưng hay gặp nhất ở đoạn dưới nơi xuất phát của động mạch dưới

đòn trái Trong hẹp eo động mạch chủ gây THA ở chi trên trong khi lại hạ HA ở

chi dưới, HA ở chi trên cao hơn HA ở chi dưới  30 mmHg [36]

- THA ở phụ nữ có thai: Bệnh THA xuất hiện nặng lên trong thời kỳ có thai gây tử vong cho bà mẹ và thai nhi Tỷ lệ tử vong của mẹ là 10%, của con là 33% [12]

- Sử dụng estrogen: Đây cũng là dạng phổ biến nhất của THA thứ phát Cơ chế do tăng hoạt động hệ R.A.A do estrogen kích thích tổng hợp angiotensin và làm tăng angiotensin II làm cường aldosteron thứ phát Trường hợp này chỉ xảy

ra ở 5% phụ nữ sử dụng thuốc và HA trở lại bình thường sau 6 tháng dừng thuốc [8]

- Các nguyên nhân khác: THA kết hợp với tăng kali máu, bệnh to đầu chi, tăng canxi máu do cường tuyến cận giáp

1.3 Biểu hiện của bệnh tăng huyết áp

1.3.1 Lâm sàng

Bệnh nhân bị THA đa số đều không có triệu chứng gì cho tới khi phát hiện

ra bệnh Hay gặp nhất đau đầu vùng chẩm và hai bên thái dương, ngoài ra có thể

có hồi hộp, mệt, khó thở, mờ mắt, tê đầu chi , một số các triệu chứng khác tuỳ thuộc vào nguyên nhân hoặc biến chứng của THA [36]

* Đo HA là động tác quan trọng nhất có ý nghĩa chẩn đoán xác định Phương pháp korotkoff dùng huyết áp kế thủy ngân hoặc các loại huyết áp kế khác được chuẩn lại 6 tháng 1 lần Số đo HA được đánh giá theo tiêu chuẩn của Hội Tim mạch học Việt Nam như sau:

Tại phòng khám: Khi bệnh nhân có trị số HA  140/90mmHg Sau khám lại lâm sàng ít nhất 2 hoặc 3 lần khác nhau Mỗi lần khám được đo ít nhất 2 lần [17] Tại nhà khi đo nhiều lần đúng phương pháp THA có trị số HA >135/85 mmHg

- Các dấu hiệu lâm sàng khác: Bệnh nhân có thể béo phì, mặt tròn, cơ chi trên phát triển hơn cơ chi dưới trong hẹp eo động mạch chủ Tìm các biểu hiện vữa xơ động mạch trên da (u vàng, u mỡ…)

- Khám tim phổi có thể phát hiện sớm dày thất trái hay dấu hiệu suy tim

trái Sờ và nghe động mạch để phát hiện các trường hợp nghẽn hay tắc động

mạch cảnh

- Khám bụng có thể phát hiện tiếng thổi tâm thu hai bên rốn, trong hẹp

động mạch thận, phồng động mạch chủ hoặc phát hiện thận to, thận đa nang

- Khám thần kinh có thể phát hiện các tai biến mạch máu não cũ hoặc nhẹ

1.3.2 Cận lâm sàng

Mục đích để đánh giá nguy cơ tim mạch, tổn thương thận và tìm nguyên

nhân

1.3.2.1 Những xét nghiệm tối thiểu

* Máu: công thức máu, ure, creatinin, điện giải đồ, cholesterol toàn phần,

HDL - C, LDL - C, glucose, acid uric trong máu

* Nước tiểu: protein, hồng cầu…

* Soi đáy mắt, điện tâm đồ, X quang tim, siêu âm tim…

1.3.2.2 Những xét nghiệm hay trắc nghiệm đặc biệt

* Đối với THA thứ phát hay THA khó xác định nghi ngờ có bệnh mạch

thận: chụp UIV nhanh, thận đồ

* U tuỷ thượng thận định lượng catecholamin nước tiểu 24h

1.4 Tổn thương cơ quan đích có thể gặp trong THA

- Tim: Suy tim và bệnh mạch vành là hai biến chứng chính và là nguyên nhân tử

vong cao nhất đối với THA: dày thất trái gây suy tim toàn bộ, suy mạch vành

gây nhồi máu cơ tim, phù phổi cấp [12] THA thường xuyên sẽ làm cho thất

trái to ra, về lâu dài, thất trái bị giãn; khi sức co bóp của tim bị giảm nhiều thì sẽ

bị suy tim, lúc đầu suy tim trái rồi suy tim phải và trở thành suy tim toàn bộ Về

lâm sàng, lúc đầu người bệnh mệt mỏi, khó thở khi gắng sức, về sau với gắng

sức vừa cũng khó thở và đến giai đoạn cuối của bệnh thì khó thở cả khi đi ngủ

Ngoài ra người bệnh còn có da xanh, phù, tím tái…

Về cận lâm sàng có các biểu hiện sớm trên điện tâm đồ như: thiếu máu cơ tim, blook nhánh phải hoàn toàn, blook nhánh phải không hoàn toàn, tăng gánh thất trái, ngoại tâm thu thất, dày thất trái…

- Não: Tai biến mạch máu não thường gặp như: nhũn não, xuất huyết não

có thể tử vong hoặc để lại di chứng nặng nề Có thể chỉ gặp tai biến mạch máu não thoáng qua với các triệu chứng thần kinh khu trú không quá 24 giờ hoặc bệnh não do THA với lú lẫn, hôn mê kèm co giật, nôn mửa, nhức đầu dữ dội [12]

- Thận:

+ Vữa xơ động mạch thận sớm và nhanh

+ Xơ thận gây suy thận dần dần

+ Hoại tử dạng tơ huyết tiểu động mạch thận gây THA ác tính

+ Giai đoạn cuối thiếu máu cục bộ nặng ở thận sẽ dẫn đến nồng độ renin và angiotensin II trong máu tăng gây cường aldosteron thứ phát

- Mạch máu: THA là yếu tố gây vữa xơ động mạch [65], phồng động mạch chủ

- Mắt: Soi đáy mắt có thể thấy tổn thương đáy mắt Theo Keith-Wagener Barker có 4 giai đoạn tổn thương đáy mắt [8]:

+ Giai đoạn I: Tiểu động mạch cứng và bóng + Giai đoạn II: Tiểu động mạch hẹp có dấu hiệu bắt chéo tĩnh mạch (dấu hiệu Salus Gunn)

+ Giai đoạn III: Xuất huyết và xuất tiết võng mạc nhưng chưa có phù gai thị + Giai đoạn IV: Phù lan toả gai thị

