Nghiên cứu khả năng ghép cải tạo giống vải Thanh Hà bằng một số giống vải chín sớm tại huyện Lục Ngạn tỉnh Bắc Giang

10/2008 Lục Ngạn có tổng diện tích cây ăn quả là 21.599 ha, trong đó vải thiều là 18.500 ha tổng sản lượng 100.300 tấn, giá trị thu nhập khoảng 450 tỷ đồng, chủ yếu trồng bằng giống vải

đại học Thái Nguyên Tr-ờng Đại học Nông Lâm

- -

Lý Văn Thịnh

“Nghiờn cứu khả năng ghộp cải tạo giống vải Thanh Hà bằng

một số giống vải chớn sớm tại huyện Lục Ngạn tỉnh Bắc Giang”

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NễNG NGHIỆP

MỤC LỤC

Trang

Phần thứ nhất đặt vấn đề 1

1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1

1.2 Mục đích, yêu cầu của đề tài 3

1.2.1Mục đích……… 3

1.2.2 Yêu cầu 3

1.2.3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 4

1.2.3.1 Ý nghĩa khoa học 4

1.2.3.2 Ý nghĩa thực tiễn 4

PHẦN THỨ II: Tổng quan tài liệu 5

2.1 Cơ sở khoa học và thực tiễm của đề tài 5

2.2 Cơ sở khoa học của phương pháp ghép cây ăn quả 5

2.3 Nguồn gốc và phân loại c ây vải 8

2.3.1 Nguồn gốc cây vải 8

2.3.2 Một số giống vải chính trên thế giới 9

2.4: Đặc điểm một số giống vải chín sớm và chính vụ ở Việt Nam 11

2.4.1 Giống vải lai chua 11

2.4.2 Giống vải U Hồng- Tân Mộc 11

2.4.3 Giống vải lai Thanh Hà 12

4.2.4: Giống vải Hùng Long 12

2.4.4 Giống vải lai Bình khê 12

2.4.5 Giống vải U Trứng Thanh Hà 12

2.4.6: Giống vải Lai Yên Hưng 13

2.2.7 Giống vải lai Phúc Hoà 13

2.4.8 Giống vải thiều Thanh Hà 14

2.5: Tình hình sản xuất và tiêu thụ vải trên thế giới Việt Nam trong nước 14

2.5.1.Tình hình sản xuất và tiêu thụ vải trên thế giới 14

2.5.2.Tình hình sản xuất và tiêu thụ vải tại Việt Nam 17

2.6 Tình hình sản xuất và tiêu thụ vải ở Bắc giang 19

2.6.1 DiÖn tÝch, n¨ng suÊt vµ s¶n l-îng v¶i cña B¾c Giang qua c¸c n¨m 19

2.6.2 Diện tích, năng suất sản lượng vải của các huyện trong tỉnh năm 2007 20

2.6.3 Về cơ cấu giống vải 21

2.6.4 Tiêu thụ và chế biến vải 22

2.6.5 Tình hình sản xuất và tiêu thụ vải tại huyện Lục Ngạn 22

2.7 Nghiên cứu cây vải ở Việt Nam và thế giới 23

2.7.1.Nghiên cứu về đặc điểm thực vật học và yêu cầu sinh thái 23

2.7.1.1 Đặc điểm thực vật học 23

2.7.1.2 Đặc điểm sinh trưởng và phát triển của cây vải 26

2.7.1.3 Yêu cầu về sinh thái của cây vải 27

2.7.2 Nghiên cứu về kỹ thuật thâm canh cây vải 32

2.7.3 Những kết quả nghiên cứu nhân giống bằng phương pháp ghép 35

2.7.4 Những kết luận về phân tích tổng quan 37

PHẦN THỨ III: Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu 39

3.1 Vật liêu nghiên cứu 39

3.2 Địa điểm và thời gian nghiên cứu 39

3.3 Nội dung nghiên cứu 39

3.4 Phương pháp nghiên cứu 40

3.5 Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi 43

3.6 Phương pháp xử lý số liệu và tính toán 44

PHẦN THỨ TƢ: Kết quả và thảo luận 45

4.1 Đặc điểm vùng nghiên cứu 45

4.1.1.Vị trí địa lý 45

4.1.2 Điều kiện tự nhiờn - kinh tế xó hội 45

4.1.3 Điều kiện giao thụng, thị trường 46

4.2.4 Điều tra tỡnh hỡnh sản xuất vải tại huyện Lục Ngạn 46

4.1.4.1 Tỡnh hỡnh chung 46

4.1.4.2 Cơ cấu giống 47

4.1.4.3 Kỹ thuật canh tỏc 49

4.2 Nghiờn cứu sinh trưởng, phỏt triển, năng suất, chất lượng vai sớm 50

4.2.1 Nghiờn cứu cỏc đợt lộc giống vải chớn sớm tại huyện Lục Ngạn 50

4.2.2 Điều tra nghiờn cứu, năng suất chất lượng giống vải chớn sớm của một số xó tại huyện Lục Ngạn 57

4.4: Nghiờn cứu ghộp giống vải thiều Thanh Hà bằng giống vải chớn sớm phương thức ghộp cao thay tỏn tại Lục Ngạn Bắc Giang 62

4.4.1 Nghiờn cứu ảnh hưởng của kớch thước cành gốc ghộp đến khả năng tiếp hợp (ghộp sống) của một số giống vải khi ghộp cao thay tỏn 63

4.4.2 Nghiờn cứu ảnh hưởng của đường kớnh cành gốc ghộp đến thời gian bật mầm của phương phỏp ghộp cao thay tỏn 64

4.4.3 nghiờn cứu ảnh hưởng của kớch thước cành gốc ghộp đến thời gian thuần thục cành ghộp của một số giống vải khi ghộp cao thay tỏn 65

4.4.4 Nghiờn cứu ảnh hưởng của kớch thước cành gốc ghộp đến chiều dài thuần thục cành ghộp của một số giống vải khi ghộp cao thay tỏn 66

4.4.5 Nghiờn cứu ảnh hưởng của đường kớnh cành gốc ghộp đến của đường kớnh cành ghộp giống vải chớn sớm khi ghộp cao thay tỏn………67

4.4.6 Ảnh hưởng của đường kớnh cành gốc ghộp đến sự phự hợp của cành ghộp/gốc ghộp của một số giống vải chớn sớm khi ghộp cao thay tỏn 67

4.5: Nghiờn cứu khả năng ghộp cải tạo giống vải thiều Thanh Hà bằng một số giống vải chớn sớm phương thức ghộp đốn cành ghộp mầm tại Lục Ngạn Bắc Giang 69

4.5.1 Nghiờn cứu ảnh hưởng của đường kớnh cành gốc ghộp đến khả năng tiếp hợp (tỷ lệ ghộp sống) của một số giống vải chớn sớm khi đốn cành ghộp mầm 69

4.5.2 Nghiờn cứu ảnh hưởng của đường kớnh cành gốc ghộp đến khả năng bật 70

4.5.3 Nghiờn cứu ảnh hưởng của đường kớnh cành gốc ghộp đến thời gian thuần thục cành ghộp của giống vải chớn sớm khi đốn cành ghộp mầm 71

4.5.4 Nghiờm cứu ảnh hưởng của đường kớnh gốc ghộp đến chiều dài cành ghộp của một số giống vải chớn sớm khi đốn cành ghộp mầm 72

4.5.5: Nghiờm cứu Ảnh hưởng của đường kớnh gốc ghộp đến đường kớnh của cành ghộp phương phỏp đốn cành ghộp mầm 74

4.5.6 Nghiờm cứu Ảnh hưởng của kớch thước gốc ghộp đến sự hũa hợp của cành ghộp/gốc ghộp của một số giống vải chớn sớm khi đốn cành ghộp mầm 74

4.6 Nhận xột chung của 2 phương phỏp ghộp cao thay tỏn và phương phỏp đốn cành ghộp mầm 76

4.6.1 Về tỷ lệ sống sau ghộp 76

4.6.2 Về tỷ lệ bật mầm sau ghộp 76

4.6.3 Nhận xột về tốc độ tăng trưởng chiều cao cành ghộp 76

4.6.4 Đỏnh giỏ khả năng hũa hợp giữa cành ghộp/gốc ghộp……….77

4.7 Tỡnh hỡnh sõu bệnh hại trờn vườn vải sau ghộp 77

Phần thứ V: Kết luận và đề nghị 79

5.1 Kết luận 79

2- Đề nghị 81

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

A Tài liệu tiếng Việt 82

B Tài liệu tiếng Anh 85

PHỤ LỤC 88

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

2.1 Diện tích và sản lượng vải của một số nước trên thế giới 14

2.2 Tình hình sản xuất vải ở các tỉnh miền Bắc Việt Nam 17

2.3 Sản lượng các sản phẩm chế biến vải ở Việt Nam năm 2007 18

2.4 Lượng xuất khẩu các mặt hàng từ quả vải 6 tháng năm 2007 18

2.5 DiÖn tÝch, n¨ng suÊt vµ s¶n lîng v¶i cña tØnh B¾c Giang qua c¸c n¨m 18

2.6 Diện tích, năng suất và sản lượng vải của các huyện trong tỉnh năm 2007 21

2.7 Diện tích, sản lượng một số cây ăn quả chính ở huyện Lục Ngạn 22

2.8 Hàm lượng dinh dưỡng thích hợp cho đất trồng vải tính theo tỷ lệ 33

2.9 Lượng phân bón cho vải ở một số nước 34

4.1: Tình hình sản xuất vải tại huyện Lục Ngạn qua các năm 46

4.2.Thời gian xuất hiện lộc Hè các giống vải chín sớm năm 2008 50

4.3 Thời gian, chiều dài, đường kính lộc Hè giống vải chín sớm năm 2008 51

4.4 Thời gian xuất hiện và sinh trưởng của lộc Thu các giống vải chín sớm năm 52

4.5 Thời gian xuất hiện và sinh trưởng của lộc Đông năm 2008 52

4.6 Thời gian xuất hiện và sự phân hóa của lộc Xuân 2009 54

4.7 Ảnh hưởng của lộc đông đến khả năng phân hóa lộc Xuân năm 2009 56

4.8 Điều tra tỷ lệ các giống vải chín sớm được trồng ở 5 xã năm 2008 58

4.9 Năng suất một số vải chín sớm trồng bằng cây ghép 59

4.10 Thời gian thu hoạch và giá bán quả của các giống vải chín sớm 60

4.11 kết quả phân tích một số thành phần sinh hoá của một số giống vải chín sớm trồng bằng cây ghép và chiết cành 60

4.12 Đánh giá một số đặc điểm về quả các giống vải chín sớm ghép trồng bằng cây ghép 61

4.13 Ảnh hưởng của kích thước cành gốc ghép đến khả năng tiếp hợp (ghép sống) của một số giống vải khi ghép cao thay tán 63

4.14 Ảnh hưởng của kích thước cành gốc ghép đến khả năng bật mầm của một số giống vải chín sớm khi ghép cao thay tán 64

4.15 Ảnh hưởng của kích thước cành gốc ghép đến thời gian thuần thục cành ghép của một số giống vải khi ghép cao thay tán 65

4.16 Ảnh hưởng của kích thước cành gốc ghép đến chiều dài cành ghép của phương pháp ghép cao thay tán 66

4.17 Ảnh hưởng của đường kính cành gốc ghép đến đường kính cành ghép của giống vải chín sớm khi ghép cao thay tán……….67

4.18 Tỷ lệ đường kính cành ghép/ gốc ghép sau bật mầm 12 tháng của một số giống vải khi ghép cao thay tán 69

4.19 Ảnh hưởng của đường kính gốc ghép đến khả năng ghép sống của một số giống vải chín sớm khi đốn cành ghép mầm 70

4.20 Ảnh hưởng của đương kính gốc ghép đến khả năng bật mầm của một số giống vải chín sớm khi đốn cành ghép mầm 71

4.21 Ảnh hưởng của kích thước cành gốc ghép đến thời gian thuần thục cành ghép của một số giống vải khi đốn cành ghép mầm 72

4.22 Ảnh hưởng của đường kính gốc ghép đến chiều dài sinh trưởng của cành ghép 73

4.23 Ảnh hưởng của đường kính gốc ghép đến đường kính của cành ghép phương pháp đốn cành ghép mầm……… 74

4.24 Ảnh hưởng của kích thước gốc ghép đến sự hòa hợp của cành ghép/gốc ghép của một số giống vải chín sớm khi đốn cành ghép mầm 75

4.25 Một số sâu bệnh hại trên vườn sau ghép 78

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

Trang Hình 2.1: Đồ thị Tỷ lệ diện tích cây vải so với các loại cây ăn quả khác của

huyện Lục Ngạn năm 2008 23

Hình 4.1: Biểu đồ Cơ cấu diện tích các giống vải trồng tại huyện Lục Ngạn

năm 2008 48

Hình 4.2.Biểu đồ Phân hóa lộc xuân các giống vải chín sớm năm 2009 55

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng số liệu và các kết quả nghiên cứu trong luận văn này

là trung thực và chưa hề sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Trong quá trình thực hiện đề tài và hoàn thiện luận văn mọi sự giúp đỡ đều

đã được cám ơn và các trích dẫn trong luận văn đều được chỉ rõ nguồn gốc

Tác giả

Lý Văn Thịnh

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS TS Nguyễn Hữu Hồng người đã tận

tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài và hoàn thành

luận văn tốt nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong bộ môn Cây ăn quả Khoa

Nông học, Khoa Sau Đại học - Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên đã nhiệt

tình giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt thời gian thực tập

Nhân dịp này tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến ban lãnh đạo Thường trực huyện

Uỷ, Thường trực UBND huyện Lục Ngạn, tập thể cán bộ Trạm Khuyến Nông

huyện Lục Ngạn - tỉnh Bắc Giang, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

huyện Lục Ngạn, UBND các xã Quý Sơn, Tân Quang, Thanh Hải, Tân Mộc,

Phượng Sơn, đã góp ý, động viên và tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình

học tập và nghiên cứu

Qua đây tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới gia đình người thân, anh

em, bạn bè, đồng nghiệp những người luôn ủng hộ, động viên và tạo điều kiện cho

tôi trong quá trình học tập, công tác và thực hiện luận văn

Tác giả

Lý Văn Thịnh

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ 1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Cây vải (Litchi chinensis Sonn) là một trong những cây ăn quả đặc sản

có giá trị dinh dưỡng và giá trị kinh tế cao Trên thị trường thế giới, quả vải được xếp sau dứa, chuối, cam, quýt, xoài, bơ Đặc biệt về mặt chất lượng, nó

là một trong những loại quả á nhiệt đới được đánh giá cao nhất Cây vải có khung tán lớn, tròn đều, lá sum xuê, xanh quanh năm có thể làm cây bóng mát, cây chắn gió, cây cảnh, cây phủ xanh đất trống đồi núi trọc, hạn chế sự xói mòn góp phần cải thiện điều kiện môi sinh

Phát triển cây ăn quả nói chung và cây vải nói riêng còn góp phần chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp theo hướng đa dạng hoá sản phẩm, nâng cao giá trị kinh tế đang là một vấn đề có ý nghĩa quan trọng được Đảng và Nhà nước ta quan tâm Trồng vải trong vườn gia đình đem lại thu nhập khá cao so với một số cây ăn quả khác Những năm gần đây việc phát triển cây vải thực

sự trở thành một phong trào rộng khắp trong cả nước Nhiều vùng trồng vải

đã trở nên nổi tiếng như huyện Thanh Hà tỉnh Hải Dương, huyện Lục Ngạn tỉnh Bắc Giang

Diện tích trồng vải nước ta năm 2007 là 93.962,4ha sản lượng ước tính khoảng 428.310 tấn/ năm và phân bố chủ yếu từ vĩ tuyến 18 trở ra phía Bắc với các giống chủ yếu là vải Thanh Hà

Lục Ngạn là huyện miền núi tỉnh Bắc Giang với diện tích tự nhiên là: 101.223,72 ha, trong đó đất nông nghiệp 27000 ha (chiếm 26.7% tổng diện tích đất tự nhiên) có tiểu vùng khí hậu, đất đai thích hợp với nhiều loài cây ăn quả á nhiệt đới như: vải, nhãn, hồng, đào, mơ, mận, cam, chanh… trong đó vải thiều chiếm vị trí quan trọng Theo điều tra nông nghiệp nông thôn tháng