1.5 Tình hình bệnh tăng huyết áp và các nghiên cứu bệnh THA ở một số nước trên thế giới

Bệnh THA trong cộng đồng ngày càng gia tăng và hiện tại đang ở mức cao, đặc biệt các nước phát triển Tại các nước phát triển có hình thái bệnh tật

chuyển đổi từ các bệnh nhiễm trùng là chủ yếu sang các bệnh không nhiễm

trùng là chính, trong đó có bệnh THA Điều tra tại Hoa Kỳ năm 1999 - 2000 trên

đối tượng là người trưởng thành cho thấy tỷ lệ HA bình thường là 39%, 31%

thuộc nhóm tiền THA và 29% là THA [57] Tỷ lệ hiện mắc hiệu chỉnh theo tuổi

ở nam là 39% so với nữ 23,1% Nhưng tỷ lệ THA ở nam chỉ cao hơn ở nữ lứa

tuổi trước tuổi 45 Ở độ tuổi 45 - 54, tỷ lệ THA ở nữ bắt đầu nhỉnh hơn ở nam

giới và ở các độ tuổi lớn hơn tỷ lệ THA ở nữ cao hơn nam [55] THA được coi

là nguyên nhân chủ yếu hoặc góp phần chính trong 11,4% các ca tử vong ở Mỹ

năm 2003 Trong vòng 10 năm (1993 - 2003), tỷ lệ tử vong do THA tăng 29,3%,

số ca tử vong tăng 56,1% THA giai đoạn II trở lên (HA  160/95 mmHg) làm

tăng nguy cơ đột quỵ thêm 4 lần so với người có HA bình thường [51] THA

cũng tăng nguy cơ phát triển suy tim ứ huyết 2 - 3 lần Năm 1999 - 2000 có tới

37,5 triệu lượt bệnh nhân phải đi khám vì THA tại Mỹ Ước tính chi phí trực

tiếp và gián tiếp cho THA năm 2003 đã lên tới 65,3 tỷ USD [57]

Đã có nhiều nghiên cứu của các tác giả khác trên thế giới về bệnh THA ở

người trưởng thành: tại Canada (1995) tỷ lệ THA là 22%, Mêhicô (1998) 19,4%;

Tây Ban Nha (1996) 30%; Cu Ba (1998) 44%; Trung Quốc (2001) 27%; Thái

Lan (2001) 20,5%; Singapore (1998) 26,6%; Châu Phi (2007) 21,3% [60] Một

nghiên cứu ở Brasil, với nhóm tuổi từ 20 đến 69 tuổi có tỷ lệ THA là 23,6% [56]

Kiểm soát huyết áp có hiệu quả cũng làm giảm tỷ lệ tử vong và biến

chứng của các bệnh tim mạch Tuy vậy, tỷ lệ kiểm soát tốt huyết áp bằng thuốc

trên thế giới chỉ đạt từ 25 - 40% Điều trị thuốc hạ áp tích cực cho phép giảm số

đo huyết áp tâm thu 6,3 mmHg so với nhóm chứng không dùng thuốc hạ áp tích

cực, hơn nữa nhóm chứng không dùng thuốc hạ áp tích cực lại làm tăng số đo

HA thêm 4,8 mmHg Các mô hình như bệnh nhân tự theo dõi HA, nhân viên y

tế theo dõi phải được xây dựng và đánh giá thêm Giáo dục truyền thống trực

tiếp cho người bệnh hoặc thầy thuốc đơn thuần không có tác dụng đáng kể trong việc làm giảm số đo HA ở bệnh nhân THA

Phân tích tổng hợp khác trên các thử nghiệm phòng tiên phát bệnh mạch vành cho thấy: thay đổi các nguy cơ về lối sống (hút thuốc, chế độ luyện tập thể lực thường xuyên, chế độ ăn) dù không thay đổi đáng kể tử lệ tử vong chung và

tử vong riêng do bệnh động mạch vành song đã có tác dụng làm giảm HA tâm thu xuống 3,9 mmHg (95% CI: 3,6 - 4,2); giảm HA tâm trương xuống 2,9 mmHg (95% CI: 2,7 - 3,1) thêm ngoài tác dụng của thuốc hạ áp So sánh việc dùng thuốc tích cực, thay đổi lối sống đơn thuần cũng đã đạt hiệu quả tương tự 50% khi dùng thuốc Hơn nữa phân tích này cũng cho thấy các biện pháp can thiệp yếu tố nguy cơ thông quan tư vấn giáo dục đến từng cá nhân người THA hay đến từng hộ gia đình có hiệu quả nhiều hơn trong việc giảm các yếu tố nguy

cơ và cũng dẫn đến giảm tỷ lệ tử vong ở nhóm bệnh nhân THA có nguy cơ cao Như vậy, để quản lý và giám sát bệnh THA hiệu quả ở cộng đồng, cần phối hợp việc điều trị thuốc hạ áp với những biện pháp can thiệp các yếu tố nguy

cơ THA nhằm thay đổi các hành vi lối sống theo chiều hướng có lợi cho người THA Điều kiện quyết định là phải nâng cao nhận thức, tìm hiểu các rào cản trong suy nghĩ và thực hành của người dân để có thể xây dựng, thay đổi và điều chỉnh các biện pháp giáo dục sức khoẻ phù hợp và có hiệu quả với từng địa phương Vậy cần phải có nhiều nghiên cứu về bệnh tăng huyết áp và các yếu tố liên quan ở nhiều địa phương khác nhau để có thể đưa ra những kế hoạch chiến lược, cũng như kế hoạch chi tiết cho chương trình phòng chống bệnh tăng huyết

áp tại các địa phương

1.6 Nghiên cứu về bệnh tăng huyết áp ở Việt Nam

Theo điều tra năm 1982, tỷ lệ THA chung là 1,95% và ở người trên 60 tuổi tỷ lệ THA là 9,2% [30]

Năm 1999, theo điều tra của Phạm Gia Khải và cộng sự, tỷ lệ THA là

16,05% [23] Năm 2002, theo điều tra của Viện Tim mạch trung ương, tỷ lệ

THA là 23,2% [26]

Theo số liệu điều tra y tế quốc gia năm 2001 - 2002 của Việt Nam, tỷ lệ

tăng huyết áp ở nam giới từ 16 tuổi trở lên là 15,1% và nữ giới là 13,5% [4]

Điều tra của Viện Tim mạch Việt Nam về tần suất THA và các yếu tố

nguy cơ tại các tỉnh miền Bắc Việt Nam năm 2001 - 2002 (trên 5012 người) cho

thấy tần suất THA ở người trưởng thành là 16,5%; trong đó THA độ 1, độ 2, độ

3 lần lượt là 10,2%; 4,2% và 1,9% Tỷ lệ được điều trị thuốc hạ áp chỉ chiếm

11,5%, trong số đó kiểm soát HA tốt (đưa HA về bình thường) chỉ chiếm 19,1%

[26] Các yếu tố nguy cơ bao gồm: tuổi cao, giới nam, chỉ số khối cơ thể tăng,

béo bụng, chỉ số vòng bụng/vòng mông tăng, rối loạn đường máu, rối loạn mỡ

máu, uống nhiều rượu, tiền sử gia đình huyết thống trực hệ có người THA Yếu

tố liên quan mạnh nhất đến THA là tuổi và mức độ béo phì Tỷ lệ người dân

hiểu biết đúng tất cả các yếu tố nguy cơ chỉ chiếm 23% (18,8% nông thôn so với

29,5% ở thành thị), trong khi hiểu biết sai về các yếu tố nguy cơ chiếm hơn 1/3

dân số (44,1% ở nông thôn so với 27,1% ở thành thị) [26]

Theo điều tra mới nhất một nghiên cứu của Trường Đại học Y- Dược Thái

Nguyên, cho thấy tỷ lệ THA ở vùng nông thôn Thái Nguyên cũng rất cao chiếm

tỷ lệ 33,3% (đối với đối tượng từ 18 tuổi trở lên) [18]

THA và các yếu tố nguy cơ (nhất là các yếu tố lối sống, vốn có thể thay

đổi được) đã trở thành vấn đề cần giải quyết không những chỉ bằng thuốc điều

trị kiểm soát HA, mà cần hàng loạt các biện pháp giáo dục truyền thông sức

khoẻ nhằm vào các yếu tố nguy cơ đặc biệt là các yếu tố nguy cơ về lối sống có

khả năng thay đổi theo chiều hướng tích cực có lợi cho bệnh nhân bị THA

Tình trạng quản lý bệnh nhân THA ở Việt Nam, cho đến nay chưa có hệ

thống quản lý và dự phòng đối với bệnh THA Các hoạt động y tế mới chỉ tập

trung vào công tác điều trị bệnh nhân tại các bệnh viện, chưa có mô hình dự phòng, ghi nhận và quản lý bệnh THA tại cộng đồng Công tác tuyên truyền bệnh THA tại cộng đồng chưa sâu rộng, các hoạt động điều tra dịch tễ, đào tạo cán bộ cho công tác phòng chống THA tại các cơ sở còn nhiều hạn chế nên việc nghiên cứu thực trạng bệnh THA và các yếu tố liên quan ở các địa phương là rất cần thiết cho phòng và chống bệnh THA ở cộng đồng

1.7 Một số nghiên cứu trong và ngoài nước về rối loạn chuyển hoá và các yếu tố liên quan đến bệnh THA

1.7.1 Tăng glucose máu

Bệnh đái tháo đường hay đi cùng với bệnh tăng huyết áp Người ta thấy khoảng 30 -50% bệnh nhân đái tháo đường bị tăng huyết áp, những bệnh nhân này thường béo Ngược lại, xét nghiệm glucose máu thấy tăng cao ở 1/3 số bệnh nhân tăng huyết áp [10]

Năm 1976, Berghen và cộng sự cũng nhận thấy sự gia tăng insulin khi đói

và sau khi uống 100g glucose ở bệnh nhân THA chưa điều trị Năm 1987, Ferranini và cộng sự lần đầu tiên đã chứng minh ở người trẻ bị tăng huyết áp chưa điều trị với trọng lượng và sự dung nạp glucose bình thường có sự kháng insulin ở mô ngoại biên và liên quan đến mức độ tăng huyết áp Năm 1988, Shen

và cộng sự so sánh sự đáp ứng glucose, insulin ở người huyết áp bình thường với người bệnh tăng huyết áp chưa điều trị và tăng huyết áp được điều trị Kết quả cho thấy ở các bệnh nhân THA này có tình trạng kháng insulin [trích dẫn 5] Người ta đã dễ dàng nhận thấy một tỷ lệ đáng kể các bệnh nhân tăng huyết áp có kháng insulin và tăng insulin máu, nhưng cũng chưa chắc đây là quan hệ nhân quả Sự kháng insulin hay gặp ở những bệnh nhân đái tháo đường typ 2 hoặc béo phì Hai bệnh này gặp nhiều trong những người bị tăng huyết áp hơn những người có huyết áp bình thường Tuy nhiên nhiều nghiên cứu đã

chứng minh rằng tăng insulin máu và kháng insulin có cả ở những bệnh nhân:

THA, gầy và không bị đái tháo đường [23]

Một số nghiên cứu ở Việt Nam cũng cho thấy bệnh đái tháo đường có tỷ

lệ cao hơn ở những người THA Huỳnh Văn Minh nghiên cứu 181 người tại Huế

gồm 73 người huyết áp bình thường: 33 người dưới 40 tuổi (18%), 40 người trên

40 tuổi (22%) và 108 trường hợp bị THA (60%) Kết quả có sự gia tăng nồng độ

insulin khi đói và nhất là 2 giờ sau nghiệm pháp dung nạp glucose ở bệnh nhân

THA Sự gia tăng này cao hơn so với nhóm chứng có huyết áp bình thường Sự

khác biệt có ý nghĩa thống kê với p< 0,001, trong khi nồng độ đường máu ở hai

nhóm không có sự khác biệt (p> 0,05) Điều này cho phép kết luận rằng: có sự

cường insulin máu, biểu thị sự kháng insulin, một yếu tố nguy cơ mới ở bệnh

nhân THA Tần suất cường insulin máu và kháng insulin ở bệnh nhân THA

nguyên phát là 41,7% trong đó 30,5% được phát hiện mà không cần nghiệm

pháp dung nạp glucose [35]

Phạm Tử Dương điều tra 219 bệnh nhân THA trên 4693 người tại Hà Nội

trong 5 năm (1994-1998) thì có 5 trường hợp đái tháo đường (2,3%) [10]

Trương Thanh Hương nghiên cứu 38 bệnh nhân THA điều trị ngoại trú

tại Viện Tim Mạch từ tháng 6/1995 đến tháng 3/1996 thấy mức glucose máu lúc

đói lớn hơn 7,77 mmol/l có 1/38 ca = 3% [21]

Năm 1998, Nguyễn Thị Dung nghiên cứu 1160 bệnh nhân THA tại bệnh

viện Việt Tiệp, trong số 79,3% trường hợp xét nghiệm đường máu lúc đói có

14,5% số trường hợp bị đái tháo đường (glucose máu tĩnh mạch lúc đói >7,8

mmol/l) [9]

Phạm Gia Khải nghiên cứu 571 người THA tại Hà Nội trong 2 năm

(1998-1999) thì có 17 trường hợp đái tháo đường, chiếm 2,97% [23]

1.7.2 Rối loạn lipid máu

Được gọi là rối loạn lipid máu khi có rối loạn một hoặc nhiều thành phần sau: tăng cholesterol toàn phần, tăng triglycerid, tăng LDL-C, giảm HDL-C, giảm apoprotein AI, tăng apoprotein B [11]

Chẩn đoán rối loạn lipid máu khi:

- Cholesterol toàn phần: > 5,2 mmol/l

độ khác nhau [67]

Thực tế cho thấy rằng THA động mạch và tăng cholesterol máu thường được phối hợp với sinh bệnh học về gen Điều này làm cho nguy cơ bệnh tim mạch tăng lên theo cấp số nhân ở những bệnh nhân này Vì vậy cần phải thấy được tầm quan trọng của tăng lipid máu ở những bệnh nhân THA

Năm 1998, ở Việt Nam nghiên cứu trên 118 bệnh nhân bị bệnh tim mạch

cho thấy cholesterol tăng trong 44% bệnh nhân nhồi máu cơ tim, 51,9% số bệnh

nhân tăng huyết áp, triglycerid tăng trong 24% và 40,4%, apoprotein B tăng

trong 92% và 75%, HDL- C giảm trong 68% và 67,3%, apoprotein AI giảm

trong 80% và 71,1% [11] Nghiên cứu 144 bệnh nhân tăng huyết áp cho thấy:

khi xét nghiệm sinh hoá lipid máu: 37,2% có tăng cholesterol máu; 25% tăng

triglycerid máu; 33,6% có giảm HDL-C [33]