10/2008 Lục Ngạn có tổng diện tích cây ăn quả là 21.599 ha, trong đó vải

thiều là 18.500 ha tổng sản lượng 100.300 tấn, giá trị thu nhập khoảng 450 tỷ

đồng, chủ yếu trồng bằng giống vải thiều Thanh Hà chính vụ thời gian chín

của giống vải này ngắn tập trung khoảng 30 ngày, với sản lượng lớn như vậy

việc tiêu thụ sản phẩm gặp nhiều khó khăn, đầu vụ giá bán sản phẩm còn cao,

giữa vụ giá thấp làm thiệt hại kinh tế cho người trồng vải

Trong những năm qua thấy rõ được vị trí kinh tế của cây vải, tại Đại

hội Đảng bộ huyện Lục Ngạn lần thứ XVII, ra nghị quyết về định hướng phát

triển ngành nông nghiệp nói chung, cây ăn quả nói riêng và xây dựng đề án “

Phát triển đa dạng, nâng cao chất lượng, sức cạnh tranh sản phẩm cây ăn quả

giai đoạn 2006-2010” nhằm đa dạng hoá và thâm canh cây ăn quả, đa dạng

sản phẩm hàng hoá, cơ cấu lại giống vải để rải vụ thu hoạch giảm áp lực cho

tiêu thụ: cơ cấu diện tích trồng vải chín sớm chiếm 15-20% bằng các giống

vải chín sớm U Trứng, Bình Khê, U Hồng, Hùng Long … bằng phương pháp

trồng lại và ghép cải tạo Tuy nhiên trong những năm gần đây, do sản lượng

lớn, thời gian thu hoach ngắn, giá vải xuống thấp làm giảm đáng kể thu nhập

của người trồng vải Một trong những nguyên nhân làm quả vải rớt giá là do

cơ cấu giống vải chưa hợp lý, các nhà làm vườn tập trung trồng giống vải

chính vụ quá nhiều, không chú trọng bố trí trồng các giống vải chín cực sớm,

chín sớm có chất lượng tốt, gây nên tình trạng đầu vụ thiếu sản phẩm giữa vụ

sản lượng lớn, thời gian thu hoạch ngắn gây dư thừa khó tiêu thụ làm cho giá

vải thiều xuống thấp có lúc xuống đến 1.500-2.000đ/kg gây hoang mang lo

lắng cho người trồng vải Từ thực tế sản xuất, tiêu thụ vải cho thấy việc cơ

cấu lại các trà vải, tăng cường rải vụ là rất bức thiết Để cơ cấu lại các trà vải

có thể áp dụng nhiều phương pháp khác nhau: phá trồng mới, tỉa thưa theo

hình nanh sấu để trồng mới…nhưng hiệu quả hơn là áp dụng phương pháp

ghép cải tạo để cơ cấu lại các trà vải Việc áp dụng các phương pháp ghép của các hộ làm vườn hiện nay còn mang tính chất tự phát, manh mún, chưa có định hướng, không tuân thủ theo quy trình hiệu quả không cao Mặt khác trên địa bàn huyện chưa có đơn vị nào nghiên cứu đánh giá khả năng tiếp hợp giữa mắt ghép và gốc ghép, ảnh hưởng của cành mắt ghép khi ghép trên gốc vải thiều chính vụ

Để kéo dài thời gian thu hoạch vải từ 20- 30 ngày lên 50-60 ngày, cần đưa các giống vải chín sớm có chất lượng tốt, thời gian chín sớm hơn giống vải thiều Thanh Hà từ 15-20 ngày như giống vải Bình Khê, Hùng Long, U Hồng, U Trứng… vào thay thế một phần giống vải Thanh Hà chính vụ là hết sức cần thiết

Xuất phát từ những vấn đề trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài

"Nghiên cứu khả năng ghép cải tạo giống vải Thanh Hà bằng một số giống vải chín sớm tại huyện Lục Ngạn tỉnh Bắc Giang"

1.2 Mục đích, yêu cầu của đề tài

- Điều tra đánh giá tình hình sản xuất vải tại Lục Ngạn- Bắc Giang

- Nghiên cứu đặc điểm sinh học của một số giống vải chín sớm tại huyện Lục Ngạn tỉnh Bắc Giang

- Nghiên cứu khả năng tiếp hợp của một số giống vải chín sớm khi ghép cải tạo trên cây vải Thanh Hà chính vụ

1.2.3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

1.2.3.1 Ý nghĩa khoa học

- Đánh giá thực trạng tình hình sản xuất vải thiều ở huyện Lục Ngạn tỉnh

Bắc Giang, từ đó cơ cấu lại giống vải cho phù hợp với sản xuất và tiêu thụ

- Hoàn thiện qui trình ghép cải tạo giống vải chín sớm lên giống vải

Thanh Hà chính vụ

- Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể sử dụng làm tài liệu thảo khảo

trong quá trình thực hiện đề án chuyển dịch cơ cấu cây trồng tại huyện Lục

Ngạn tỉnh Bắc Giang

1.2.3.2 Ý nghĩa thực tiễn

Cơ cấu lại các trà vải, nhằm rải vụ thu hoạch vải, giảm áp lực cho tiêu

thụ vải, tăng hiệu quả thu nhập cho người trồng vải

PHẦN II TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 Cơ sở khoa học và thực tiễn của đề tài

Cũng như các loại cây ăn quả khác, bên cạnh công tác chọn giống thích hợp với vùng sinh thái và mục đích sử dụng việc nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật để nâng cao năng suất và chất lượng cây vải có ý nghĩa quan trọng Cây vải chịu ảnh hưởng rõ rệt của các điều kiện ngoại cảnh, biểu hiện qua sinh trưởng, phát triển, năng suất và phẩm chất quả vải Việc điều tra phân tích đặc điểm sinh trưởng, phát triển của một số giống vải chín sớm ở các điều kiện ngoại cảnh khác nhau, sẽ phân biệt và xác định được khả năng thích ứng của một số giống vải chín sớm, ghép trên gốc vải Thanh Hà chính

vụ, tạo cơ sở cho việc rải vụ thu hoạch vải Đồng thời nghiên cứu phương pháp ghép thích hợp cho cây vải chín sớm trên cây vải Thanh Hà, sẽ là cơ sở

đề ra các biện pháp kỹ thuật nông nghiệp mới có hiệu quả, tăng thu nhập trong sản xuất nông nghiệp

2.2 Cơ sở khoa học của phương pháp ghép cây ăn quả

Ghép là một hình thức nhân giống vô tính được thực hiện bằng sự kết hợp của bộ phận cây này với bộ phận cây khác tạo thành tạo thành một tổ hợp ghép cùng sinh trưởng, cùng phát triển như một cây thống nhất Khi ghép ta gắn một bộ phận của cây giống (mắt ghép hoặc cành ghép) sang một gốc cây khác (gọi là gốc ghép) để tạo nên một cây trồng mới mà vẫn giữ được các đặc tính của cây giống ban đầu, bằng các biện pháp nhất định làm cho tượng tầng của gốc ghép và mắt ghép hoặc cành ghép tiếp xúc với nhau, nhờ sự hoạt động và tái sinh của mô phân sinh tượng tầng làm cho gốc ghép và mắt ghép gắn liền, cây ghép sẽ phát triển thành một thể thống nhất[15],[30]

Kỹ thuật ghép xuất hiện và ra đời từ hiện tượng tự nhiên của cây trồng,

sống gần nhau do va chạm cọ và ép sát vào nhau trong một thời gian dài, sau

một thời gian liền lại Trên cơ sở đó kỹ thuật ghép được phát triển mạnh trong

công tác nhân giống vô tính các loại cây trồng, trước hết là cây thân gỗ Các

lý thuyết về ghép cây đều khẳng định: để ghép thành công, cây trồng phải có

quan hệ họ hàng gần gũi, và trong khi ghép, bắt buộc các lớp tượng tầng của

gốc ghép và cành ghép phải tiếp xúc với nhau Ngoài kỹ thuật ghép, điều điện

sinh thái môi trường, sức sinh trưởng và hình thái của cây cũng là yếu tố

quyết định đến khả năng ghép sống [15],[30]

Giữa gốc ghép và cành ghép có sức hợp sinh học, do có quan hệ ảnh

hưởng qua lại với nhau Các loài cây thân gỗ nói chung và cây ăn quả thân gỗ

nói riêng đều tuân theo quy luật sinh trưởng, đó là nhờ có mô phân sinh, các

tế bào ở đỉnh sinh sôi rất nhanh giúp cho cây tăng trưởng về chiều cao, các

mô phân sinh bên giúp cho cây tăng trưởng về chiều ngang (đường kính) Giải

phẫu theo lát cắt ngang của cây thân gỗ, ta thấy gồm 3 phần chính: Phần trong

cùng là các bó mạch tế bào gỗ (libe), làm nhiệm vụ giữ cho cây vững chắc,

thẳng đứng theo tính hướng dương của thực vật, đồng thời đảm bảo cho vận

chuyển nước, muối khoáng, dòng nhựa nguyên lên lá và những phần vỏ non

có diệp lục phục vụ cho quang hợp [56]

Cành ghép và gốc ghép có kết hợp với nhau chặt chẽ hay không là do

sự tiếp hợp và mỗi quan hệ dẫn truyền của chúng quyết định, vì thế trong khi

ghép cần phải chú ý làm cho cành ghép áp chặt vào gốc ghép trong một thời

gian nhất định, sớm làm cho cành ghép và gốc ghép trở thành một tổ hợp

đồng nhất dựa trên sự cộng sinh của 2 cá thể khác nhau Lợi dụng đặc tính

cộng sinh này để tạo nên một cây ghép khoẻ thì việc chọn lựa tổ hợp gốc-

cành hoặc mắt ghép là hết sức quan trọng [12]

Nguyên tắc để ghép thành công thì yếu tố quan trọng nhất là gốc ghép

và cành ghép phải gần nhau về mặt di truyền, nghĩa là có cấu trúc, tổ chức mô

tế bào và thành phần dòng nhựa luyện tương đối giống nhau Quan hệ qua lại giữa gốc ghép và cành ghép là sâu sắc và toàn diện trên mọi quá trình sinh lý của cây nhưng không thay đổi tính di truyền của nhau Điều này có nghĩa là: gốc ghép và cành ghép độc lập về mặt di truyền Cành ghép sao chép đầy đủ các đặc tính di truyền của cây mẹ cần nhân giống Sự tác động qua lại giữa gốc ghép và cành ghép sẽ làm cho cành ghép chịu ít nhiều ảnh hưởng của gốc ghép nhờ tuổi thọ, quá trình phân hoá mầm hoa, hoa sớm hay muộn, sinh trưởng mạnh hay yếu, tính chịu hạn hay úng, năng suất và phẩm chất … Tuy nhiên sự tác động này không di truyền lại cho thế hệ sau Gốc ghép càng khoẻ, càng thích ứng với điều kiện sinh thái của địa phương và tiếp hợp tốt với cành hoặc mắt ghép sẽ cho cá thể ghép có tuổi thọ và sản lượng cao Đôi khi ta thường gặp trường hợp sau khi ghép, cây ghép thay đổi nhiều về hình thái bên ngoài như lá, hình dạng và chất lượng quả, nhất là ở những vùng lạnh, với kiểu ghép mắt Hiện tượng này là do quá trình đột biến tự nhiên của mắt ghép dưới tác động của yếu tố bên ngoài, hoàn toàn không phải do tác động tương hỗ giữa gốc ghép và cành hay mắt ghép tạo nên [12]

* Phương pháp ghép thay giống cây ăn quả

Kỹ thuật ghép cây ăn quả đã được nghiên cứu và cải tiến thành kỹ

thuật ghép cải tạo một số giống cây ăn quả cho hiệu quả kinh tế thấp Ưu điểm chính của phương pháp này là sử dụng ngày cây giống đó làm gốc ghép nên không mất công chặt bỏ và cây sau ghép cải tạo sẽ cho giống mới sớm cho quả Tuỳ theo tuổi và độ lớn của cây giống định ghép cải tạo mà ghép trực tiếp để thay tán hoặc cưa đốn rồi ghép trên chồi mới bật Cho đến nay một số mô hình ghép chuyển đổi giống nhãn, giống vải chính vụ ghép trên gốc vải chua ở các tỉnh Hoà Bình, Hưng Yên, Hà Nội, Vĩnh Phúc, Phú Thọ,

Quảng Ninh và chuyển đổi giống xoài ở các vùng trồng xoài Yên Minh, Yên

Châu…Biện pháp ghép cải tạo cây ăn quả hiện nay mới đi vào nghiên cứu

chưa hoàn thiện [29]

Nghiên cứu về ghép cải tạo giống vải chín sớm trên gốc vải thiều chính

vụ chưa có một nghiên cứu nào, do vậy cần sớm có nghiên cứu để có quy

trình ghép vải chín sớm trên vải chính vụ nhằm rải vụ thu hoạch

2.3 Nguồn gốc và phân loại cây vải

2.3.1 Nguồn gốc cây vải

Cây vải có tên khoa học là Litchi chinenis Sonn (Nephelium litchi

Cambess) thuộc họ Bồ hòn có nguồn gốc ở miền Nam Trung Quốc Hiện nay ở

Trung Quốc có những cánh rừng vải dại xanh tốt ở núi Kim Cổ Lĩnh, tỉnh Phúc

Kiến có cây vải đã 1200 tuổi và vẫn cho quả (Trần Thế Tục, 2004) [27] Mặc dù

lịch sử trồng vải lâu đời như vậy nhưng cho đến cuối thế kỷ 17 vải mới được

mang sang Bumar, 100 năm sau mới được đưa sang Ấn Độ vào năm 1775 Cây

vải được đưa sang trồng ở Hawai năm 1873 bởi một thương gia người Trung

Quốc, trồng ở Florida năm 1883, trồng ở Califonia năm 1897 và đến Israen năm

1914 Vào khoảng những năm từ 1875 - 1876 cây vải được đưa sang các nước

châu Phi là Madagatca, Runion, Mauritius (Morton,j 1987) [32],[60]

Theo FAO (1989) [47] theo tài liệu này viết về cây vải đã ghi lại thời

gian vào năm 100 trước công nguyên, Hoàng Đế Hán Vũ đã đem vải vào

miền Nam Trung Quốc và miền Bắc Inđônêxia

Theo Trần Thế Tục (2004) [27] nguồn gốc cây vải có ở giữa miền Nam

Trung Quốc và miền Bắc Việt Nam và bán đảo Malaisia Người ta thấy vải

dại mọc trong rừng 4 tỉnh phía nam Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam, đảo

Hải Nam và có nơi vải dại mọc thành rừng trên diện rộng và theo điều tra của

các nhà khoa học Trung Quốc thì trên sáu vạn núi lớn ở huyện giáp ranh

huyện Bác Bạch và huyện Hồ Bắc của tỉnh Quảng Tây đều có cây vải dại chứng tỏ cây vải có nguồn gốc từ Trung Quốc [21]

Ở Việt Nam, cây vải được trồng từ cách đây khoảng 2000 năm và phân

có nguồn gốc ở Việt Nam

2.3.2 Một số giống vải chính trên thế giới

Hiện nay trên thế giới có rất nhiều giống vải được trồng, trong đó Trung Quốc được coi là nơi có nhiều giống vải nhất trên thế giới Tuy nhiên trong hơn 200 giống được trồng thì chỉ có 8 giống là có ý nghĩa kinh tế và được phát triển rộng rãi Ở tỉnh Quảng Đông các giống Baila, Baitangying, Heiye, Fezixiao, Gwiwei, Nuomici và Huazhi được trồng với diện tích khá lớn khoảng hơn 140.000 ha, trong đó hai giống Gwiwei, Nuomici chiếm hơn 80% diện tích Tỉnh Phúc Kiến trồng chủ yếu giống vải Lanzhu với diện tích khoảng hơn 25.000 ha Các giống vải ở Trung Quốc có hai nhóm chính: đó là nhóm khi chín thì thịt quả thường nhão và ướt còn nhóm kia khi chín thì cùi ráo và khô (Chen and Huang, 2000) [44]

Tại Đài Loan, giống vải chủ yếu là giống Hap Ip, chiếm hơn 90% tổng

diện tích ngoài ra còn có giống Yuher Pau được trồng ở miền Nam và giống

No Mi Tsu được trồng ở miền Trung (Anonymous, 2000) [38]

Tại Nam Phi giống vải được trồng chủ yếu là Kwaimi nhưng thường

được gọi là "Mauritius" vì giống có nguồn gốc từ hòn đảo này, giống này có

kích thước quả trung bình, tán cây thấp, chất lượng tốt (Morton,j 1987) [60]

Các giống vải được trồng ở Ấn Độ hiện nay là: Shadi, Bombai, Rose,

China, Seented và Mazaffarpur (Ghosh S.P, 2000) [48]

Có hơn 40 giống được trồng ở Australia, các giống trồng phổ biến ở

đảo Queesland bao gồm Kwai May Pink, FayZee Siu và Souey Tung, giống

Kwai May Pink được trồng ở miền Trung, miền Nam trồng chủ yếu giống

Waichee (Mitra -2005) [63]

Các giống vải trồng chủ yếu ở Thái Lan là các giống Hap Ip, Tai So và

Waichee ngoài ra còn có khoảng hơn 30 giống vải khác nhau Các giống vải ở

Thái Lan được chia ra làm hai nhóm, nhóm cần có nhiệt độ lạnh trong mùa

đông và nhóm yêu cầu nhiệt độ lạnh trong mùa đông ít hơn, nhóm này trồng ở

khu vực trung tâm của Thái Lan, còn nhóm kia thì trồng ở các tỉnh phía Bắc

(Yapwattanaphun và cộng sự, 2000) [67]

Ở Nam Mỹ có nhiều giống vải đã được nhập về từ Ấn Độ và Trung

Quốc nhưng trong 43 giống được nhập nội chỉ có hai giống hiện nay còn tồn

tại và được trồng phổ biến đó là Hap Ip và Kwaimi (Morton, j 1987) [60]

Ở Hawai có 3 giống trồng phổ biến đó là giống Hap Ip, Kwaimi và

Brewster Vào năm 1942, Groff tiến hành lai tạo giữa 3 giống vải trên nhằm

tìm ra một giống vải tốt nhất và đến năm 1953 đã chọn ra được một giống

mang tên Groff Giống này có tính di truyền ổn định, chín muộn, quả có kích

cỡ trung bình, thịt quả trắng và ráo, hương vị thơm ngon, hầu hết các hạt đều

bị teo nên rất nhỏ (Groff, 1954) [50]

Ở Florida giống vải được trồng chủ yếu là giống Brewster [57]

2.4: Đặc điểm một số giống vải chín sớm và chính vụ ở Việt Nam

2.4.1 Giống vải lai Chua

Đặc điểm: là giống có nguồn gốc từ Thanh Hà (Hải Dương), chín sớm chín từ 5/5-25/5 hàng năm Quả hình trái tim, khi chín có màu đỏ tươi phần cuối quả có màu hơn xanh Quả to trung bình 30-35 quả/kg, khi chín vỏ quả mỏng Quả xanh có vị chua, khi chín thì ngọt hơi chua Hạt quả to, tỷ lệ cùi từ 50-55%, lá to xanh đậm, cây sinh trưởng khoẻ, chống chịu sâu bệnh tốt Thân cây vặn dãnh múi khế, cây phân cành thưa, chùm hoa thưa, dài và khỏe Lá non, hoa, cuống, nụ hoa và quả có phủ một lớp lông màu nâu sẫm Năng suất thấp hơn vải chính vụ [2], [4]

2.4.2 Giống vải U Hồng- Tân Mộc

Đặc điểm: là giống có nguồn gốc từ Thanh Hà - Hải Dương, chín sớm,

từ 25/5-5/6 hàng năm, là giống vải chín sớm được trồng đầu tiên ở xã Tân Mộc của huyện Lục Ngạn (nên thường gọi là U Hồng Tân Mộc) quả hình tim, cuống quả sâu, vai quả nhô cao nên khi bổ theo chiều dọc quả thì mép trên có hình chữ u (nên gọi là U Hồng) Giống vải U Hồng có đặc điểm: cây phát triển ít cành tăm hương, cành thưa, lá to dài và có màu xanh sáng cây sinh trưởng mạnh Cuống hoa dài, bông thưa, từ cuống hoa đến nụ hoa phủ một lớp lông màu nâu Quả đóng thưa và khoe quả Thuộc giống quả to trung bình, khối lượng 23-25 quả/kg Khi chín vỏ quả mỏng, vai quả có màu hồng đỏ tươi, phần cuối quả có màu vàng hoặc xanh sáng Quả khi còn xanh hơi chua, khi chín quả ngọt vừa Tỷ lệ cùi ăn được chiếm từ 55-60% Hạt quả nhỏ hơn vải lai chua, năng suất bằng và cao hơn vải chính vụ [2], [4]

2.4.3 Giống vải lai Thanh Hà

Đặc điểm: là giống có nguồn gốc từ Thanh Hà - Hải Dương, giống chín

hơi sớm Cây mọc khỏe, ít cành tăm, thân và cành hơi vặn Lá màu xanh đậm,

thuôn dài nhỏ hơi vặn Từ cuống hoa đến nụ hoa phủ một lớp lông màu xanh

sáng Hoa cái màu trắng, quả chín vào đầu tháng 6, sớm hơn vải chính vụ sau U

Hồng Quả to tròn, khối lượng quả 35-40 quả/kg Tỷ lệ cùi ăn được từ 60-65%

Khi chín ăn vị chua ngọt, sau khi ăn có vị hơi chát Quả chín có màu đỏ tươi đều,

vỏ quả dầy, gai quả to và lỳ, năng suất thấp hơn vải chính vụ [2], [4], [5]

2.4.4 Giống vải Hùng Long

Có nguồn gốc từ xã Hùng Long huyện Đoan Hùng tỉnh Phú Thọ

Đặc điểm: cây sinh trưởng rất tốt, tán cây hình bán cầu, lá hình lòng

máng phẳng, màu xanh đậm, chùm hoa to hình tháp, cuống hoa có màu nâu

đen Quả hình tròn hơi dài, khi chín có màu đỏ sẫm, gai thưa, nổi Khối lượng

quả trung bình 23,5g (40-50 quả/kg), tỷ lệ phần ăn được 72%, độ Brix

17-20%, vị ngọt hơi chua nhẹ, năng suất trung bình cây 8-10 tuổi đạt 80kg/cây

Đây là giống chín sớm, thời gian cho thu hoạch từ 15/5-20/5 [2], [4], [5]

2.4.5 Giống vải Bình Khê

Đặc điểm: là giống vải có nguồn gốc xã Bình Khê huyện Đông Triều

tỉnh Quảng Ninh Cây sinh trưởng tốt, tán cây hình bán cầu dẹt, lá có màu

xanh tối, chùm hoa to, phân nhánh thưa, dài, cuống hoa có màu nâu đen Quả

hình trứng, khi chín có màu đỏ sẫm, vỏ mỏng, gai thưa, ngắn Khối lượng quả

trung bình 33,5g (28-35 quả/kg, tỷ lệ phần ăn được trung bình 71,5%, đọ Brix

17-20%, vị ngọt thanh Năng trung bình 10 tuổi đạt 80 kg/ cây là giống chín

sớm, thời gian cho thu hoạch 5/5-15/5 [2], [4], [5]

2.4.6 Giống vải U Trứng Thanh Hà

Đặc điểm: vải U Trứng Thanh Hà có nguồn gốc từ Thanh Hà- Hải

Dương Là giống chín sớm, từ 10/5-15/5 hàng năm, quả hình trứng, cuống quả

sâu Giống vải U Trứng có đặc điểm cây phát triển ít cành tăm hương, cành thưa, lá to, dài màu xanh hơi vàng, lá vặn hình vỏ đỗ Cây sinh trưởng mạnh Cuống hoa dài, bông thưa, từ cuống hoa đến nụ hoa phủ một lớp lông màu nâu Quả đóng thưa trên chùm Thuộc giống quả to trung bình, khối lượng 30-35 quả/kg Khi chín vỏ quả mỏng, quả có màu hồng đỏ tươi, phần cuối quả có màu vàng hoặc xanh sáng Khi còn xanh quả ăn có vị hơi chua, khi chín quả ngọt vừa Tỷ lệ cùi ăn được chiếm 72% Hạt quả nhỏ hơn vải lai chua, năng suất trung bình cây 10 tuổi đặt 80kg/ cây/năm, độ Brix 18-20% [5],[11]

2.4.7 Giống vải Lai Yên Hưng

Nguồn gốc: xã Đông Mai huyện Yên Hưng tỉnh Quảng Ninh

Đặc điểm: cây sinh trưởng khoẻ, tán cây hình bán cầu, lá màu xanh hơi vàng Chùm hoa to trung bình, phân nhánh dài, cuống hoa có màu nâu đen Quả hình tim, khi chín có màu đỏ vàng, gai thưa trung bình Khối lượng quả 30,1gam (30-35quả/kg), tỷ lệ phần ăn được trung bình 72,2%, độ Brix 18-20%, vị hơi chua nhẹ, năng suất trung bình cây 10 tuổi 80-90 kg/cây Đây là giống chín sớm, thời gian cho thu hoạch 10/5-20/5 [5], [6], [11]

2.2.8 Giống vải lai Phúc Hoà

Nguồn gốc: xã Phúc Hoà huyện Tân Yên tỉnh Bắc Giang

Đặc điểm: cây sinh trưởng khoẻ, khi còn nhỏ tán cây hình nấm, khi lớn lên có hình cây rơm Lá to, xanh đậm, mút lá nhọn, cuống lá dài, có 6-8 lá chét Chùm hoa to hơn chùm hoa vải thiều Thanh Hà Quả hình tim hơi thót ở đỉnh, vai quả bằng, màu đỏ tươi Trọng lượng trung bình 33,3g/quả (28-32 quả/kg), vỏ mỏng cùi màu trắng sữa, ăn giòn ngọt, có vị hơi chua Là giống vải chín sớm, năng suất ổn định cây 10 tuổi đạt trung bình 80kg/ cây /năm, quả chín từ 15/5-20/5 hàng năm [5], [6]

2.4.9 Giống vải thiều Thanh Hà

Cây sinh trưởng tốt, lá mầu xanh đậm Quả hình cầu khi chín màu đỏ

tươi, gai thưa, ngắn Trọng lượng quả trung bình 20,7g (45-50 quả/kg), tỷ lệ

ăn được trung bình 75,0%, độ Brix 18-21% Đây là giống chính vụ thời gian

cho thu hoạch 5/6-25/6 [27]

2.5: Tình hình sản xuất, tiêu thụ quả vải trên thế giới và Việt Nam

2.5.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ vải trên thế giới

* Tình hình sản xuất

Bảng 2.1: diện tích và sản lượng vải của một số nước trên thế giới

Trung Quốc (cả Đài Loan) 592.000 1.270.000

Nguồn: Hội thảo tình hình sản xuất và xuất khẩu vải châu Á,Thái Bình

Dương tại Băng Cốc, Thái Lan 9/2001

Diện tích sản lượng vải tập trung chủ yếu ở các nước thuộc châu Á

Quốc gia sản xuất lớn nhất trên thế giới là Trung Quốc với tổng diện tích là

592.000 ha, sản lượng đạt 1.270.000 tấn Ngoài ra, cây vải còn được trồng ở

một số quốc gia và khu vực khác như châu Mỹ, châu Úc…

Hiện nay sản lượng vải trên thế giới khoảng hơn 2 triệu tấn/năm, tập

trung chủ yếu ở châu Á

Tuy nhiên sản lượng vải tập trung chủ yếu vào một số nước có điều

kiện tự nhiên thích hợp và sản xuất có tính chất hàng hoá như: Trung Quốc

1.270.000 tấn, Ấn Độ 430.000 tấn, Đài Loan 110.000 tấn, Thái Lan 85.000

tấn Việt Nam 120.000 tấn (Báo cáo của Bộ Nông nghiệp và PTNT ngày 24/4/2002) Hiện nay, thị trường về quả vải tươi cũng như sản phẩm được chế biến từ quả vải trên thế giới còn rất lớn

Theo Sauco [47] năng suất vải trên giới đạt trung bình khoảng 60-70 kg/cây (2,5 - 5,4 tấn/ha), cây tốt có thể đạt tới 125 - 130 kg/cây (8-10 tấn/ha) Năm 1993 Đài Loan đã xuất khẩu quả vải tươi với tổng số 6.989 tấn, Hồng Kông là thị trường tiêu thụ vải lớn nhất của Đài Loan (1.925 tấn), tiếp theo là Canada (1.248 tấn), Nhật Bản (1.227 tấn) Philippin (1.061 tấn), Singapore (990 tấn) Trung Quốc xuất khẩu năm 1993 là 533 tấn vải tươi Hồng Kông là thị trường tiêu thụ vải lớn nhất của Trung Quốc với 476 tấn, tiếp theo là Pháp (30 tấn) [16]

Thái Lan chủ yếu trồng các giống: HongHuay, O-Hia, Chakrapud, Kom, Jean và Sam poaw Koew Năm 1993 Thái Lan xuất khẩu 7.651 tấn về đóng hộp (thu 256,1 triệu Bath) cho các nước Malaixia (2.514 tấn), Singapore (1.133 tấn), Mỹ (1.085 tấn), Hà Lan (472 tấn) [16]

Vải ở Ấn Độ được sản xuất tập trung tại phía Bắc tỉnh Bihar với các giống vải chính: Shahi, China, Longina và Madras Hiện nay Ấn Độ xuất khẩu vải tươi không nhiều, chủ yếu xuất khẩu ở dạng đóng gói 2kg/hộp, trong khi sản phẩm nội tiêu thường là 15 - 18 kg hoặc 20kg/thùng

Ở Úc, thời gian sản xuất vải từ tháng 11- 3 đỉnh cao từ tháng 12 - 2 với giống vải chủ yếu là Taiso và Bengal Năm 1993 Úc đã xuất khẩu 17 tấn vải cho Liên minh châu Âu và 14 tấn cho Singapore

Ở Mỹ vải được trồng nhiều ở Florida Sản lượng vải năm 1992 đạt 39.000 tấn Tại Hawai các giống Brewtes và Mauritius được trồng ở đây với thời gian thu hoạch từ giữa tháng 6 tới giữa tháng 7 [16]

Tóm lại, quả vải ngày càng phổ biến trên thị trường các nước thuộc liên minh châu Âu (EU), các nước Pháp, Đức, Anh mỗi năm nhập khoảng 15.000 tấn

vải từ Nam Phi, Mauritius, Reunion, Madagasca, Israel, Thái Lan và một phần từ

Trung Quốc thông qua Hồng Kông Ở Đông Nam Á, Hồng Kông, Singapore,

Nhật Bản mỗi năm nhập khoảng 10.000 tấn vải (gồm cả vải tươi, khô và vải hộp)

chủ yếu từ Trung Quốc, Đài Loan và Thái Lan (Nguyễn Thị Ngà, 1999) [16]

* Tình hình tiêu thụ vải

Tổng sản lượng vải xuất nhập khẩu trên thị trường thế giới khoảng

100.000 tấn/năm Thị trường tiêu thụ lớn trên thế giới có thể nói đến Hồng

Kông và Singapore Trong tháng 6 và 7, thị trường này tiếp nhận khoảng

12.000 tấn vải từ Trung Quốc, Đài Loan và Thái Lan Đức và Pháp nhập

10.000 - 12.000 tấn vải từ Madagasca và Nam Phi trong tháng 10 đến đầu

tháng 3 năm sau Một lượng nhỏ được nhập từ Israel trong tháng 7 đến tháng

8 và từ Australia tháng 5, tháng 6 Sau năm 1980, vải từ Thái Lan, Đài Loan,

Trung Quốc được bán sang châu Âu và năm 1990 một lượng được xuất sang

Ấn Độ Vải đóng hộp chất lượng tốt được xuất sang Malaixia, Singapore, Mỹ,

Australia, Nhật và Hồng Kông (Ghosh, 2000) [48]

Năm 2000, Thái Lan xuất khẩu 12.475 tấn vải tươi và sấy khô trị giá 15,4

triệu Đôla Mỹ sang thị trường Singapore, Hồng Kông, Malaysia, Mỹ (Anupunt,

2003) [39]

Theo Xuming H, Lian Z.(2001), gần một nửa sản lượng vải của Trung

Quốc tiêu thụ tại thị trường nội địa Hàng năm, Trung Quốc chỉ xuất khẩu một

lượng khoảng 10.000 - 20.000 tấn (chiếm khoảng 2% sản lượng vải) Thị

trường xuất khẩu của Trung Quốc chủ yếu là: Singapore và một số nước Đông

Nam Á Giá vải của Trung Quốc giao động từ 0,5 đến 2,5 USD/kg tùy thuộc

vào chất lượng quả và thời vụ thu hoạch, cao nhất là giá của các giống No Mai

Chee và Kwai May hạt nhỏ với giá 10,0 USD/kg, giá trung bình tại Singapore

và Anh là 6 USD/kg, tại Nam Mỹ là 15 USD/kg [58], [66] Đài Loan hàng năm

xuất khẩu khoảng 5.700 tấn vải cho các nước: Philppines: 2000 tấn; Nhật:

1000 tấn; Singapore: 500 tấn; Mỹ: 1.200 tấn và Canada: 1.000 tấn

Australia là nước sản xuất vải với số lượng ít, nhưng lại tập trung chủ yếu cho xuất khẩu khoảng 30% sản lượng vải của Australia xuất khẩu cho Hồng Kông, Singapore, châu Âu và các nước Ả Rập nhưng Australia lại phải nhập khẩu vải của Trung Quốc vào những tháng trái vụ

Thị trường nội địa là thị trường mạnh tiêu thụ vải tươi của hầu hết các quốc gia sản xuất vải trên thế giới Các nước hàng năm chỉ xuất khẩu một lượng vải rất nhỏ trong thị trường thế giới (Menzel, 2002) [58]

2.5.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ vải tại Việt Nam

* Tình hình sản xuất

Cây vải được trồng ở các tỉnh phía Bắc, tập trung ở vùng Đông Bắc Bắc Bộ (Thái Nguyên, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Bắc Giang, Quảng Ninh, Hải Dương… dọc hai

bờ sông Đáy trên địa bàn Hà Tây, hai bên bờ sông Hồng từ Việt Trì ngược lên)

Bảng 2.2: Tình hình sản xuất vải ở các tỉnh miền Bắc Chỉ tiêu

Vùng trồng

Diện tích (ha)

Diện tích thu hoạch (ha)

Năng suất (tạ/ha)

Sản lƣợng (tấn/ha)

Số liệu bảng 2.2 cho thấy, đến năm 2007, diện tích trồng vải của nước

ta đạt 93.962,4 ha với sản lượng 428.310 tấn.