1.7.3 Béo phì

Béo phì là hậu quả của tình trạng mất cân bằng năng lượng, trong đó năng

lượng ăn vào vượt quá năng lượng tiêu hao trong một thời gian dài Béo phì

ngày càng phổ biến ở trên thế giới, cũng như ở Việt Nam Hiện nay số người

mắc béo phì trên toàn cầu đã vượt quá 250 triệu, chiếm 7% dân số người trưởng

thành trên thế giới Các nước ở Đông Âu, Tây Âu, Bắc Mỹ, Nam Mỹ tỷ lệ béo

phì đã lên trên 20% Ở các nước phát triển tỷ lệ người béo phì cũng đang có xu

hướng tăng nhanh Ở Việt Nam tỷ lệ thừa cân (BMI ≥ 23) ở nam giới trưởng

thành là 10,1% và ở nữ giới trưởng thành là 13,2% [3]

Béo phì rất có hại cho tim mạch vì hay dẫn đến THA và xơ vữa động

mạch, cuối cùng dẫn đến rút ngắn tuổi thọ rõ rệt Nhiều nghiên cứu cho thấy

béo phì có tương quan thuận với huyết áp Tỷ lệ THA tăng theo mức độ béo phì,

tỷ lệ THA tăng dần theo mức độ thừa cân ở cả nam và nữ giới Người béo phì độ

II có tỷ lệ THA từ 33% - 39% so với người tiền béo phì tỷ lệ THA chiếm 17% - 24% [26]

Phạm Gia Khải và cộng sự điều tra 7610 người tại Hà Nội từ tháng 4/1998

đến tháng 4/1999 thấy chỉ số BMI trung bình của quần thể nghiên cứu là 20,09 

2,72 Nhóm BMI từ 22 trở lên đã có nguy cơ THA [23]

Tại Nam Phi, tiến hành nghiên cứu về ảnh hưởng của các yếu tố: trọng

lượng, chiều cao, vòng mông và vòng bụng tới THA (điều tra trên 431 sinh viên)

Kết quả cho thấy: 18% sinh viên bị tăng cân (BMI 25 - 29,9), 6,5% béo phì (BMI  30) và 26,8% giảm cân HA, BMI, WHR, WC đều tăng đáng kể cùng với tuổi Chỉ 1,6% sinh viên có THA, 1% hút thuốc lá và 4,4% nghiện hút Nghiên cứu cho thấy BMI, WC và WHR có mối tương quan với HA và tuổi [66] Gus, Moreira và cộng sự (Brazil - 1998) nghiên cứu sự liên quan giữa BMI, WHR và chu vi vòng bụng với tỷ lệ THA trong một mẫu đại diện 1088 người trưởng thành ở Porto Alegre - Brazinl Tiêu chuẩn được gọi là béo bệu khi: hoặc BMI  27 (cho cả hai giới); hoặc WHR  0,95 (với nam) và  0,80 (với nữ); hoặc WC  96cm (với nam) và  92 cm (với nữ) Kết quả nghiên cứu cho thấy: béo phì tính theo BMI có sự liên quan với THA ở cả hai giới [58] Một số nghiên cứu khác cũng nhận thấy béo phì có mối liên quan với các mức HA Nguy cơ THA ở người thừa cân, béo phì cao gấp 2 lần so với người bình thường và cao gấp 3 lần so với người nhẹ cân [9], [23], [30]

Tại Việt Nam, trong một nghiên cứu của Phạm Gia Khải và cộng sự, WHR  0,80 có nguy cơ tương đối liên quan chặt chẽ (theo chiều thuận) với THA Điều này có nghĩa là: vòng bụng càng to thì nguy cơ THA càng cao [23] Ngoài ra, trên các đối tượng béo phì có sự thay đổi bất lợi về các chỉ số sinh hoá như tăng lipid máu toàn phần, tăng cholesterol ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ [3]

Ở những người béo phì có THA, chỉ cần giảm 5 kg là HA đã giảm nhiều Người

ta tính rằng, nếu giảm 10 kg thì HA tâm thu có thể giảm từ 5 đến 20 mmHg, đồng thời còn có nhiều lợi ích khác như giảm tỷ lệ mắc đái tháo đường, hạ lipid máu

1.7.4 Thói quen hút thuốc lá

Khói thuốc lá chứa hơn 4000 loại hoá chất Trong đó có hơn 200 loại hoá chất có hại cho sức khoẻ Nicotin là chất có trong thuốc lá Nicotin được hấp thụ qua da, niêm mạc miệng, mũi hoặc hít vào phổi Khi hút một điếu thuốc, người hút đưa vào cơ thể từ 1 đến 2 mg nicotin Nicotin có tác dụng chủ yếu làm co mạch ngoại biên, làm tăng nồng độ serotonin, catecholamin ở não, tuyến thượng

thận làm THA [3] Hút một điếu thuốc lá, HA tâm thu có thể tăng lên tới 11

mmHg, HA tâm trương tăng lên đến 9 mmHg, kéo dài 20 – 30 phút Hút thuốc

nhiều có thể có cơn THA kịch phát [12] Một nghiên cứu trên công nhân viên

nhà máy thuốc lá, nơi chịu đựng bụi và khói thuốc lá nhiều thấy tỷ lệ bệnh THA

cao hơn rõ rệt [26]

Monocit carbon (khí CO) có nồng độ cao trong khói thuốc và được hấp

thụ vào máu, nó gắn với hemoglobin với lực mạnh hơn 20 lần so với ô xy [3], do

đó làm giảm lượng ô xy chuyển đến các bộ phận trong cơ thể, gây thiếu máu và

góp phần hình thành các mảng vữa xơ động mạch Vì vậy, hút thuốc lá là một

nguy cơ tiềm tàng dẫn đến phát triển bệnh xơ vữa động mạch Mặc dù không

phải là một nguyên nhân THA song đây cũng là một yếu tố đe doạ quan trọng

đến bệnh THA Nguy cơ mắc bệnh mạch vành ở người THA có hút thuốc lá cao

hơn 50 - 60% so với những người THA không hút thuốc lá [29]

Tại Việt Nam, trong một nghiên cứu về dịch tễ học bệnh THA kết quả cho

thấy: ở nhóm người hút thuốc lá nhiều (trên 8 điếu/ngày) có tỷ lệ THA cao hơn

hẳn nhóm không hút thuốc lá, nhưng nếu hút thuốc lá dưới 8 điếu/ngày thì tỷ lệ

THA giữa nhóm có hút thuốc lá và nhóm không hút thuốc là không có sự khác

biệt rõ ràng [53]

Năm 1998 - 1999, Phạm Gia Khải và cộng sự tại Hà Nội đã tiến hành

nghiên cứu trên các đối tượng nghiện thuốc lá, có 1450 người chiếm tỷ lệ

19,03% (nam: 1399 người chiếm 96,48%; nữ 51 người chiếm 3,51%) Số điếu

hút trung bình là 22,14  4,7 điếu/ngày tức khoảng 1 bao (20 điếu)/ngày/người

Tỷ lệ THA chung ở nhóm những người nghiện thuốc lá là 15,86% [23]