Ở miền Nam các vùng cao như: Đà Lạt, Buôn Mê Thuật, Kon Tum

đang trồng thử và bước đầu đã có kết quả Vùng đồng bằng Sông Cửu Long ở

huyện Bình Minh, tỉnh Vĩnh Long, có trồng vài chục cây vải 40 - 50 tuổi, cây

ra hoa, kết quả bình thường nhưng quả nhỏ (6g) chất lượng quả ngon

Theo Vũ Công Hậu năm (1999) [12], ưu thế lớn nhất của cây vải là: dễ

trồng, chăm sóc đơn giản, chịu được đất chua, đất đồi dốc là loại đất rất phổ

biến ở vùng đồi núi phía Bắc, thêm vào đó công tác bảo vệ thực vật đơn giản

hơn các cây trồng khác

* Tình hình tiêu thụ

Ở nước ta, khoảng 75% sản lượng vải của cả nước được tiêu thụ ngay

trong thị trường nội địa, phần còn lại được sơ chế, xuất khẩu tươi và chế biến

Các sản phẩm sơ chế và chế biến gồm vải sấy khô, vải lạnh đông, vải nước

đường và Purê vải Thị trường xuất khẩu vải tươi còn rất hạn chế do nhiều

nguyên nhân như: khả năng bảo quản của quả vải ngắn, chất lượng về sinh an

toàn thực phẩm hạn chế, điều kiện vệ sinh cơ sở hạ tầng sau thu hoạch kém

Thị trường xuất khẩu vải của Việt Nam chủ yếu là Trung Quốc, Hồng

Kông, Hàn Quốc, Nhật Bản, Hà Lan, Thụy Sĩ, Mỹ và một số quốc gia khác

trong khu vực và thị trường châu Âu

Bảng 2.3: Sản lƣợng các sản phẩm chế biến vải ở Việt Nam năm 2007

1 Vải hộp, lọ 1.114 Chủ yếu sản phẩm đóng hộp

3 Vải lạnh đông IQF 200

4 Vải lạnh đông Block 246

(Nguồn: Tổng Công ty Rau quả Việt Nam - 2007)

Thị trường vải tươi chủ yếu ở Hà Nội và Thành Phố Hồ Chí Minh, vải sấy khô chủ yếu bán sang Trung Quốc và một phần sang Lào, Campuchia Hầu hết sản phẩm vải do tư thương tiêu thụ, có rất ít tổ chức đứng ra thu mua vải cho người sản xuất

Bảng 2.4: Lƣợng xuất khẩu các mặt hàng từ quả vải 6 tháng năm 2007

(tấn)

Giá trị (USD)

Pháp

17.35 125.84

14.700 116.225

3 Vải đông lạnh Hà Lan,

Hàn Quốc

46.00 22.00

51.750 22.810

(Nguồn: Tổng công ty Rau quả Việt Nam - 2007)

2.6 Tình hình sản xuất và tiêu thụ vải ở Bắc Giang

2.6.1 Diện tích, năng suất và sản lượng vải của Bắc Giang qua các năm

Ở Bắc Giang diện tích vải thiều chiếm 78 % tổng diện tích cây ăn quả và được trồng ở hầu khắp các địa phương trong tỉnh Trong đó, diện tích lớn và được trồng tập trung ở các huyện: Lục Ngạn, Lục Nam, Yên Thế, Sơn Động, Tân Yên và Lạng Giang

Theo số liệu thống kê của Cục thống kê tỉnh Bắc Giang cho biết về diện tích, năng suất sản lượng vải từ năm 2002 - 2007được trình bày ở bảng 2.5

Bảng 2.5: Diện tích, năng suất và sản lƣợng vải thiều của tỉnh Bắc Giang

Số liệu ở bảng 2.5 cho thấy hàng năm diện tích trồng vải trên địa bàn tỉnh

Bắc Giang ngày càng được mở rộng, năm sau cao hơn năm trước, điều đó chứng

tỏ cây vải rất thích hợp với điều kiện đất đai, thời tiết khí hậu ở đây Hơn nữa

người dân ở đây đã thấy rõ hiệu quả đem lại từ cây vải nên họ đã cố gắng đầu tư

vốn và kỹ thuật để phát triển cây vải

Năng suất vải có sự biến động qua các năm, điều đó bị chi phối bởi

nhiều yếu tố khách quan liên quan đến khí hậu Năm 2005 mưa nhiều vào giai

đoạn vải chuẩn bị phân hóa mầm hoa nên hầu hết các vườn vải đều ra lộc

đông Năm 2006 ở giai đoạn đầu thời tiết rất thuận lợi cho quá trình phân hóa

và nở hoa, đậu quả Tuy nhiên đến giữa và cuối tháng 4, thời tiết khô hạn kéo

dài gây khủng hoảng về nước trong cây vải làm cho quả vải rụng nhiều Có

những huyện quả non rụng đến 80 - 90% như huyện Yên Thế, Sơn Động, Lục

Nam Chính những nguyên nhân khách quan đó đã làm cho sản lượng vải ở

Bắc Giang một số năm qua giảm đáng kể

Năm 2007, do điều kiện thời tiết đầu vụ khi cây phân hóa mầm hoa lúc

này thời tiết có mưa xen kẽ, nên ở một số vùng bị ảnh hưởng làm cho vải ra

lộc Đông, tuy nhiên thời gian mưa ngắn, lượng mưa trung bình nên các chủ

vườn đã khắc phục kịp thời bằng các biện pháp diệt trừ lộc Đông, tạo điều

kiện thuận lợi cho quá trình phân hóa mầm hoa của vải Từ khi hoa nở cho

đến khi thu hoạch thì điều kiện thời tiết tương đối thuận lợi, trời nắng ấm vào

tháng 3 và tháng 4 xen kẽ có các trận mưa rào nhẹ tạo điều kiện thuận lợi cho

quá trình phát triển của quả vải Chính vì vậy năm 2007 được coi là năm được

mùa vải ở Bắc Giang, sản lượng đạt 218.758,3 tấn

2.6.2 Diện tích, năng suất và sản lượng vải của các huyện trong tỉnh năm 2007

Điều tra về diện tích, năng suất và sản lượng vải của các huyện năm

2007 của tỉnh thu được kết quả ở bảng 2.6

Theo số liệu thống kê bảng 2.6 cho thấy Lục Ngạn là huyện có diện tích cũng như năng suất và sản lượng vải đứng đầu toàn tỉnh với diện tích 18.500ha, năng suất 54,21 tạ/ha, sản lượng đạt 100.300 tấn, sau đó là Lục Nam, Yên Thế, Sơn Động, tiếp đến là Tân Yên và Lạng Giang

Bảng 2.6: Diện tích, năng suất và sản lƣợng vải của các huyện trong tỉnh năm 2007

(ha)

Diện tích cho sản phẩm(ha)

Năng suất (tạ/ha)

Sản lƣợng (tấn)

Nguồn: Cục thống kê Bắc Giang, ngày 23 tháng 01 năm2008

2.6.3 Về cơ cấu giống vải

Đến năm 2005, theo điều tra toàn tỉnh có hơn 10 giống vải, tập trung vào hai nhóm giống đó là nhóm vải chính vụ (Vải Thiều) chiếm 92 % và nhóm vải chín sớm chiếm 7,5 % tổng diện tích vải, Nhóm vải chín sớm gồm các giống vải Phúc Hòa, U hồng, U Trứng, Bình Khê Hiện nay, Sở Nông nghiệp và PTNT đang chỉ đạo xây dựng mô hình thí điển cải tạo, thay nhanh giống vải bằng phương pháp sử dụng cành ghép của các giống vải chín sớm ghép trực tiếp lên gốc vải giống chính vụ hiện có, tạo ra cây mới nhanh cho thu hoạch, thời gian thay giống nhanh và hiệu quả kinh tế cao

2.6.4 Tiêu thụ và chế biến vải

Quả vải được tiêu thụ trên thị trường dưới hai dạng chính là quả tươi và

một số sản phẩm chế biến chủ yếu là dạng vải sấy khô nguyên quả Trong

những năm mất mùa thì vải được tiêu thụ đáp ứng nhu cầu ăn tươi là chủ yếu;

những năm được mùa, sản lượng lớn, lượng vải đưa vào sấy khô thường

chiếm trên 50% tổng sản lượng vải của tỉnh Một số sản phẩm chế biến khác

từ vải như cùi vải đóng hộp, cùi vải lạnh đông, rượu vang vải…nhưng với sản

lượng nhỏ, hàng năm chỉ chiếm 3 đến 5% tổng sản lượng vải của tỉnh

Thị trường tiêu thụ vải hiện nay ngoài thị trường trong nước còn lại chủ yếu

là xuất khẩu sang Trung Quốc Hàng năm, lượng vải xuất bán sang Trung Quốc

chiếm tới trên 80% tổng lượng vải sấy khô và trên 30% lượng vải tiêu thụ tươi của

tỉnh Như vậy, Trung Quốc hiện nay vẫn là thị trường chính tiêu thụ vải thiều của

tỉnh Tuy nhiên, quan hệ xuất khẩu vải sang Trung Quốc hiện nay vẫn chủ yếu là

quan hệ biên mậu và xuất khẩu theo con đường tiểu ngạch nên giá cả không ổn

định, tác động lớn đến sản xuất của nông dân và các nhà thu mua chế biến

2.6.5 Tình hình sản xuất và tiêu thụ vải tại huyện Lục Ngạn

Diện tích và sản lượng một số cây ăn quả chính của huyện Lục Ngạn

được trình bày qua bảng 2.7

Bảng 2.7: Diện tích, sản lƣợng một số cây ăn quả chính ở huyện Lục Ngạn

STT Loại cây

ăn quả

Diện tích (ha)

Diện tích cho thu hoạch (ha)

Năng suất (tạ/ha)

Sản lƣợng (tấn)

Nguồn: Phòng Thống kê huyện Lục Ngạn 2008

Số liệu bảng 2.7 cho thấy, cây vải có diện tích rất lớn so với diện tích cây ăn quả trong toàn huyện Toàn huyện có 21.559 ha cây ăn quả các loại trong đó riêng cây vải diện tích cho thu hoạch là 18.500 ha Tỷ lệ diện tích cây vải so với các cây ăn quả khác trong toàn huyện thể hiện qua hình 2.1

85%

15%

Vải thiều CAQ khác

Hình 2.1: Đồ thị Tỷ lệ diện tích cây vải so với các loại cây ăn quả

khác của huyện Lục Ngạn năm 2008

Qua hình 2.1 cho thấy diện tích cây vải chiếm tỷ lệ 85% trong tổng số diện tích cây ăn quả của toàn huyện, điều đó chứng tỏ vai trò quan trọng của loại cây ăn quả này trong cơ cấu diện tích cây ăn quả của huyện Lục Ngạn Tuy có diện tích lớn song thị trường tiêu thụ vải của huyện Lục Ngạn gặp nhiều khó khăn Do sản lượng lớn và chín tập trung việc tiêu thụ quả tươi chiếm chỉ chiếm một lượng nhỏ (chiếm 1/3) chủ yếu là tiêu thụ trong nước, còn lại quả vải được sấy khô và tiêu thụ qua đường tiểu ngạch sang Trung Quốc Một số khu vực trồng vải chín sớm của huyện đã cho thu hoạch nhưng diện tích còn ít, năng suất thấp do nhiều nguyên nhân

2.7 Một số nghiên cứu về cây vải ở Việt Nam và trên thế giới

2.7.1 Nghiên cứu về đặc điểm thực vật học và yêu cầu sinh thái

2.7.1.1 Đặc điểm thực vật học

a Đặc điểm rễ:

Cây vải có bộ rễ rất khoẻ gồm rễ ăn đứng và rễ ăn ngang, rễ ăn nông,

sâu, rộng, hẹp phụ thuộc cách nhân giống, đất trồng, nước, phân bón và chế độ

nhiệt trong đất Vải trồng bằng hạt rễ ăn sâu 4-5m, trồng bằng cành chiết rễ ăn

nông 1,2 - 1,6m Đại bộ phận rễ tập trung ở tầng 60cm, độ lan xa của rễ thường

gấp 1,5 - 2 lần tán cây, rễ tơ tập trung trong khu vực hình chiếu của tán và độ

sâu 40 cm trở lại Rễ vải có khả năng hấp thu mạnh nên cây có khả năng chịu

hạn tốt Rễ vải có nấm cộng sinh tạo thành nội khuẩn căn giúp cho rễ hút được

nước, cung cấp dinh dưỡng trong điều kiện khô hạn (Trần Thế Tục 1997) [24]

b Đặc điểm thân, cành:

Cây vải là cây thân gỗ thường xanh, cây trưởng thành cao từ 10 - 15m,

thân to, vỏ phẳng, nhẵn, mầu nâu xám hoặc nâu đen, gỗ có vân mịn mầu nâu

Tán cây hình mâm xôi, hình bán cầu, đường kính tán 7 - 12m cành chính to

khoẻ, phân nhánh nhiều, hơi cong, phân bố đều về các phía thế cây tùy thuộc

theo giống, các giống vải Nếp, Trần Tử, Lam Trúc tán hơi doãng rộng, các giống

Quế vị, Ô Diệp vươn thẳng, các giống Hoài Chi, Lam Trúc cành mọc dày, ngắn,

tán khít, các giống Thuỷ Đông, Tam Nguyệt Hồng cành thưa, dài Cây vải dù

nhân giống bằng phương pháp chiết hay ghép từ khi trồng đến 3 năm tuổi chủ

yếu là sinh trưởng dinh dưỡng Trong thời kỳ này bộ khung tán phát triển mạnh,

một năm có thể ra 5 - 6 đợt lộc (Nghê Diệu Nguyên,Ngô Tố Phần (1991) [17]

c Đặc điểm lá

Lá vải thuộc loại lá kép lông chim gồm 2 - 4 đôi, mọc so le, lá chét

cứng, dai có chất sừng Cuống lá ngắn, mặt lá xanh đậm, gân nhẵn, không nổi

rõ trên lá Mút lá nhọn, gốc lá hơi tù, lá non khi mới ra mầm tím đỏ, khi thuần

thục mầu xanh đậm, hình dạng và màu sắc lá có thể dùng để phân loại các

giống khác nhau Tuổi thọ của lá từ 1 - 2 năm, trong cùng một giống lá ra ở

các mùa cũng không hoàn thành giống nhau do ảnh hưởng của nhiệt độ, nước,

dinh dưỡng (Trần Thế Tục 1997) [24]

d Đặc điểm hoa

Vải có 3 loại hoa cơ bản: hoa đực, hoa cái và hoa lưỡng tính, hoa vải rất

bé, không có cánh, hoa đực có khả năng tung phấn để thụ tinh, hoa cái được thụ tinh sẽ phát triển thành quả Hoa lưỡng tính có thể kết quả được nhưng ít thấy, hoa cái thường có 2 bầu, sau khi thụ tinh xong thì quả phát triển, thường chỉ có một bầu phát triển thành quả (Trần Thế Tục 1997) [24]

- Hoa cái: hoa cái phát triển hoàn toàn, ba bộ phận bầu nọuy, vòi nhụy

và đầu nhụy phân hoá khá rõ Bầu nhụy phát triển thường có 2 - 3 tâm bì Bầu nhụy có 3 tâm bì thì cả hai đều mọc sóng đôi hàng đều, bầu nhị có 3 tâm bì sắp xếp theo hình chân đỉnh Trong bầu nhị có phôi chân mọc ngược có thể thụ tinh kết quả Khi nhụy đã chín thì đầu nhụy tiết ra dịch dính là thời điểm thụ phấn tốt nhất Chỉ nhị của hoa này rất ngắn khoảng 0,5 cm chỉ cao bằng bầu nhị bao phấn to, thông thường không nứt ra, cho dù có nứt cũng không có phấn ra được (Nguyễn Văn Dũng, Vũ Mạnh Hải, Đào Quang nghị 2005) [5] Hoa cái sau khi thụ phấn, thụ tinh sẽ đậu quả Với sản xuất, hoa cái có

ý nghĩa quan trọng, nó chiếm khoảng 30% Với các giống khác nhau, tuổi cây khác nhau, ra hoa sớm hoặc muộn, tỷ lệ hoa cái cũng khác nhau [5],[6]

- Hoa đực: Thường gọi là “hoa giả” bao gồm hoa đực mà nhụy này hoàn toàn thoái hoá, nhụy cái phát triển không hoàn toàn, nhụy thoái hoá chỉ còn dấu vết nhị được mọc trên mầm hoa, phấn nhiều 6 - 8 nhị Chỉ nhị dài, bao phấn to, phấn hoa khi chín có màu vàng, nhị đực thường có hạt phấn tốt, hoa đực tiêu hao dinh dưỡng nhiều, nên cần có biện pháp giảm tỷ lệ hoa đực [5],[6]

- Hoa lưỡng tính: có nhị đực, nhụy cái cùng phát triển, nhị có thể tung phấn bình thường, đầu nhụy có thể nứt ra để thụ phấn, thụ tinh Đây là loại hoa hoàn toàn có thể kết thành quả, nhưng số lượng hoa lưỡng tính không nhiều (Anonymous, 2000) [38]

- Hoa biến thái (hoa dị hình): có bầu nhụy, bầu nhụy có 1 hoặc nhiều ngăn sắp thành một hàng hay nhiều tầng, đầu nhụy tách đôi hoặc tách thành

nhiều khía, trong đó nhụy chỉ có một tâm bì phát triển bình thường, còn các

tâm bì khác bị thoái hoá và teo đi Biến thái của nhị cũng biểu hiện đa dạng,

có nhị mọc trên chuỗi nhụy, gối chỉ thị và bầu nhụy hợp làm một, đầu cuối bộ

phận hợp sinh này mọc ra bao phấn một ngăn Đoạn cuối bao phấn thành chỉ

nhị Số nhị của hoa dị hình dao động rộng từ 3 - 19 cái (Nguyễn Văn Dũng,

Vũ Mạnh Hải, Đào Quang nghị 2005) [5]

Khả năng ra hoa, tỷ lệ các loại hoa, tỷ lệ đậu quả của các giống khác

nhau có sự khác nhau do tác động của cả hai yếu tố đặc tính giống và điều

kiện sinh thái (Vũ Mạnh Hải 1986) [8] Thông thường cành hoa ngắn, có tỷ lệ

đậu quả cao, mật độ quả dầy và đều hơn so với loại hình cành hoa dài [38]

Thông thường trong một chùm hoa, hoa đực và hoa cái không cùng nở

một lúc, cho nên nếu chỉ trồng thuần một loại giống thì dễ xảy ra sự thụ phấn

không tốt, đậu quả kém Do vậy trong sản xuất cần phải trồng thêm các giống

khác nhau, để tăng năng thụ phấn của cây Số lượng hoa vải nhiều nhưng tỷ lệ

đậu quả thấp Khi hoa nở gặp ngày nắng ấm, ít mây mù, ít mưa phùn thì việc

thụ phấn thuận lợi, tỷ lệ đậu quả cao (Vũ Mạnh Hải, 2004) [9]

e Đặc điểm quả

Có nhiều dạng: hình trứng, hình bầu dục, hình trái tim, hình cầu…

Tuỳ từng giống, lúc còn xanh quả có màu xanh nhạt, khi chín màu đỏ thẫm

tím hoặc xanh tuỳ giống Cùi vải thường chiếm 60 - 70%, vỏ và hạt chiếm

20 - 46% khối lượng quả Cùi vải mầu trắng vị ngọt pha chua hoặc rất chua

tuỳ từng giống Hạt vải hình bầu dục dài, mầu nâu bóng (Trần Thế Tục,

1997) [23]

2.7.1.2 Đặc điểm sinh trưởng và phát triển của cây vải

a Giai đoạn sinh trưởng

Trên cây đã cho quả một năm có 2-3 đợt lộc vào tháng 2, sau thu hoạch

tháng 6-7 và tháng 9-10 Khi cây đã già thì một năm chỉ có 2 đợt lộc vào

tháng 3 và tháng 9 Đợt lộc Xuân nếu không có hoa thì sẽ thành cành dinh

dưỡng, nếu cành mang hoa là cành quả, loại cành này mọc trên cành vụ Thu năm trước, bởi vậy phải chăm sóc tốt cành vụ Thu thì năm sau mới có nhiều cành cho quả (Trần Thế Tục, Ngô Bình, 1997) [25]

b Giai đoạn phát triển

Theo Sauco [47]: thời gian từ khi trỗ hoa đến khi quả vải chín kéo dài 3- 4,5 tháng ở vùng nhiệt đới và từ 4-6 tháng ở vùng bán nhiệt đới Nếu trồng bằng hạt thì sau 6 năm trở lên mới trổ hoa, cho quả Cây trồng bằng cành chiết thì sau 3 - 4 năm đã cho quả Cây trồng bằng cành ghép có thể ra hoa và cho quả trước cây trồng bằng cành chiết

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng việc đậu hoa ở cây ăn quả tuỳ thuộc vào 2 yếu tố: Tinh bột (Hydrat carbon) và chất kích thích sinh trưởng Sự trỗ hoa của cây vải, tuỳ thuộc bình quân giữa chất khởi điểm tăng trưởng (hay chất ức chế, ngăn trỗ hoa) do các lá non đang lớn phát sinh và một chất ức chế trổ hoa do các lá già phát sinh (Trần Thế Tục, 1997) [23]

Theo các tác giả Trung Quốc, quả vải phát triển qua 3 giai đoạn và cùng xuất hiện 3 lần rụng quả [23]

- Giai đoạn 1: Tế bào tăng trưởng mạnh để phát triển phôi, vỏ hạt, vỏ quả Sau hoa cái nở 10 ngày, quả bằng hạt đậu thì rụng quả sinh lý đợt 1

- Giai đoạn 2: Hạt lớn nhanh, vỏ quả cứng lại, cùi dần bao cứng hạt Khi cùi bao từ 1/3 - 2/3 hạt, do dinh dưỡng không đầy đủ hoặc nguyên tố kích thích bên trong giảm nên xuất hiện rụng quả lần 2

- Giai đoạn 3: Cùi phát triển nhanh và quả chín Thời gian này dinh dưỡng

và chất khoáng tích luỹ nhanh vào quả, vỏ quả đã có một phần chuyển mầu Do cường độ tích luỹ nhanh, nếu gặp thời tiết bất thuận (nắng hạn, mưa to) sẽ làm rụng quả Hiện tượng rụng quả lần 3 thường trước thu hoạch một tuần

2.7.1.3 Yêu cầu về sinh thái của cây vải

Cây vải yêu cầu rất chặt chẽ đối với các yếu tố khí hậu: nhiệt độ, lượng

mưa, ánh sáng… những yếu tố này tác động đồng thời, chịu ảnh hưởng lẫn

nhau và mức độ ảnh hưởng có liên quan chặt chẽ đến bản chất các giống

a Yêu cầu về nhiệt độ

Nhiệt độ là nguyên nhân chủ yếu ảnh hưởng đến sinh trưởng dinh

dưỡng và sinh trưởng sinh thực của cây vải Quan hệ giữa nhiệt độ và sinh

trưởng dinh dưỡng đã được Nguyễn Thiếu Đường (1984)[17], nghiên cứu cho

thấy cây vải sinh trưởng ở vùng có nhiệt độ trung bình năm 21 - 25oC phản

ứng tốt: giống chín muộn ở nhiệt độ 0oC và giống chín sớm 4o

C thì sinh trưởng dinh dưỡng ngừng trệ Khi nhiệt độ 8 - 10oC thì bắt đầu khôi phục sinh

trưởng, 10 - 12oC sinh trưởng chậm, 21oC trở lên sinh trưởng tốt, ở 23 - 26o

C sinh trưởng mạnh nhất Khi nhiệt độ giảm xuống 0oC chưa bị hại, -1,5oC lộc

thu bị hại nghiêm trọng (Nguyễn Văn Dũng 2005) [6]

Ở vùng nhiệt đới (Indonexia, Nam Trung Quốc, Philippin, Guatemala -

Cu ba), nhiệt độ tối thấp không bao giờ dưới 10oC, cây vải sinh trưởng khoẻ,

nhưng không bao giờ ra hoa Một số tác giả cho rằng sự ra hoa thất thường ở

một số nước có nguyên nhân bởi nhiệt độ cao (Menzel, 1998) [55]

Những nghiên cứu của Vũ Mạnh Hải cho thấy nhiệt độ các tháng 12 đến

tháng 2 năm sau, lượng mưa tháng 11, 12 số giờ nắng tháng 11, 12 có tương

quan đến sản lượng (Vũ Mạnh Hải, 1986) [8]

Theo MenZel [56], S.V Galan [47], nhận thấy sự phân hoá mầm hoa

của vải có quan hệ với sự bất lợi của môi trường và đã đưa ra các yếu tố lý

tưởng của điều kiện khí hậu liên quan đến sinh trưởng và phát triển của cây

vải hàng năm như sau:

1 Không có sương giá

2 Không có gió quá lớn

3 Ra lộc nhiệt độ từ 26 - 30oC, độ ẩm tương đối cao, mưa nhiều

4 Giai đoạn phân hoa mầm hoa, nhiệt độ cao nhất trong mùa đông phải

dưới 20oC lượng mưa thấp hơn 50mm/ tháng, trong 3 tháng trước khi xuất hiện mầm hoa

5 Ra hoa nhiệt độ từ 16 - 22oC, độ ẩm vừa phải

6 Đậu quả nhiệt độ từ 18 - 24oC, độ ẩm vừa phải

7 Khi quả chín, nhiệt độ từ 24 -28o

C, có mưa, bức xạ lớn, độ ẩm tương đối cao

8 Khi quả chín, nhiệt độ và ẩm độ vừa phải

9 Đất sâu, thoát nước tốt, không mặn, kết cấu và độ phì đất thay đổi tuỳ theo giống vải trồng

Theo Nghê Diệu Nguyên, Ngô Tố Phần (1991) [17] cho thấy ở Trung Quốc mùa đông có nhiệt độ thấp thì có lợi cho phân hoá mầm hoa Nhu cầu

về nhiệt độ của các giống vải có khác nhau: Giống chín sớm như Tam Nguyệt Hồng, nhiệt độ tương đối cao cũng có thể hình thành mầm hoa Giống chín muộn như Hoài Chi cho thấy nhiệt độ từ 0o

C - 10oC, thời gian đầu có lợi cho phân hoá mầm hoa, những lá nhỏ (ở cụm hoa gốc) bắt đầu hình thành thì teo

đi và cụm hoa không có lá, nhiệt độ từ 11 - 14oC lá nhỏ và cụm hoa dần dần phát dục thành cụm hoa có giá trị kinh tế Nhiệt độ trên 19oC không có lợi cho phân hoá mầm hoa, chỉ có lợi cho sinh trưởng Đồng thời tác giả nhận thấy đối với giống Hoài Chi và các giống chín muộn, chỉ cần sinh trưởng của cành cây khoẻ mạnh, cành mẹ mùa Thu thuần thục, bình quân nhiệt độ tháng 1, 2 là

18oC thì rất tốt cho hình thành hoa và đậu quả [12], [34]

b Yêu cầu về ánh sáng

Tục ngữ Trung Quốc có câu: “Đương nhật lệ chi Bội nhật long nhãn” (nghĩa là: vải trồng ở nơi có nhiều ánh mặt trời, còn nhãn có thể trồng nơi ánh sáng ít hơn) Tổng số giờ chiếu sáng trong năm là 1800 giờ trở lên khá thích hợp cho vải, ánh sáng đầy đủ giúp cho tác động đồng hoá tăng tích lũy hữu

cơ, thuận lợi cho phân hoá mầm hoa, làm cho mã quả đẹp, nâng cao chất lượng Cành lá quá dầy bị thiếu ánh sáng, dinh dưỡng tích luỹ ít, khó hình

thành hoa bởi vậy thời kỳ ra hoa cần có số giờ nắng chiếu sáng nhiều nhưng

không thích ánh sáng mạnh, bởi ánh sáng mạnh làm không khí khô, lượng bốc

hơi lớn, bao phấn rễ bị khô, nồng độ mật hoa lớn ảnh hưởng đến thụ phấn thụ

tinh Mùa hoa, mưa xuân triền miên, hiệu quả quang hợp thấp, dinh dưỡng

mất cân đối dễ dẫn đến rụng quả nhiều Theo kết quả nghiên cứu về giống vải

Hắc Diệp: số giờ chiếu sáng nhiều thì lượng hoa cái bình quân một chùm tăng

lên tương ứng (Nghê Diệu Nguyên, Ngô Tố Phần, 1991) [17]

c Yêu cầu lượng mưa và độ ẩm

Cây vải ưa nhiệt độ cao, ẩm độ lớn, tổng lượng mưa có đầy đủ hay

không là nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến sinh trưởng phân hoá mầm hoa và ra

hoa quả của vải Mùa Hè là thời kỳ sinh trưởng dinh dưỡng lượng mưa tương

đối nhiều, thời kỳ sinh trưởng sinh thực lượng mưa tương đối ít Mùa Đông ít

mưa, đất khô hạn, độ ẩm không khí thấp đã ức chế sinh trưởng của rễ và cành,

nâng cao độ dịch trong cây thuận lợi cho phân hoá mầm hoa [17],[18]

Ở huyện Bác Bạch tỉnh Quảng Tây - Trung Quốc tháng 11/1981 -

1/1982 lượng mưa chỉ 27,1 mm, thời gian khô hạn dài, năm đó lượng hoa rất

nhiều Trái lại mùa Đông mưa nhiều, cây dễ nảy lộc Đông, không thuận lợi

cho phân hoá mầm hoa nên chất lượng hoa kém [17],[18]

Thời gian phân hoá mầm hoa, lượng mưa có ảnh hưởng đến tính đực

cái của hoa Theo kết quả phân tích mối tương quan: Lượng mưa thượng tuần

và hạ tuần tháng 1 có mối quan hệ thật chặt chẽ với hoa cái hệ số tương quan

phân biệt là 0,8966**

và 0,9766** Tuy nhiên lượng mưa giai đoạn này nói chung có mối tương quan nghịch với tổng số hoa và số hoa đực bình quân 1

chùm Cuối thời kỳ phân hoá hoa tưới nước đầy đủ thì tổng số hoa và số hoa

đực bình quân một chùm hơi giảm, nhưng số hoa cái bình quân một chùm

chịu ảnh hưởng không lớn [17],[18]

Mưa nhiều ảnh hưởng đến thụ phấn, thụ tinh Thời kỳ quả non mà gặp trời

mưa, râm nhiều ngày hiệu quả quang hợp thấp dễ rụng quả Thời kỳ ra hoa cần

lượng mưa thích hợp, cách mấy ngày có một trận mưa, nếu khô hạn sẽ trở ngại cho quả sinh trưởng phát triển, dẫn đến rụng quả hàng loạt Thời kỳ quả chín hạn lâu, gặp mưa đột ngột, nước quá nhiều thì phần lớn quả bị nứt Mưa nhiều nước trong đất nhiều, kém thông thoáng ảnh hưởng đến hoạt động của rễ

Ở các tỉnh phía Bắc, thời tiết mưa và ẩm tương đối thích hợp cho sinh trưởng, phát triển của cây vải Mùa khô bắt đầu vào tháng 11, 12 và cũng là lúc vải cần điều kiện khô và lạnh để phân hoá mầm hoa, ra hoa Mùa mưa bắt đầu vào tháng 4, 5 là lúc vải cần nhiều nước để nuôi quả lớn (Phạm Văn Côn, 2004) [3]

d Yêu cầu gió:

Gió có tác động điều hoà không khí Mùa hoa ngày nắng, ẩm độ thấp gió có tác dụng hỗ trợ hoa thụ phấn, thụ tinh Trong điều kiện bình thường cây tung phấn ở độ cao 2,5 - 3,5 m thì phấn hoa chủ yếu là rơi xuống dưới tán

và trong phạm vi 10 m xung quanh tán Mùa hoa nở, vải sợ gió Tây Bắc và Đông Nam qua đêm Gió Tây Bắc khô, rễ làm cho đầu nhụy khô ảnh hưởng thụ phấn, gió Nam qua đêm độ nóng ẩm ướt rễ làm cho hoa héo dần đến rụng hoa Thời gian quả phát triển, dông bão làm quả rụng, nếu dông bão mạnh làm gẫy đổ cây Bởi thế khi thiết kế chọn vườn cần chọn đất và thiết kế đai rừng chắn gió [18]

e Yêu cầu về đất

Theo FAO: Cây vải ít đòi hỏi về đất đai Về lý tính đất, cây vải không yêu cầu độ sâu về tầng canh tác của đất như cây xoài, cây bơ Vải mọc khá tốt trên đất chỉ có độ sâu tầng canh tác 40 cm, thậm chí còn mọc trên đất vôi ở Flodia (Mỹ) (Sauco, 1989) [47]

Loại đất thích hợp nhất cho cây vải là đất phù sa có tầng canh tác dày, chua nhẹ (pH từ 5,5 - 6,5) Có thể trồng vải trên đất đồi dốc thuộc phù sa cổ,

sa thạch hoặc sa phiến thạch có tầng canh tác dày, thoát nước tốt Vùng đất trũng cũng trồng được vải, nhưng phải làm thành luống đất cao, rãnh thoát nước (Trần Thế Tục, 1997) [23] Trên đất kiềm (pH = 8,5) cũng có thể trồng

vải được nhưng phải bón phân vi lượng cần thiết Để có năng suất cao vải cần

nhiều đạm, lân, kali, canxi, magiê và các phân vi lượng khác [47]