Hút thuốc làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch lên gấp 2-3 lần [3] Khi

hít khói thuốc vào cơ thể sẽ gây ra một số tác động ngay lập tức lên tim và mạch

máu Khói thuốc gây THA cấp tính và THA dao động Hút thuốc còn giảm tác

dụng của các thuốc điều trị THA [29]

1.7.5 Thói quen uống rượu

Theo WHO năm 2001, có khoảng 140 triệu người trên thế giới nghiện rượu, 400 triệu người sử dụng rượu ở mức nguy hại, dẫn đến tai nạn và tử vong

Ở Việt Nam tỷ lệ lạm dụng rượu ước tính 8% dân số và 4% là nghiện rượu [3] Rượu được hấp thu nhanh qua đường tiêu hoá, chủ yếu đoạn đầu ruột non và đạt hàm lượng trong máu cao nhất sau khi uống từ 30 đến 90 phút Đã có một số nghiên cứu được báo cáo về sự liên quan của uống rượu nhiều và THA, nhưng

cơ chế của liên quan này vẫn còn chưa rõ ràng Có những ý kiến chưa thống nhất nhưng đa số thừa nhận uống nhiều rượu làm THA Một số nghiên cứu cho thấy THA ở 20-30% số người lạm dụng rượu [3] Hơn nữa rượu còn có thể gây rối loạn nhịp tim, rối loạn điều hoà lipoprotein và triglycerid, làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim và các bệnh lý về mạch máu

Các thực nghiệm cho thấy rằng với khối lượng lớn, ethanol có tác dụng co mạch trực tiếp Giảm tiêu thụ rượu xuống tới dưới 3 lần uống trong ngày (30ml rượu) làm giảm HA ở bệnh nhân có điều trị [30]

Uống nhiều rượu hay gây THA, càng uống nhiều HA càng cao Vùng nào tiêu thụ nhiều rượu, nơi đó nhiều người bị THA [17] Rượu uống nhiều còn làm mất hiệu quả của những thuốc chữa THA Qua điều tra dịch tễ học bệnh THA ở Việt Nam trong 4 năm (1989 - 1992) nhận thấy lạm dụng rượu ở người THA cao hơn những người bình thường Nghiên cứu của Phạm Gia Khải về dịch tễ học bệnh THA tại Hà Nội năm 1999 thấy uống rượu có mối liên quan chặt chẽ với THA ở cả 2 giới [23] Khoảng 10% trường hợp THA liên quan đến uống rượu Uống rượu thường xuyên trên 3 cốc/1ngày làm tăng nguy cơ mắc bệnh THA [3]

1.7.6 Thói quen ăn mặn

Muốn sống được, cơ thể con người ta cần có muối, nhưng ăn quá nhiều muối sẽ làm ứ nước trong cơ thể, tăng khối lượng tuần hoàn và HA cũng tăng lên Một số nghiên cứu điều tra khẩu phần ăn từng vùng, các nhà nghiên cứu

thấy rằng vùng nào ăn nhiều muối thì có tỷ lệ THA cao hơn Như vậy, lượng

muối ăn hàng ngày quá cao là một nguyên nhân gây THA trong các quần thể

Ở Nhật Bản, sau khi vận động nhân dân ăn ít muối, tỷ lệ mắc bệnh chảy

máu não giảm 40%, tắc mạch não giảm 24,6% Nghiên cứu của Katz.A.,

Rosenthal T., Maoz C tại Israel về hiệu quả của chế độ muối khoáng tác động

lên HA 24 giờ ở người lớn tuổi THA: Chế độ ăn muối hàng ngày được điều

chỉnh cho ít Na và tăng K, Mg trong 6 tháng Một máy đo HA tự động đo HA cứ

20 phút một lần vào ban ngày và 30 phút một lần vào ban đêm Nghiên cứu

được làm trước và sau 6 tháng bắt đầu chế độ ăn này Kết quả giảm ăn Na và

tăng ăn cả K và Mg có thể có tác dụng trong việc khống chế THA [trích dẫn 33]

Các thử nghiệm cho thấy rằng ăn nhiều muối (trên 14g/ngày) sẽ gây THA;

trong khi ăn ít muối (dưới 1g/ngày) gây giảm HA động mạch Theo WHO

(1990) nên ăn dưới 6g/ngày [69] Hạn chế muối trong khẩu phần ăn hàng ngày

là một trong những biện pháp dễ nhất để phòng ngừa THA và cách điều trị mà

không phải dùng thuốc tốt nhất

Việt Nam ở vùng nhiệt đới, với trên 3000 km bờ biển, nhân dân ở các

vùng ven biển này chủ yếu là lao động thuần tuý nên họ có thói quen ăn mặn Vì

vậy, tác động của chế độ ăn gây ra THA ở nước ta có thể là tác nhân có ý nghĩa

Một nghiên cứu ở tỉnh Nghệ An là nơi người dân hay ăn mặn, mỗi ngày

trung bình ăn 13,9g muối, thì tỷ lệ THA 17,9%, còn người dân ở Hà Nội ăn nhạt

hơn, chỉ có 10,5g muối thì chỉ có 10,6% bị THA [16] Một số nghiên cứu cho

thấy: vùng ven biển ăn mặn có tỷ lệ THA cao rõ hơn ở vùng đồng bằng và miền

núi Một điều tra dịch tễ học: so sánh 1128 và 909 cặp đôi giữa nhóm THA và

nhóm đối chứng thấy rằng, tỷ lệ số người ăn mặn THA cao hơn rõ rệt so với

nhóm những người bình thường [53]

Ngoài những yếu tố nguy cơ đã nghiên cứu ở trên còn có những yếu tố như là: stress, uống cà phê, thuốc tránh thai, ít hoạt động thể lực, tiền sử gia đình

Tóm lại, THA là một bệnh rất phổ biến và tỷ lệ mắc bệnh ngày càng gia tăng Hiện nay bệnh THA đã được WHO và nhiều quốc gia chú trọng, đưa ra nhiều biện pháp tích cực, trong đó có tăng nguồn kinh phí cho công tác phòng chống bệnh Để có những giải pháp hữu hiệu trong phòng chống bệnh THA, chúng ta cần nghiên cứu một cách có hệ thống, ở nhiều địa phương khác nhau Xây dựng những mô hình thí điểm trong việc phát hiện sớm, quản lý và điều trị tại cộng đồng Mặt khác xác định được các yếu tố nguy cơ gây bệnh THA để áp dụng các giải pháp can thiệp cộng đồng, nhằm phòng mắc bệnh THA, giảm tỷ lệ

tử vong nguyên nhân do THA vào thời gian tới

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu được chọn là người dân có tuổi 25 đến 64, đang

sinh sống tại xã Hoá Thượng, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên

2.2 Địa điểm nghiên cứu

Xã Hoá Thượng là một xã miền núi của huyện Đồng Hỷ, có chiều dài là

12 km, địa hình nhiều đồi núi, xóm xa nhất cách trung tâm xã 7 km Xã có diện

tích tự nhiên là 1.355,14 ha với 846,2 ha đất nông nghiệp (chiếm 62%) Số dân

là 13.017 nhân khẩu gồm 2.278 hộ, toàn xã có 8 dân tộc Người dân tộc Kinh

chiếm khoảng 65%, dân tộc khác 35% Xã có 17 xóm, thu nhập bình quân của

người dân trong xã thấp, chủ yếu nông nghiệp, với 8,3% hộ nghèo Cơ cấu kinh

tế chính của địa phương là nông, lâm nghiệp, dịch vụ và tiểu thủ công [50]

2.3 Thời gian nghiên cứu:

Từ tháng 5 năm 2007 đến tháng 10 năm 2008

2.4 Phương pháp nghiên cứu:

Nghiên cứu mô tả: theo thiết kế cắt ngang

Chúng tôi dựa vào thiết kế nghiên cứu STEPWise của WHO đối với bệnh

tăng huyết áp và có hiệu chỉnh, bổ sung cho phù hợp với điều kiện thực tế tại

Việt Nam và tỉnh Thái Nguyên [69]

Cỡ mẫu và cách chọn mẫu

- Cỡ mẫu cho nghiên cứu mô tả: được tính theo công thức [15]:

α 2

cỡ mẫu lên gấp 2 lần, nên cỡ mẫu nghiên cứu 1.896

Chọn mẫu mô tả cận lâm sàng:

Tất cả những người có tăng huyết áp đều được làm các xét nghiệm: + Xét nghiệm máu có 3 chỉ số: định lượng cholesterol toàn phần, glucose, creatinin

+ Xét nghiệm nước tiểu: định lượng protein niệu + Điện tâm đồ

Một số tiêu chuẩn đối tượng được loại khỏi đối tượng nghiên cứu: đang bị

ốm nặng, phụ nữ đang có thai, đã bị THA thứ phát (chỉ chọn đối tượng THA nguyên phát và hạn chế các yếu tố ảnh hưởng đến sai số của đối tượng nghiên cứu)

2.5 Chỉ tiêu nghiên cứu

2.5.1 Thông tin chung về tuổi, giới, dân tộc, trình độ học vấn, nghề nghiệp của đối tượng khu vực nghiên cứu

+ Nhóm tuổi chia làm 4 nhóm : 25 – 34; 35 – 44; 45 – 54; 55 – 64

+ Giới (nam, nữ), dân tộc, trình độ học vấn

2.5.2 Thực trạng mắc bệnh THA của các đối tượng ở khu vực điều tra

+ Tỷ lệ mắc bệnh THA theo địa điểm, dân tộc, tuổi, giới

+ Phân độ bệnh THA

+ Tình hình quản lý và điều trị bệnh THA tại cộng đồng

2.5.3 Một số rối loạn chuyển hoá và yếu tố liên quan tới bệnh THA

+ Một số thông số xét nghiệm ở người THA và liên quan đến tuổi, nghề nghiệp,

thói quen của đối tượng THA

+ Tỷ lệ thừa cân, béo phì với bệnh THA

+ Đánh giá sự liên quan giữa một số thói quen ăn uống, lối sống, mức độ hoạt

động thể lực với bệnh THA

2.6 Kỹ thuật thu thập số liệu

Chúng tôi sử dụng một số kỹ thuật nghiên cứu:

Định tính (Qualitative Research): đối với thói quen ăn uống

Định lượng (Quantitative Research): xét nghiệm, thời gian hoạt động thể

lực trong ngày và trong tuần, lượng bia rượu hàng ngày và hàng tuần trong

điều tra nghiên cứu

2.6.1 Kế hoạch điều tra thu thập số liệu

Bước 1: Chuẩn bị điều tra

- Tiến hành chọn đối tượng điều tra theo phương pháp ngẫu nhiên

- Liên hệ và tổ chức chuẩn bị địa điểm, đối tượng điều tra, hướng dẫn cụ

thể về chế độ ăn uống, sinh hoạt và thời gian làm xét nghiệm theo đúng chỉ định

- Chuẩn bị các dụng cụ, nguyên vật liệu cho điều tra như: cân, thước dây,

mẫu biểu điều tra, máy đo huyết áp, máy xét nghiệm, máy điện tim và dụng cụ

liên quan

Bước 2: Hướng dẫn cán bộ điều tra

Tổ chức hướng dẫn cho điều tra viên cách thức chọn mẫu, tổ chức tiến hành điều tra, phương pháp phỏng vấn, khám, xét nghiệm, thu thập thông tin, nội dung và yêu cầu của cuộc điều tra

Bước 3: Tiến hành điều tra thu thập thông tin tại thực địa, làm xét nghiệm tại trạm y tế

2.6.2 Quy trình điều tra

Sử dụng bộ câu hỏi phỏng vấn

Sử dụng phiếu đo nhân trắc, huyết áp và xét nghiệm

Làm xét nghiệm máu, nước tiểu, điện tâm đồ

(cho đối tượng tăng huyết áp) 2.6.2.1 Phỏng vấn các hành vi nguy cơ

Các hành vi nguy cơ (hút thuốc lá, uống rượu bia, ăn mặn, hoạt động thể chất) thu thập bằng cách phỏng vấn các đối tượng Kỹ năng phỏng vấn của cán

bộ y tế bảo đảm tính chính xác của thông tin, nên phải được tập huấn kỹ

- Đánh giá thói quen hút thuốc lá: bằng cách hỏi đối tượng xem họ có hút thuốc không, thời gian bắt đầu hút, số lượng hút hiện tại và trước kia Cũng chú

ý cả việc hút thuốc thụ động, hút thuốc lào và nhai thuốc lào khi ăn trầu Người

có thói quen hút thuốc lá: là người hút thường xuyên, liên tục, ngày nào cũng hút, mỗi ngày ít nhất là 10 điếu thuốc lá

- Thói quen uống rượu: khai thác đầy đủ thông tin về loại rượu thường uống, số lượng, tần suất sử dụng Sử dụng đơn vị uống chuẩn để tính lượng ethanol đã uống Đơn vị uống chuẩn là lượng đồ uống có rượu bao gồm 10 gram rượu nguyên chất (ethanol) Đó là lượng rượu mà một người bình thường có thể chuyển hoá được trong một giờ

Cách tính một đơn vị uống chuẩn ở các loại đồ uống có rượu:

+ Rượu vang 15-17% 120 ml

+ Rượu ngọt 20-25% 60 ml

+ Rượu trắng 40-45% 30 ml

Uống rượu an toàn:

+ Với nam giới: dưới 04 đơn vị uống chuẩn / ngày

+ Với nữ giới: dưới 02 đơn vị uống chuẩn / ngày

+ Một tuần có 2 ngày không uống rượu

- Khẩu phần ăn: chủ yếu quan tâm đến thói quen ăn mặn, lượng rau xanh, quả chín

Thói quen ăn mặn khá phổ biến trong chế biến thức ăn hàng ngày và sử

dụng muối, nước mắm, bột canh để chấm thức ăn Việc đánh giá tương đối khó

khăn, do đó chủ yếu thông qua phỏng vấn đối tượng Người có thói quen ăn

mặn: là người ăn thích ăn mặn hơn người trong gia đình (ăn mặn liên tục từ 4 - 7

ngày/tuần)