Cây vải có tính thích nghi cao đối với các điều kiện đất Các loại đất

vùng đồi núi như đất đỏ, đất vàng, đất tím, đất cát pha, đất sỏi… đất đồng

bằng như đất thịt nặng, đất phù sa, đất cát ven sông… cây vải đều sinh trưởng

tốt và cho kết quả (Nghê Diệu Nguyên, Ngô Tố Phần, 1991) [17]

Đất đồi núi, đất đồi địa thế cao, tầng đất dày, tiêu nước tốt, nhưng

nghèo chất hữu cơ, độ phì thấp, qua cầy xới sâu cải tạo đất thì bộ rễ ăn sâu và

rộng, thế sinh trưởng của cây trung bình, so với cây vải trồng ở đồng bằng thì

cây vải trồng ở vùng đồi có tuổi cao hơn, vỏ quả dày hơn, mã quả đỏ tươi, vị

ngọt chất lượng khá

Như vậy, đất nào cũng có thể trồng vải được thậm chí cả đất chua độ

phì kém, vì rễ vải có thể cộng sinh với một loại nấm rễ (Mycorhire) sống ở

đất chua (theo tài liệu Trung Quốc) gọi là “địa khuẩn căn” có thể phân giải

khoáng trong đất để hút dinh dưỡng nuôi cấy (Tôn Thất Trình, 1997) [22]

2.7.2 Nghiên cứu về kỹ thuật thâm canh cây vải

* Nhu cầu dinh dưỡng và phân bón cho vải

Khi tiến hành phân tích đất đai trong nhiều năm và khả năng sinh trưởng

phát triển của vải, Menzel.C (2002)[58], đã xác định hàm lượng các chất dinh

dưỡng thích hợp cho đất trồng vải

Với cây vải trong thời kỳ chưa cho quả, bón phân chủ yếu tập trung nuôi

cây và thúc đẩy sự sinh trưởng của thân cành, nguyên tắc bón phân của thời kỳ

này là nên bón làm nhiều lần và bón lượng ít cho mỗi lần Năm thứ nhất do bộ rễ

hẹp, tán nhỏ nên bón: 20 - 25g Urê, 15 - 20 g KCl và 50 - 70g Supe lân Từ

những năm sau, lượng bón tăng lên 40 - 60% so với năm thứ nhất tùy thuộc vào

trạng thái sinh trưởng của cây, loại phân và tính chất đất Hàm lượng dinh dưỡng

thích hợp cho đất trồng vải được thể hiện ở bảng 2.8

Bảng 2.8: Hàm lƣợng dinh dƣỡng thích hợp cho đất trồng vải tính theo tỷ lệ

Theo Trần Thế Tục dựa vào thành phần dinh dưỡng trong lá và quả để đưa

ra nhu cầu phân bón: loại gì, tỷ lệ, liều lượng và thời kỳ bón thích hợp [24], [27] Cây vải cần rất nhiều kali, sau đó đến đạm và lân Cây vải cần đạm nhưng khi sử dụng chú ý liều lượng và thời kỳ bón thích hợp để không làm ảnh hưởng đến quá trình phân hoá mầm hoa, làm giảm năng suất vải Lân ít tương quan đến năng suất miễn là cây không thiếu quá nhiều lân, nếu lân quá

nhiều làm cho hàm lượng đạm và kali trong cây giảm Thời kỳ cây vải ra hoa

cần rất nhiều kali, hàm lượng kali trong lá lúc thu hoạch tương quan thuận lợi

năng suất, vì vậy giữ được hàm lượng kali trong lá cao là rất ý nghĩa trong sản

xuất (Trần Thế Tục, 1988) [26]

Bảng 2.9: Lượng phân bón cho vải ở một số nước

Quốc gia Lượng dinh dưỡng (g/cây/năm) Thời điểm bón

Nguồn: Nghê Diệu Nguyên, Ngô Tố Phần - 1991

Thời gian và số lần bón tuỳ thuộc vào điều kiện đất đai mà chủ yếu là

tính chất vật lý

Các nguyên tố vi lượng có thể phun lên lá nhằm kịp thời cung cấp các

chất dinh dưỡng cho cây, nhất là các nguyên tố vi lượng như Bo, Kẽm, Sắt,

Molipden… vì dùng một luợng nhỏ nên bón vào đất ít có hiệu quả so với phun

lên lá bởi lượng phân được hấp thụ nhanh và tiết kiệm phân bón đơn

Khi tiến hành phân tích hàm lượng các chất khoáng trong lá vải ở một số

trang trại vải ở Úc cho thấy, yêu cầu dinh dưỡng qua lá vải từ tháng 5 - 8 là: 1,5

1,8%N, 0,14 - 0,22%P, 0,66 - 1%K, 0,3 - 0,5%Mg, 50 - 100mg/g Fe, 100 -

150mgMn, 15 - 30mgZn, 10 - 25mgCu, 25 - 60mg Bo (Menzel, 2000) [57]

2.7.3 Những kết quả nghiên cứu nhân giống bằng phương pháp ghép

Nhân giống vải bằng phương pháp ghép hiện nay đã được áp dụng chủ yếu trong chọn tạo những giống vải chín sớm, giống vải mới trong ghép cải tạo giống vải Vì ghép vải khó sống hơn các loại cây ăn quả khác, thời gian làm gốc ghép dài hơn [7], [10], [11], [13]

Ghép vải tỷ lệ sống thấp là do hàm lượng tanin trong cây cao, hàm lượng tinh bột thấp và kết cấu các ống dẫn của vải không được đều đặn [36] Gốc ghép vải có thể dùng gốc vải chua, vải nhỡ, vải thiều, chôm chôm [27],[28]

Để nâng cao tỷ lệ sống trong ghép vải nên chọn những cành phía ngoài tán đã thành thục, có mắt lồi, trước khi lấy mắt nên khoanh vỏ trước để tập trung dinh dưỡng cho cành ghép, yêu cầu thao tác trong khi ghép phải nhanh, các vết cắt phải nhẵn, chính xác và buộc chặt [7] Thời vụ ghép tháng 4-5 và tháng 9-10 [26],[28]

Thời điểm ghép nên chọn những ngày trời dâm mát, nếu gặp trời nắng gắt phải làm giàn che và thường xuyên tưới ẩm [7]

Trước đây Viện nghiên cứu cây công nghiệp- cây ăn quả (Phú Hộ) đã tiến hành nghiên cứu ghép vải trên gốc ghép là vải chua, và trồng tại Viện Hiện nay cây vải ghép vẫn sinh trưởng phát triển bình thường trên đất đồi khô hạn và cho năng suất cao, phẩm chất mẫu mã quả đẹp [7]

Trong những năm gần đây Viện nghiên cứu Rau quả đã thành công trong việc ghép chuyển đổi các giống vải chín sớm trên gốc vải lai chua đang cho thu hoạch hiệu quả thấp, hoặc ghép cải tạo lại cho những cây vải chua già cỗi, sâu bệnh, sau ghép đã đem lại hiệu quả kinh tế cao, như ở Bắc Giang, Hoà Bình cho thấy tỉ lệ ghép sống đạt cao (76,5 -82,2%), một số cây đã cho thu hoạch ngay năm đầu tiên với chất lượng quả và thời gian chín sớm hơn vải chính vụ

từ 20-25 ngày tuỳ theo từng giống [33]

Con đường nhân giống vải thiều bằng phương pháp ghép (ghép mắt, ghép

cành ) mang lại nhiều ưu điểm mà mục tiêu chính là nâng cao hệ số nhân,

đảm bảo giữ được đặc tính cây mẹ và nhanh cho thu hoạch sau khi ghép.Nhân

giống bằng phương pháp ghép được coi là một công nghệ tiên tiến, được áp

dụng ở các nước trồng cây ăn quả trên thế giới, ngoài ra nó còn được áp dụng

trong nghề, cây cảnh, cây công nghiệp, cây làm thuốc…[60],[64]

Với cây ăn quả lâu năm, nếu sử dụng được tổ hợp gốc, mắt ghép thích

hợp, ngoài các ưu điểm hơn hẳn so với các phương pháp nhân giống khác về khả

năng sinh trưởng, hệ số nhân giống nhanh, sự đồng đều ổn định, cây ghép còn có

khả năng tăng sức chống chịu bệnh, tăng khả năng thích ứng với điều kiện bất

lợi như hạn, lạnh, khả năng làm lùn cây… Nhưng ưu điểm này được thể hiện rõ

nhất trong sản xuất cây có múi và cải tạo vườn tạp [46] So với vải thì ghép nhãn

đạt tỷ lệ sống cao hơn và được áp dụng rộng rãi ở Trung Quốc, Thái Lan [65]

Một số tác giả cho rằng vải là cây ăn quả không thể ghép được [52]

Trong khi đó Mc Lean (1951) chỉ ra rằng công việc ghép vải đã được tiến

hành ở Trung Quốc từ thế kỷ trước[62]

Khi quan sát cấu tạo giải phẫu và hoạt động của lớp tượng tầng trên

vải,Venning (1949) nhận thấy ở bất kỳ thì điểm nào, ở bất cứ hoàn cảnh nào

thì chỉ có 30% số tế bào tượng tầng ở trạng thái hoạt động Vì vậy trong quá

trình ghép, sự kết hợp, tiếp xúc giữa mô tế bào tượng tầng ở trạng thái hoạt

động giữa gốc ghép và cành ghép đạt xác suất thấp Do đó tỷ lệ thành công

trong ghép vải thường đạt tỷ lệ thấp hơn so với loại cây ăn quả khác[62][67]

Hoặc có thể vì cành ghép và gốc ghép còn quá non, các bó mạch chưa hoàn

toàn ổn định [67]

Trong các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ thành công của ghép vải, theo

Browne (1976)[42] Abutiate, Nakason (1972)[37] cho rằng sức sinh trưởng

của tượng tầng là một yếu tố rất quan trọng Sức sinh trưởng của tế bào càng

lớn càng có lợi cho sự liên kết giữa gốc ghép và cành ghép, quá trình tiếp hợp giữa chúng được thuận lợi và tỷ lệ sống đạt cao hơn [41], [60]

Ngoài ra Jones và Beaumont, Watson cũng cho thấy hàm lượng tinh bột trong cành, mắt ghép cũng là một yếu tố ảnh hưởng không nhỏ đến sự thành công của ghép vải [40],[61]

C.M Menzel nhận thấy rằng hàm lượng tinh bột ở cành cao nếu chúng

ở phía ngoài tán, ở vào thời kỳ không ra lộc mới, đặc biệt ở những cây đang

ra hoa trong điều kiện nhiệt độ cả ngày và đêm vào khoảng 20o

C[54]

Vì vậy khi chọn cành lấy mắt nên chọn cành phía ngoài tán cây [41] Một biện pháp kỹ thuật nhằm làm tăng hàm lượng tinh bột trong cành lấy mắt ghép là khoanh vỏ trước khi lấy mắt ghép khoảng 3-4 tuần cũng làm tăng đáng kể tỷ lệ sống khi ghép[62]

Các nhà khoa học nhận thấy trong các giống làm gốc ghép cho vải thì ghép vải trên gốc vải Waichee có tỷ lệ sống cao nhất [67]

2.7.4 Những kết luận về phân tích tổng quan

- Vải là cây ăn quả có nguồn gốc vùng á nhiệt đới thuộc miền Nam Trung Quốc giữa 230- 270 vĩ độ Bắc, được trồng ở nhiều nước trên thế giới, tập trung nhiều ở châu Á

- Vải có nhiều giống khác nhau trên thế giới Ở Việt Nam có 3 nhóm vải đó là: vải chín sớm, vải nhỡ, vải thiều chính vụ Tập trung nhiều nhất là vải thiều chính vụ

- Cây vải yêu cầu rất chặt chẽ đối với yếu tố khí hậu, thời tiết, nhiệt độ lượng mưa, ẩm độ, ánh sáng… Các yếu tố này nó quyết định đến năng suất phẩm chất của quả vải

- Cây vải là cây ăn quả có giá trị kinh tế cao do vậy trong những năm gần đây được phát triển mạnh mẽ, rộng rãi ở nhiều nơi giống chủ yếu là giống vải thiều chính vụ, thời gian chín ngắn và tập trung ảnh hưởng đến tiêu thụ

Trong một vài năm gần đây những nghiên cứu về rải vụ, cơ cấu lại giống vải

cho phù hợp với sản xuất đã được nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Bắc giang

lần XVI đề cập đến năm 2020 đưa vào 15-20% giống vải chín sớm thay thế

giống vải chính vụ

- Lục Ngạn là một huyện có diện tích cây vải lớn nhất nước 18.500 ha sản

lượng năm 2007 đạt khoảng 100.300 tấn, chủ yếu là vải thiều chính vụ chín tập

trung khó khăn cho tiêu thụ Do vậy việc nghiên cứu, cơ cấu lại giống vải nhằm

rải vụ thu hoạch là hết sức cần thiết, bằng giải pháp ghép cải tạo một số giống

vải chín sớm lên vải thiều chính vụ, phương pháp này nhanh cho thu hoạch, tạo

ra sản phẩm hàng hoá có giá trị cao Chính vì vậy cần có những nghiên cứu về

khả năng tương thích của cành ghép và gốc ghép, năng suất, chất lượng của các

giống vải chín sớm sau khi ghép cải tạo, từ đó đưa ra biện pháp kỹ thuật phù hợp

cho ghép cải tạo giống vải chín sớm trên gốc vải thiều

PHẦN III VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 Vật liệu nghiên cứu Vật liêu ngiên cứu là nghiên cứu 4 giống vải chín sớm (U Hồng, U Trứng, Bình Khê, Hùng Long) 6 Tuổi trồng bằng cành chiết tại 5 xã

Cành ghép : Gồm 4 giống vải chín sớm

+ Giống vải U Hồng -Tân Mộc(ĐC): Giống di thực từ Thanh Hà- Hải Dương

trồng lâu ở địa phương

+ Giống vải Bình Khê: Giống di thực từ Đông Triều- Quảng Ninh +Giống vải Hùng Long: Giống di thực từ Đoan Hùng- Phú Thọ + Giống vải U Trứng: Giống di thực từ Thanh Hà- Hải Dương

Gốc ghép: Giống vải thiều Thanh Hà chính vụ cùng độ tuổi và trồng

bằng cành chiết

3.2 Địa điểm và thời gian nghiên cứu

Địa điểm: Tại huyện Lục Ngạn tỉnh Bắc Giang Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 2/ 2008 đến tháng 2/ 2009 Điều tra một số giống vải chín sớm ghép ở 5 xã của huyện Lục Ngạn tỉnh Bắc Giang

Thí nghiệm thực hiện tại xã Quý Sơn huyện Lục Ngạn tỉnh Bắc Giang

3.3 Nội dung nghiên cứu + Nội dung 1: Nghiên cứu đánh giá tình hình sản xuất vải tại Lục Ngạn

tỉnh Bắc Giang

+ Nội dung 2: Nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng, phát triển các đợt lộc

của một số giống vải chín sớm tại huyện Lục Ngạn tỉnh Bắc Giang

+ Nội dung 3: Nghiên cứu tình hình sinh trưởng, phát triển và cho năng

suất, chất lượng các giống vải chín sớm tại huyện Lục Ngạn tỉnh Bắc Giang

+ Nội dung 4: Nghiên cứu khả năng tiếp hợp, sinh trưởng của các

giống vải chín sớm ghép cải tạo trên giống vải thiều Thanh Hà bằng phương

pháp ghép cao thay tán

+ Nội dung 5: Nghiên cứu khả năng tiếp hợp, sinh trưởng của các

giống vải chín sớm ghép cải tạo trên giống vải thiều Thanh Hà bằng phương

pháp ghép đốn cành ghép mầm

3.4 Phương pháp nghiên cứu

3.4.1 Nghiên cứu điều kiện tự nhiên, tình hình sản xuất vải, cơ cấu

giống vải tại huyện Lục Ngạn

- Đăc điểm vùng nghiên cứu

- Tình hình kinh tế xã hội của huyện

- Đặc điểm kỹ thuật canh tác

- Diện tích trồng vải, diện tích thu hoạch, năng suất, sản lượng vải

3.4.2 Nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng, phát triển của 4 giống vải chín

sớm tại huyện Lục Ngạn tỉnh Bắc Giang

+ Nghiên cứu thời gian xuất hiện và sinh trưởng của các đợt lộc 4 giống

vải chín sớm (U Hồng, Bình Khê, Hùng Long, U Trứng)

Bố trí thí nghiệm: chọn mỗi giống 3 cây vải 6 tuổi có sức sinh trưởng

đồng đều, mỗi cây chọn 4 cành ngang tán theo 4 hướng có đường kính > 2cm

Khi lộc Hè bắt đầu xuất hiện tiến hành đánh dấu lộc ghi ngày tháng ra lộc

Mỗi cành chọn 5 lộc ở mức trung bình Theo thời gian sinh trưởng từ khi mọc

cho đến trở thành cành thuần thục của mỗi đợt lộc, theo dõi thời gian xuất

hiện lộc Thu, lộc Đông và lộc Xuân

- Đo chiều dài, đường kính cành thuần thục Chỉ tiến hành trên những

cành đo chiều dài

- Xác định tỷ lệ phân hoá của lộc Xuân: nở hoa hoàn toàn, lộc Xuân thành cành dinh dưỡng, hoa có lẫn lộc

3.4.3 Điều tra tình hình, sinh trưởng, phát triển và cho năng suất, chất lượng các giống vải chín sớm tại huyện Lục Ngạn tỉnh Bắc Giang

- Điều tra 5 xã là nơi tập trung trồng nhiều giống vải chín sớm của huyện Lục Ngạn Mỗi xã điều tra toàn bộ diện tích trồng vải của các hộ, phương pháp bằng phiếu điều tra phỏng vấn trực tiếp các hộ, gồm các nội dung sau:

- Điều tra diện tích các trà vải sớm, giống vải sớm, phương thức trồng, năng suất các cây vải sớm, phân tích sinh hoá, đánh giá cảm quan các giống vải chín sớm

3.4.4 Nghiên cứu khả năng tiếp hợp, sinh trưởng của các giống vải chín sớm ghép cải tạo trên giống vải thiều Thanh Hà bằng phương pháp ghép cao thay tán

Thí nghiệm gồm 4 công thức về cành ghép của 4 giống vải chín sớm và

* Gốc ghép: Cây vải Thanh Hà chính vụ 5 tuối trồng bằng cành chiết

Chọn 20 cây vải thiều Thanh Hà chính vụ (tuổi 5) sinh trưởng bình thường, làm gốc ghép, mỗi giống ghép 5 cây mỗi cây là một lần nhắc lại, chọn 12cành/cây có đường kính gốc ghép (loại 1,0-1,5cm ghép 3 cành, loại 1,6-2,0cm ghép 3 cành, loại 2,1-2,5cm ghép 3 cành, loại 2,6-3,0cm ghép 3 cành) các cành đều được bố trí ở các hướng, ghép trong vụ Xuân Trên mỗi cây để lại một cành không ghép (cành thở) Ghép mỗi cây 12 cành ghép ở đều các hướng Ghép cao

hay thấp tuỳ vào ví trí đường kính của cành gốc ghép Sau khi ghép xong tiến

hành định cành theo dõi, mỗi loại đường kính theo dõi 3 cành ghép Theo dõi tỷ

lệ sống, thời gian bật mầm, thời gian sinh trưởng về chiều cao từ khi bật mầm

đến khi thuần thục lộc, theo dõi khả năng tương thích giữa cành ghép và đường

kính gốc ghép

3.4.5 Nghiên cứu khả năng tiếp hợp, sinh trưởng của các giống vải chín

sớm ghép cải tạo trên giống vải thiều Thanh Hà bằng phương pháp ghép

đốn cành ghép mầm

Thí nghiệm gồm 4 công thức về cành ghép của 4 giống vải chín sớm và 4

công thức về đường kính cành gốc ghép

+ Công thức 1: Giống vải U Hồng (Đối chứng)

+ Công thức 2: Giống vải Bình Khê

+ Công thức 3: Giống vải Hùng Long

+ Công thức 4: Giống vải U Trứng

* Gốc ghép: Cây vải Thanh Hà chính vụ 10 tuối trồng bằng cành chiết

Chọn 20 cây vải thiều Thanh Hà chính vụ (10 tuổi) sinh trưởng bình

thường, sau khi thu hoạch xong tiến hành cưa đốn cành cấp1, cấp2 cách phân

nhánh khoảng 15cm, mỗi cây để lại một cành không đốn làm cành thở, khi

mầm đủ tiêu chuẩn ghép tiến hành ghép, mỗi giống ghép 5 cây, mỗi cây là một

lần nhắc lại, chọn 12 cành/cây có đường kính gốc ghép (loại 1,0-1,5cm ghép 3

cành, loại 1,6-2,0cm ghép 3 cành, loại 2,1-2,5cm ghép 3 cành, loại 2,6-3,0cm

ghép 3 cành) các cành đều được bố trí ở các hướng Ghép mỗi cây 12 cành

ghép ở đều các hướng Sau khi ghép xong tiến hành định cành theo dõi, mỗi

loại đường kính theo dõi 3 cành ghép Theo dõi tỷ lệ sống, thời gian bật mầm,

thời gian sinh trưởng về chiều cao từ khi bật mầm đến khi thành thục lộc, theo

dõi khả năng tương thích giữa cành ghép và đường kính gốc ghép

3.5 Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi

- Điều tra điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội của huyện

- Điều tra tình hình sản xuất cây ăn quả và sản xuất cây vải tại Lục Ngạn (diện tích, năng suất, sản lượng …)

- Nghiên cứu tình hình, sinh trưởng, phát triển cho năng suất, chất lượng các giống vải chín sớm tại huyện Lục Ngạn tỉnh Bắc Giang

- Dựa vào phương pháp điều tra cây ăn quả của Trần thế Tục (1967)

- Phương pháp và chỉ tiêu theo dõi được thống nhất theo chương trình phát triển cây ăn quả do trường đại học nông nghiệp I Hà Nội biên soạn (1994), dựa theo phương pháp nghiên cứu cây ăn quả của viên nghiên cứu cây

ăn quả Hoàng Gia Anh(1980)

+ Bước 1: Tiến hành điều tra diện tích trồng vải thiều của huyện Lục Ngạn

qua 5 năm, cơ cấu diện tích giống vải chín sớm, sinh trưởng phát triển các đợt lộc, nguồn phát sinh lộc của một số giống vải chín sớm tại huyện Lục Ngạn

+ Bước 2: Thu thập thông tin về giống qua việc điều tra trực tiếp các chủ

vườn, cán bộ xã, cán bộ khuyến nông cơ sở, trao đổi thảo luận thu thập ý kiến

và chỉnh lý thông tin (phương pháp PRA)

+ Bước 3: Khảo sát đánh giá cây và mẫu quả tại vườn theo phiếu điều tra

dựa vào tài liệu của viện di truyền tài nguyên thực vật quốc tế (IPGRI) và Viện nghiên cứu Rau quả

+ Bước 4: Đánh giá chất lượng quả bằng phương pháp cảm quan kết hợp

phân tích thành phần sinh hoá của Viện nghiên cứu Rau quả

* Các chỉ tiêu theo dõi:

Đặc điểm sinh trưởng: Số đợt lộc, thời gian ra lộc, số lộc trên cây; nguồn gốc phát sinh cành mẹ, cành quả

Thời gian ra hoa, quả, tỷ lệ đậu quả, năng suất và phẩm chất quả Hiệu quả sản xuất giống vải chín sớm và vải Thanh Hà chính vụ

* Các chỉ tiêu công nghệ và phẩm chất quả

- Khối lượng trung bình quả (gr)

- Kích thước trung bình quả, chiều cao, đường kính (cm)

- Tỷ lệ ăn được, vỏ, hạt (%)

- Lấy mẫu đại diện Dung lượng 30 quả trên mẫu

- Thử cảm quan, màu sắc quả

* Phân tích thành phần hoá sinh:

+ Đường tổng số (%) Theo phương pháp Bertrand

+ Vitamin C, vitamin A (mg/100g): Theo phương pháp Tilman

+ Độ Brix: Theo phương pháp chiết quang kế

+ Hàm lượng tanin

+ Hiệu quả kinh tế (thời gian chín, giá bán so với vải chính vụ)

+ Tỷ lệ sống( %), tỷ lệ bật mầm sau ghép (10, 15, 20, 25, 30…) ngày

+ Chiều dài cành ghép từ bật mầm đến thuần thục lá

+ Khả năng tiếp hợp giữa cành ghép và gốc ghép

3.6 Phương pháp xử lý số liệu và tính toán

Số liệu thí nghiện được xử lý bằng phần mềm EXEL và IRITART

PHẦN IV KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

4.1 Đặc điểm vùng nghiên cứu

4.1.1 Vị trí địa lý

Lục Ngạn là huyện miền núi nằm ở phía Đông Bắc của tỉnh Bắc Giang Phía Bắc giáp huyện Hữu Lũng, Chi Lăng của tỉnh Lạng Sơn

Phía Đông giáp huyện Sơn Động của tỉnh Bắc Giang

Phía Tây và Nam giáp huyện Lục Nam của tỉnh Bắc Giang

Được bao bọc bởi cánh cung Đông Triều, khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa đông thường lạnh và khô, tương đối thuận lợi cho các cây trồng sinh trưởng

và phát triển nhất là nhãn, vải

Trung tâm huyện lỵ cách thành phố Bắc Giang 42 km về phía Nam, Hà Nội 90 km về phía Nam và cách cửa khẩu Lạng Sơn 120 km về phía Bắc Có trục đường Quốc lộ 31, 279 và nhiều trục đường tỉnh lộ đi qua, tương đối thuận lợi cho giao lưu kinh tế với các vùng miền khác

4.1.2 Điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội

Lục Ngạn có diện tích tự nhiên rộng 101.223,7 ha, đất rộng người thưa, địa hình gò đồi bát úp, thích hợp cho trồng cây ăn quả Tổng diện tích đất lâm nghiệp có rừng là 24.260 ha (chiếm 24%), đất rừng trồng chiếm trên 50% diện tích đất lâm nghiệp, tuy nhiên thu nhập từ rừng còn thấp Tổng diện tích đất sản xuất nông nghiệp là 28.115,6 ha, trong đó đất lúa 7.966 ha, đất trồng các loại cây ngắn ngày khác chiếm tỷ trọng nhỏ: đậu tương (163 ha), lạc (275 ha) Lục Ngạn có trên 21.559 ha cây ăn quả các loại, riêng vải là 18.500 ha (chiếm 85.6% tổng diện tích cây ăn quả), hàng năm cho thu hoạch từ cây ăn quả hàng trăm tỷ đồng

Tình hình chăn nuôi trong những năm qua có nhiều biến động: chăn nuôi

lợn năm 2008 là 124.320 con), đàn bò là 6450 con (tăng 2,4 lần so với năm

1997), nhưng đàn trâu giảm 424 con, so với năm 2007 do rét đậm rét hại, diện

tích đồng cỏ bị thu hẹp bởi đất rừng và cây ăn quả lấn Cùng với việc trồng

rừng, căy ăn quả, đàn ong được tăng nhanh, hiện toàn huyện có 6900 đàn ong,

trong đó có 6200 đàn ong nhập nội (giống ong Ý) đã góp phần không nhỏ

trong việc thụ phấn cho cây ăn quả, đặc biệt là thụ phấn cho vải

Dân số toàn huyện là 206.839 khẩu, với 8 dân tộc (Người Kinh 51%,

người Nùng 21%, Sán Dìu 18%, còn lại là các dân tộc khác: Sán Chí, Cao

Lan, Dao, Hoa, Tày) Mật độ dân cư (204 người/km2), thu nhập bình quân

toàn huyện 3,2 triệu đồng/người/năm

4.1.3 Điều kiện giao thông, thị trường

Ngoài hệ thống đường quốc lộ qua huyện, hệ thống đường liên xã tương

đối thuận lợi cho việc vận chuyển các nông sản bằng phương tiện cơ giới

Ngoài chợ các xã ra, tại trung tâm của huyện còn có 1 chợ đầu mối hoa quả,

tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiêu thụ hoa quả tươi, đặc biệt là vải quả

4.1.4 Điều tra nghiên cứu tình hình sản xuất vải tại huyện Lục Ngạn

Sản lượng (tấn)

Nguồn: Phòng thống kê huyện Lục Ngạn năm 2008

Chỉ tính sau 5 năm 2003-2007 đối với cây ăn quả trên địa bàn huyện vẫn tiếp tục tăng, đến năm 2007 bắt đầu dừng và có xu hướng giản dần theo thị trường tiêu thụ, riêng đối với vải thiều tăng 5.940 ha, song chủ yếu tập trung vào nhóm vải chín sớm như vải U Hồng - Tân Mộc, Bình Khê- Quảng Ninh được phát triển, nhằm tăng nhanh cơ cấu giống vải rải vụ thu hoạch, từ 30 ngày trong

vụ thu hoạch vải trong những năm trước đây, đến nay đã kéo dài đến 50 - 60 ngày nhờ vào cơ cấu giống và các biện pháp thâm canh kéo dài thời vụ

Về năng suất vải diễn biến qua các năm cho thấy, diện tích thu hoạch tăng nhanh nhưng năng suất vải cũng chưa ổn định, dao động 40,0tạ/ha - 66,8 tạ/ha Năng suất phụ thuộc vào thời tiết các năm, vụ đông năm 2007, thời tiết lạnh khô, năng suất năm 2007 đạt 100.300 tấn, vải thiều lại chín tập trung đây

là những vấn đề cần được quan tâm ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất, nhất là biện pháp cơ cấu lại các trà vải ghép cải tạo một số giống vải chín sớm lên giống vải Thanh Hà chính vụ, nhằm rải vụ thu hoạch tăng hiệu quả bền vững cho người trồng vải

4.1.4.2 Cơ cấu giống

Hiện nay trên địa bàn huyện còn các giống vải bao gồm tập đoàn vải của

Úc, Thái Lan,Trung Quốc và Việt Nam Trong sản xuất còn tồn tại các giống chính đó là:

Giống vải Lai Chua: diện tích 50 ha tập trung ở Khả Lã- Tân Lập, Nam Dương, Mỹ An Năng suất thấp khoảng 2 tấn /ha, chín sớm, bán đầu vụ, giá bán từ 4000đ - 6000đ/kg

Giống vải U Hồng xã Tân Mộc huyện Lục Ngạn: Hiện nay đang được phát triển là giống vải chín sớm có nguồn gốc từ Thanh Hà - Hải Dương, chất lượng quả thơm ngon, chín sớm cùng với vải lai chua, giá bán cao từ 8000đ – 9.000đ/kg hiện đang được mở rộng sản xuất thay một phần diện tích vải chính vụ và trồng mới diện tích 500 ha tập trung ở Tân Mộc, Nam Dương, Mỹ An, Tân Lập Giống vải Bình khê - Quảng Ninh và giống U trứng- Hải dương là 2 giống vải chín sớm nhất trong các giống vải, chất lượng quả thơm ngon, giá

bán cao từ 10.000đ-12.000đ/kg Hiện 2 giống này đang được phát triển

mạnh, đặc biệt dùng làm mắt ghép cho ghép cải tạo trên giống vải Thanh Hà

Hiện nay diện tích hai giống vải nay khoảng 300 ha, giống Hùng Long 20 ha,

tập trung ở Thị trấn Chũ, Trù Hựu, Thanh Hải, Tân Quang, Nghĩa Hồ…

Giống vải lai Thanh Hà: chín sau U Hồng và trước vải chính vụ diện

tích khoảng 100 ha tập trung ở Quý Sơn, Phượng Sơn, Mỹ An , hiện nay

giống vải không phát triển do hiệu quả kinh tế không cao

Giống vải Thanh Hà (chính vụ) vẫn là giống chiếm tỷ trọng lớn 85%

diện tích và sản lượng lớn Qua đây cho thấy những năm qua đã tích cực trong

công tác giống, đa dạng cây ăn quả nhất là giống vải thiều, từng bước cải

thiện cơ cấu giống tăng thời gian thu hoạch, giảm sức ép trong khâu tiêu thụ,

chế biến và nhu cầu lao động tại chỗ Cơ cấu diện tích các giống vải trồng tại

huyện năm 2008 thể hiện qua hình 4.1

Thanh Hà

U Hồng

U Trứng Lai Thanh Hà Lai Chua

Hình 4.1: Biểu đồ cơ cấu diện tích các giống vải trồng tại huyện năm

+ Bón phân, làm cỏ: sau vụ thu hoạch quả cây suy giảm dinh dưỡng, nên việc bón bổ sung phân cho vải được quan tâm, với 3 thời kỳ bón chính trong năm, riêng bón sau thu hoạch chiếm 2/3 tổng lượng phân Phân bón chủ yếu

là phân chuồng + đạm, lân, kali hoặc các loại phân phức hợp khác như NPK 5:10:3, 5:7:6 và các loại phân vi sinh

+ Tỉa cành, tạo tán: đây là biện pháp kỹ thuật quan trọng nhằm loại bớt các cành che khuất, dập nát sau khi thu hoạch, hạn chế tiêu hao dinh dưỡng không cần thiết, giúp cây thông thoáng, giảm sâu bệnh trú ngụ,cây sớm phục hồi sớm ra lộc, đây là biện pháp kỹ thuật rất quan trọng, góp phần quyết định vào năng suất, sản lượng và chất lượng vải của năm sau