Để lượng hoá được rau xanh, quả chín ta dùng đơn vị chuẩn tương đương

với 80 gram rau xanh, quả chín (1/2 bát con rau xanh; 01 quả kích thước trung

bình các loại quả: táo Trung Quốc, lê, cam, dứa; 03 quả chuối; 01 cốc nước quả

tươi hoặc sinh tố ) Ngày điều tra là các ngày trong tuần kể cả những ngày mà

bữa ăn có thể được cải thiện hơn ngày thường (ngày nghỉ )

- Đánh giá về hoạt động thể chất bao gồm về loại công việc, phương tiện đi

lại, thể thao, vui chơi giải trí thường xuyên của các đối tượng trong 12 tháng qua

+ Hoạt động nặng: đào đất, cày ruộng, tập tạ, chạy nhanh, khuân vác, gánh

đất, cưa xẻ, chạy đường dài, thể thao gắng sức, đạp xe ≥ 16 km/giờ

+ Hoạt động vừa: làm ruộng, đạp xe, đi bộ vừa phải, lau chùi nhà cửa, bơi

lội, leo cầu thang, chơi cầu lông, bóng chuyền, công nhân điện nước

+ Hoạt động nhẹ: tập thể dục nhẹ, đi bộ chậm, tập dưỡng sinh, bán hàng, làm thủ công, làm vườn cắt hoa/tỉa cành, cán bộ văn phòng

+ Nghỉ hoặc không hoạt động: xem tivi, đọc sách báo, ngồi/nằm nghỉ thư giãn

2.6.2.2 Đo huyết áp (HA)

Đo HA bằng máy HA kế đồng hồ được kiểm chuẩn và đo lại bằng huyết

áp kế cột thuỷ ngân LPK2 sản xuất tại Nhật Bản

- Các điều kiện về đối tượng khi đo huyết áp:

+ Không được hoạt động mạnh trước khi đo 1 giờ

+ Nghỉ ngơi, thoải mái ít nhất 5-10 phút trước khi đo HA

+ Không uống cà phê, các loại đồ uống có caphein 30 phút trước khi đo, không uống rượu trước khi đo

+ Không hút thuốc lá 30 phút trước khi đo

+ Không dùng các loại kích thích giao cảm ngoại lai (như: thuốc chống ngạt mũi, thuốc nhỏ mắt làm giãn đồng tử)

+ Khi đo đối tượng cần được yên tĩnh, dễ chịu, thoải mái, không lạnh, không mót tiểu, không tức giận hoặc xúc động

- Tư thế đối tượng: ngồi trên ghế, lưng được nâng thẳng, tay để trần và nâng ngang tim

- Đo 2 lần cách nhau hai phút rồi lấy trung bình của hai lần đo Nếu 2 lần

đo chênh lệch >10mHg thì đo lần 3 và lấy số trung bình của lần đo thứ 2 và thứ 3 [17]

- Một số lỗi thường gặp khi đo HA: không biết đối tượng đã uống caphein trong vòng 30 phút trước đó hay không, không đo đúng tư thế, không đo HA 2 lần hoặc đo lại ngay dưới 1 phút, làm tròn số khi đọc kết quả

2.6.2.3 Đo chiều cao, cân nặng, vòng bụng, vòng mông

Đo vòng bụng, vòng mông bằng thước dây không giãn FIGURE FINDER

độ chính xác tính bằng mm Đo chiều cao bằng thước LEICESTER độ chính xác

tính bằng cm Cân nặng: dùng cân TANITA sản xuất tại Nhật Bản, độ chính xác

tính bằng 0,1kg

Các mốc đo:

+ Vòng bụng (vòng eo) đo ở eo bụng, là điểm giữa bờ dưới của mạng

sườn và điểm trên mào chậu Đối tượng đứng thẳng, tay buông thõng, ngực ưỡn,

nhìn thẳng về phía trước và đo ở cuối thì thở ra

+ Đo vòng mông ở mức nhô nhất phía sau mấu chuyển lớn xương đùi

chiếu ngang gò mu Nếu khó xác định, để đối tượng cử động khớp háng rồi sờ

vào đầu mấu chuyển lớn để xác định điểm mấu chuyển Khi đó, đối tượng đứng

thẳng, cơ mông chùng, bỏ hết vật dụng trong túi quần để có thể đo chính xác

từng mm

+ Đo chiều cao: Đối tượng tháo bỏ giầy, dép, không đội mũ, nón, khăn sau

đó đứng vào bàn thước để đo chiều cao Khi đo, hai gót chân, mông, vai và đầu

chạm vào thước sao cho 2 điểm chạm của thước chạm sát vào bờ tường thẳng

(nền đặt thước đo phải phẳng), vai buông lỏng, mắt nhìn về phía trước, giữ cho

đỉnh đầu ở vị trí cao nhất khi đo; hạ dần thước đo chiều cao từ trên xuống; đọc

số đo theo một cột dọc của thước cho đến mức cuối cùng

+ Cân nặng: Đặt cân ở vị trí ổn định trên một mặt phẳng, đối tượng chỉ

mặc quần áo mỏng, không đi giầy dép, không đội mũ hoặc cầm một vật gì

Chỉnh cân ở vị trí thăng bằng Đối tượng đứng trên bàn cân, tay buông thõng,

nhìn thẳng về phía trước Ghi số đo trên bàn cân chính xác tới từng mức 0,1kg

Tất cả các số đo nhân trắc đều được đo 2 lần và ghi vào hồ sơ

* Xác định tỷ lệ thừa cân tại của các đối tượng nghiên cứu ở khu vực điều

tra Các số đo nhân trắc (BMI, WHR )

- Số đo vòng eo: Bình thường < 90 cm (nam); < 80 cm (nữ)

Có nguy cơ  90 cm (nam);  80cm (nữ)

- Chỉ số BMI được tính theo quy định ASEAN về chỉ số khối cơ thể: [3], [5] BMI = Trọng lượng cơ thể (kg) / [chiều cao (m)]2

Bảng 2.1 Phân loại béo phì theo BMI của ASEAN

Chẩn đoán theo WHO/ISH (2003): HA tối đa (HA tâm thu)  140 mmHg

và/hoặc HA tối thiểu (HA tâm trương)  90 mmHg [8], [17], [20], [69]

Bảng 2.2 Phân loại độ tăng huyết áp ở người trưởng thành

2.6.2.5 Các kỹ thuật xét nghiệm

Lấy mẫu xét nghiệm do cán bộ chuyên khoa của Trung tâm Y tế Đồng Hỷ

thực hiện tại Trạm Y tế xã Hoá Thượng

Phân tích kết quả tại labo xét nghiệm của Trung tâm Y tế Đồng Hỷ Phân

tích thông số hoá sinh máu: định lượng creatinin huyết thanh, định lượng

cholesterol toàn phần huyết thanh, định lượng glucose huyết thanh, định lượng

creatinin huyết thanh được thực hiện trên máy hoá sinh bán tự động CHEM-5Plus

Định lượng protein nước tiểu được thực hiện trên máy phân tích nước tiểu

Hand Ureader tự động 11 thông số (do Hungary sản xuất)

Bảng 2.3 Nhận định và đánh giá kết quả xét nghiệm

Cholesterol toµn phÇn HuyÕt thanh 3,9 - 5,2 mmol/l

Các giá trị được lấy theo tài liệu xét nghiệm sử dụng trong lâm sàng [27]

Điện tâm đồ: trên máy điện tim 3 kênh do hãng Nihon Kohden Nhật Bản

sản xuất Giấy ghi điện tâm đồ theo quy định Bộ Y tế

Đọc kết quả điện tâm đồ: do bác sỹ chuyên khoa tim mạch Bệnh viện

huyện Đồng Hỷ với tiêu chuẩn do Viện Tim mạch quy định Để xác định việc

ảnh hưởng của THA đối với cơ quan đích tại tim, chúng tối tiến hành tìm một số

biểu hiện chủ yếu trong điện tâm đồ [40], [49]:

+ Không tổn thương (bình thường):

Sóng P: D1, D2, aVF, V3, V4, V5, V6 bao giờ cũng dương; aVR bao giờ

cũng âm; thời gian P tiêu biểu có bề rộng trung bình là 0,08s, tối đa 0,11s

Khoảng cách PQ: bình thường trung bình 0,15s, tối đa 0,20s, tối thiểu 0,11s

Phức bộ QRS: ở các chuyển đạo ngoại biên với tư thế tim trung gian thì QRS ở các chuyển đạo mẫu điều dương; ở các chuyển đạo trước tim với V1, V2 thì QRS âm, với V5, V6 thì QRS dương; thời gian QRS trung bình 0,07s, tối đa 0,10s, tối thiểu 0,05s

Đoạn ST: bình thường đồng điện hoặc hơi chênh lên (không vượt quá 0,5mm) ở chuyển đạo ngoại biên và thường chênh lên ở chuyển đạo trước tim (không vượt quá 1,5mm ở V4 và 1mm ở các chuyển đạo trước tim khác) Ngoài ra còn xem sóng T, khoảng QT trong điện tim

+ Tăng gánh thất trái, dày thất trái: tiêu chuẩn để đánh giá “tăng gánh thất trái” = hằng số Sokolow – Lyon: RV5 + SV1 ≥ 35 mm; dày thất trái = tăng gánh thất trái + ST chênh xuống ở V5, V6.

+ Ngoại tâm thu thất: khoảng RR’< RR ; thất đồ QRS’ giãn rộng (≤0,13s), bất thường về hình dạng, méo mó có móc khác hẳn QRS cơ sở ; ST-T’ trái chiều với QRS’ (là biến đổi thứ phát của ST-T)

+ Thiếu máu cơ tim: khi T âm nhọn, đối xứng, nếu là thiếu máu ở một vùng dưới thượng tâm mạc hoặc T dương cao, nhọn đối xứng nếu là thiếu máu dưới nội tâm mạc [49]

+ Ngoài ra còn có các hình ảnh: blook nhánh phải hoàn toàn, blook nhánh phải không hoàn toàn

2.7 Xử lý số liệu

Sử dụng phần mềm SPSS 10.0 trên máy vi tính Sử dụng các thuật toán thống kê trong y sinh học để xử lý và phân tích số liệu [15], [37]

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Đặc điểm chung đối tượng nghiên cứu ở xã Hoá Thượng

Bảng 3.1 Phân bố đối tượng nghiên cứu theo nhóm tuổi và giới

Ở nam giới: Tỷ lệ các nhóm tuổi tương đối đồng đều

Ở nữ giới: Tỷ lệ nhóm từ 25-34 tuổi là cao nhất (27,2%); từ 55-64 tuổi

Nhận xét: Đa số người dân có trình độ tiểu học (31,6%) và trung học cơ

sở (37,9%); tỷ lệ người chưa học hết tiểu học còn cao chiếm tới 14%; người có

trình độ phổ thông trung học trở lên chiếm tỷ lệ thấp

Bảng 3.4 Phân bố đối tượng nghiên cứu theo nghề nghiệp và giới

Nhận xét: Trong các đối tượng nghiên cứu chủ yếu là nông dân: 72,3%,

các đối tượng khác chiếm tỷ lệ thấp

Tû lÖ

%

Sè kh¸m (n)

Sè THA

Tû lÖ

%

Sè kh¸m (n)

Sè THA

Nhận xét: Tỷ lệ THA chung ở những người từ 25- 64 tuổi là 17,7%

Ở nam giới: tỷ lệ THA nhóm tuổi 55 - 64 là cao nhất: 42,5%

Ở nữ giới: tỷ lệ THA cao nhất là nhóm tuổi từ 45 - 54: 30,6%

Bảng 3.6 Phân bố tỷ lệ tăng huyết áp theo dân tộc

Nhận xét: Ở nhóm những người có trình độ Đại học, CĐ, THCN có tỷ lệ

THA cao hơn hẳn các nhóm khác (p < 0,05)

Bảng 3.8 Phân bố tỷ lệ tăng huyết áp theo nghề nghiệp

Tỷ lệ THA ở nhóm hưu trí và nhóm cán bộ CCVC cao hơn hẳn nhóm

nông dân, có ý nghĩa thống kê với p<0,01

Không THA THA Độ I THA Độ II THA Độ III

Biểu đồ 3.2 Tỷ lệ tăng huyết áp phân theo độ THA

Nhận xét:

Đa số người bị THA không biết mình bị THA (75,31%)

Kh«ng ®iÒu trÞ th-êngxuyªn

Cã ®iÒu trÞ th-êng xuyªn

Biểu đồ 3.4 Tỷ lệ người dân có điều trị thường xuyên/số đối tượng

biết mình bị THA

Nhận xét: Trong số đối tượng biết mình bị THA, tỷ lệ không điều trị

thường xuyên còn rất cao (57,89%)

Kh«ng tæn th-¬ng ThiÕu m¸u c¬ tim Blook nh¸nh ph¶i hoµn toµn T¨ng g¸nh thÊt tr¸i Dµy thÊt tr¸i

Biểu đồ 3.5 Một số tổn thương bệnh lý trên điện tâm đồ ở người THA

Tỷ lệ những người THA bị thiếu máu cơ tim chiếm tới 30,9%

Tăng gánh thất trái cũng chiếm 3,2%

3.3 Một số rối loạn chuyển hoá và yếu tố liên quan tới bệnh THA

Bảng 3.10 Kết quả một số xét nghiệm sinh hoá ở người THA (tổng số người THA có xét nghiệm = 299)

Bảng 3.11 Tỷ lệ bất thường các thông số sinh hóa theo độ THA

Ở người THA độ III tỷ lệ protein niệu (31,3%) cao hơn ở người THA độ

I (6,1%) (p<0,01) Cholesterol máu, creatinin máu và glucose máu ở các nhóm

THA độ I, độ II và độ III thay đổi không rõ rệt

Bảng 3.12 Mối liên quan giữa sự bất thường các thông số sinh hóa với nhóm tuổi ở người THA