+ Biện pháp điều chỉnh sinh trưởng của cây dựa vào điều kiện thời tiết và sức sinh trưởng của cây để có biện pháp xử lý như: phun hoá chất, cắt trừ lộc Đông, khoanh thân, cuốc lật đất quanh tán nhằm điều chỉnh sinh trưởng của cây, tạo cho cây ra hoa ổn định, tăng tỷ lệ đậu quả Hoá chất được dùng để sử lý là: đạm, kali, Ronstar, ethrel khoanh thân bằng cưa bước đầu đã hạn chế hiện tượng ra hoa cách năm trên cây vải, nhất là những năm có thời tiết bất thuận

+ Biện pháp phun thuốc trừ sâu bệnh hại, đây là khâu quan trọng quyết định sự thành bại trong bảo vệ sản xuất, được chú trọng vào các đợt lộc, hoa, quả non và quả trưởng thành Để phòng trừ các loại sâu hại chính như: sâu đo xanh, bọ xít, nhện lông nhung, sâu đục cuống, ruồi đục quả, bệnh thán thư, sương mai được hướng dẫn phòng trừ cụ thể Đã cơ bản loại trừ đối tượng

sâu bệnh gây hại đã góp phần nâng cao phẩm chất, chất lượng quả nhất là đối

tượng kiểm dịch thực vật là sâu đục cuống, quả trên cây vải

4.2 Nghiên cứu tình hình sinh trưởng, phát triển, năng suất, chất lượng

một số giống vải chín sớm tại huyện Lục Ngạn

Hiện nay tổng diện tích vải thiều của huyện là 18.500ha trong đó vải chín

sớm 970 ha chiếm 5%, vải thiều chính vụ chiếm 95% Vải chín sớm chủ lực là 4

giống trong đó: giống U Hồng- Tân Mộc chiếm 500 ha, U Trứng - Hải Dương

và Bình Khê- Quảng Ninh 300 ha, Hùng Long - Phú Thọ 20 ha, lai Thanh Hà

100 ha

4.2.1 Kết quả nghiên cứu tình hình phát triển các đợt lộc của một số giống

vải chín sớm tại huyện Lục Ngạn

Chúng tôi tiến hành điều tra nghiên cứu 4 giống vải chín sớm gồm:

Giống U Hồng, Giống Bình Khê, Giống Hùng Long và Giống U Trứng

Kết quả đánh giá một số đặc điểm sinh trưởng của một số giống vải

chín sớm được thể hiện qua đánh giá sinh trưởng của các đợt lộc, qua theo dõi

sinh trưởng lộc được tiến hành từ tháng 5 năm 2008 số cây theo dõi mỗi

giống là 3 cây, với các kết quả được trình bày ở bảng 4.2

Bảng 4.2: Thời gian xuất hiện lộc Hè trên các giống vải chín sớm năm 2008

STT Tên giống

Khoảng thời gian

ra lộc

Tỷ lệ số cây ra lộc (%)

Trung bình lộc/cây

Khoảng thời gian

ra lộc

Tỷ lệ số cây ra lộc (%)

Trung bình lộc/cây

1 U Hồng 2/5-5/5 33,3 47 24/6/08 100 108

2 Hùng Long 1/5-4/5 66,6 62 30/6/08 100 120

3 Bình Khê 5/5-9/5 33,3 39 22/6/08 100 128

4 U Trứng 4/5-7/5 33,3 38 24/6/08 100 125

Số liệu bảng 4.2 cho thấy, vải chín sớm có hai đợt lộc Hè Đợt lộc Hè

1 bắt đầu xuất hiện đầu tháng 5 Giống Hùng Long có 2 cây theo dõi phát sinh lộc Hè đợt 1 cao nhất, đạt 66,6%; giống U Hồng, giống Bình Khê và giống U Trứng có tỷ lệ phát sinh hộc Hè đợt 1 thấp, mỗi giống chỉ có một cây ra chiếm 33,3% cây ra lộc hè đợt 1

Sau khi đợt lộc Hè 1 thuần thục, vải ra đợt lộc Hè 2, 100% số cây theo dõi có đợt lộc Hè thứ 2 Chiều dài, đường kính thuần thục, thời gian thuần thục của các đợt lộc Hè thể hiện qua bảng 4.3

Bảng 4.3: Thời gian, chiều dài, đường kính thuần thục lộc Hè các giống vải

chín sớm năm 2008

ST

T

Tên giống

Lộc Hè đợt 1 Lộc Hè đợt 2 Thời

gian từ mọc đến thành thục (ngày)

Chiều dài cành thuần thục (cm)

Đường kính cành thuần thục (cm)

Thời gian từ mọc đến thuần thục (ngày)

Chiều dài cành thuần thục (cm)

Đường kính cành thuần thục (cm)

Đối với cây vải, cành mẹ thường là cành thu và đây cũng là loại cành mẹ

tốt nhất, vì sinh trưởng khỏe, tích lũy được nhiều dinh dưỡng, hiệu năng quang

hợp cao Tuy nhiên không phải cứ có cành Thu là có quả vì nếu cành Thu ra

quá muộn hoặc quá sớm cũng không thể trở thành cành mẹ tốt (Trần Thế Tục,

2004)[25] Nguyễn Quốc Hùng (2005)[14] khi theo dõi sinh trưởng của vải

chín sớm Bình Khê cho thấy thời gian xuất hiện các đợt lộc Thu quyết định đến

tỷ lệ ra hoa của cây Các cây ra lộc Thu vào tháng 8 có tỷ lệ số cây ra lộc Đông

lên tới 63,3%, số cây có đợt lộc Thu ra vào cuối tháng 10, tỷ lệ ra hoa chỉ đạt

20%, tỷ lệ cây ra hoa đạt 93,3% ở các cây ra lộc Thu vào tháng 9 Kết quả theo

dõi thời gian xuất hiện và sinh trưởng lộc Thu các giống vải chín sớm được thể

ra lộc

Tỷ lệ

số cây

ra lộc (%)

Tổng

số (lộc)

Thời gian từ mọc đến thuần thục (ngày)

Chiều dài cành thuần thục (cm)

Đường kính cành thuần thục (cm)

*Thời gian xuất hiện và sinh trưởng lộc Đông một số giống vải chín sớm

Lộc Đông ra tập trung vào giữa tháng 11, qua theo dõi cho thấy 2 giống

U Hồng và Hùng Long có 2 cây xuất hiện lộc Đông một phần của cây, thời gian xuất hiện và sự sinh trưởng của lộc Đông năm 2008 thể hiện qua bảng 4.5

Bảng 4.5: Thời gian xuất hiện và sinh trưởng của lộc Đông năm 2008

S T

T Tên giống Khoảng thời gian ra lộc

Tỷ lệ

số cây

ra lộc (%)

Trung bình (lộc/cây) )

Từ mọc đến thuần thục (ngày)

Chiều dài cành thuần thục (cm)

Đường kính cành thuần thục (cm)

Ghi chú: Chiều dài, đường kính đo khi lộc đã thành thục

Số liệu bảng 4.5 cho thấy: giống U Hồng và giống Hùng Long mỗi giống có 2 cây xuât hiện lộc Đông chiêm 66,6%, giống Bình Khê và giống U

Trứng có tỷ lệ số cây ra lộc Đông thấp 33,3% Các chỉ tiêu sinh trưởng của

các giống (chiều dài cành thuần thục, đường kính cành thuần thục) không có

sự sai khác rõ rệt Các chỉ tiêu về đường kính, chiều dài lộc Đông đều kém

hơn so với lộc Thu và lộc Hè

Trong giai đoạn kinh doanh, sự phát sinh và sinh trưởng của lộc Đông

là không có lợi ngoài sự mong muốn của người sản xuất Lộc Đông tiêu thụ

nhiều dinh dưỡng, khả năng sinh ra cành quả rất thấp, do đó làm giảm năng

suất, trở ngại cho việc ra hoa kết quả năm sau, đồng thời là môi trường thuận

lợi cho sâu bệnh hại qua Đông Do vậy, biện pháp kỹ thuật hạn chế sự phát

sinh phát triển của lộc Đông là rất cần thiết

* Nguồn gốc và phân hóa lộc Xuân của các giống vải chín sớm năm 2009

Thời tiết vụ Xuân năm 2009 có nhiệt độ cao hơn trung bình nhiều năm Do

vậy rất thuận lợi cho khả năng phát sinh lộc Xuân sớm hơn Sau khi nhú lộc,

lộc Xuân sẽ phát triển theo 3 hướng đó là: phát triển hoàn toàn thành lộc dinh

dưỡng, lộc Xuân vừa mang hoa vừa mang lộc, lộc Xuân ra hoa hoàn toàn Kết

quả theo dõi sinh trưởng của lộc Xuân được trình bày qua bảng 4.6

Bảng 4.6: Thời gian xuất hiện và sự phân hóa lộc Xuân các giống vải chín

ra lộc

Tổng

số lộc Xuân

Phân hoá lộc Xuân Hoa

hoàn toàn

%

Hoa lẫn lộc

%

Cành dinh dƣỡng

Hình 4.2 Biểu đồ phân hóa lộc Xuân các giống vải chín sớm năm 2009

Ghi chú: 1: Lộc Xuân ra hoa có lẫn lộc

2: Lộc Xuân ra hoa hoàn toàn 3: Lộc Xuân thành cành dinh dưỡng

Kết quả bảng 4.6 và hình 4.2 cho thấy lộc xuân xuất hiện trên tất cả các cây thí nghiệm, trong đó lộc Xuân ra hoa hoàn toàn đạt trung bình 39,53 %, lộc Xuân ra hoa lẫn lộc 28,29 % Lộc Xuân phát triển hoàn toàn thành cành dinh dưỡng chiếm tới 32,18 % Đối với cây vải, sự phân hóa của lộc Xuân có ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, nếu lộc Xuân phát triển hoàn toàn thành cành dinh dưỡng thì sẽ không có hoa do vậy sẽ không có năng suất Các chùm hoa

có lẫn lộc thì năng suất cũng rất thấp Chính vì vậy cần chú trọng các biện pháp

kỹ thuật để giúp cây giảm được tỷ lệ lộc phát triển thành cành dinh dưỡng, tăng

tỷ lệ lộc Xuân ra hoa hoàn toàn Một trong những nguyên nhân dẫn đến lộc Xuân của vải phát triển thành cành dinh dưỡng có liên quan đến sự phát sinh của lộc Đông Ảnh hưởng của lộc Đông đến khả năng phân hóa hoa của lộc Xuân năm 2009 của các giống vải chín sớm được trình bày qua bảng 4.7

28,29%

39,53%

32,18%

1 2 3

Bảng 4.7: Ảnh hưởng của lộc Đông đến khả năng phân hóa lộc Xuân các

giống vải chín sớm năm 2009 Giống

Hùng Long

Bình khê

U Trứng

Số liệu bảng 4.7 cho thấy đối với cây xuất hiện lộc Đông, thì tỷ lệ lộc

Xuân ra hoa hoàn toàn cao nhất là giống Bình Khê 15,1 %, thấp nhất là giống

Hùng Long 8,33 %, lộc Xuân ra hoa lẫn lộc cao nhất giống Bình Khê 37,45 %,

thấp nhất là giống Hùng Long 26,43 %, còn lộc Xuân trở thành cành dinh dưỡng

ở giống Hùng Long là cao nhất 65,24 %, thấp nhất là giống Bình khê 47,45 %

Đối với cây vải không ra lộc Đông thì tỷ lệ lộc Xuân ra hoa hoàn toàn cao nhất là

giống Bình Khê 66,71 % ,thấp nhất là giống Hùng Long 49,78 %, ra hoa lẫn lộc

cao nhất là giống Hùng Long 33,26 %, thấp hơn là giống Bình Khê 20,55 %, còn

lộc Xuân thành cành dinh dưỡng cao nhất là giống Hùng Long 16,96 %, thấp nhất

là giống Bình Khê 12,74% Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng trong sản xuất vải sự

xuất hiện của lộc Đông làm tăng tỷ lệ cành dinh dưỡng, do vậy cần phải có biện pháp kỹ thuật hạn chế khả năng xuất hiện lộc Đông

4.2.2 Kết quả điều tra nghiên cứu thực trạng năng suất, chất lượng một

số giống vải chín sớm của một số xã tại huyện Lục Ngạn tỉnh Bắc Giang

Theo báo cáo tình hình kinh tế xã hội của UBND tỉnh Bắc Giang năm

2008 Tổng diện tích cây ăn quả của tỉnh Bắc Giang đến nay ước đạt 50.976

ha, trong đó diện tích cây vải thiều 39.985,4 ha, diện tích cho thu hoạch 39.387 ha, sản lượng không ngừng tăng năm 2007 đạt 218.758,3 tấn, trong đó riêng huyện Lục Ngạn năm 2007 đạt 100.300 tấn Cây vải thiều là loại cây ăn quả chiếm diện tích lớn trong cơ cấu cây ăn quả của tỉnh hiện nay Trong những năm gần đây, do sản lượng lớn, thời gian thu hoạch ngắn giá bán vải thiều xuống thấp làm giảm đáng kể thu nhập của người trồng vải Một trong những nguyên nhân làm vải thiều rớt giá là do cơ cấu giống vải không thích hợp, các nhà làm vườn tập trung trồng giống vải thiều chính vụ quá nhiều, không chú trọng bố trí trồng các giống vải chín cực sớm, chín sớm có chất lượng tốt (Theo báo cáo của sở Nông Nghiệp và phát triển nông thôn tỉnh Bắc Giang, diện tích vải vải sớm toàn tỉnh hiện nay là 2.520 ha chiếm 6,3 % bao gồm nhiều giống vải khác nhau chất lượng không đồng đều), gây lên tình trạng đầu vụ thiếu sản phẩm giữa vụ sản lượng lớn, thời gian thu hoạch vải ngắn gây dư thừa, khó tiêu thụ đã làm cho giá vải xuống thấp, gây hoang mang cho người trồng vải

Thực hiện nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Bắc Giang lần thứ XVI, đến năm 2010 giữ ổn định diện tích cây ăn quả 45.000 ha, sản lượng 180.000-220.000 tấn, tập trung vào cây ăn quả hàng hoá mà chủ lực là cây vải thiều

Cơ cấu lại giống vải để rải vụ thu hoạch, diện tích vải chín sớm chiếm 15-20

%, bằng các giống vải chín sớm như: U Hồng, Phúc Hoà, Bình Khê, Hùng Long, U Trứng… Từ thực tế trong sản xuất chúng tôi tiến hành điều tra bằng phiếu điều tra phỏng vấn các hộ trồng vải tại 5 xã có diện tích trồng vải chín

sớm tập trung của huyện Đó là xã Tân Mộc, Phượng Sơn, Thanh Hải, Quý

Sơn, Tân Quang Qua số liệu bảng 4.8

Bảng 4.8: Điều tra tỷ lệ các giống vải chín sớm đƣợc trồng ở 5 xã năm 2008

(Mật độ cây điều tra quy ha: 150-170 cây/ha)

Qua bảng 4.8 cho thấy tổng diện tích trồng vải ở 5 xã là 4.791 ha trong

đó diện tích trồng vải chín sớm 512 ha, chiếm 10.6 % Các diện tích trồng vải

sớm chủ yếu là giống vải U Hồng Tân Mộc chiếm 85 % diện tích vải sớm,

cây trồng chủ yếu là cành chiết và cây ghép, còn lại là diện tích ghép chuyển

đổi trên gốc vải chua do các hộ tự ghép nên tỷ lệ ghép sống không cao Xã có

diện tích trồng vải chín sớm nhiều của huyện là xã Tân Mộc 150 ha chiếm

18,5 % diện tích vải của xã, vì xã có giống vải U Hồng chín sớm có năng suất

phẩm chất ngon, hiện nay giống U Hồng đang được nhân rộng ra trong toàn

huyện bằng nhiều hình thức

* Điều tra các giống vải chín sớm, về thời gian chín của vải ghép so với

cùng giống trồng bằng cành chiết tại các xã Qua điều tra thực tế cho thấy các

giống vải trồng bằng cành chiết và ghép tại các xã có thời gian chín tương

đương nhau, thời gian chín sớm nhất là giống Bình Khê và giống U Trứng

Hải Dương từ 5/5 đến 15/5 hàng năm, giống chín muộn hơn là giống U Hồng Tân Mộc chín từ 25/5đến 5/6

* Điều tra về năng suất, của một số giống vải chín sớm trồng bằng cây ghép tại 5 xã, chúng tôi tiến hành điều tra nghiên cứu các giống vải chín sớm trồng bằng cây ghép, của một số giống vải chín sớm so với năng suất của giống vải thiều Thanh Hà chính vụ thể hiện qua bảng 4.9

Bảng 4.9: Năng suất một số vải chín sớm trồng bằng cây ghép

quả/cây

Số quả / chùm (quả)

Khối lƣợng quả (g)

NS lý thuyết (kg/cây)

NS thực thu kg/cây

Về thời gian thu hoạch và giá bán của các giống vải chín sớm năm

2008 thể hiện qua bảng 4.10

Bảng 4.10: Thời gian thu hoạch và giá bán quả của các giống vải chín sớm

Về thời gian chín sớm nhất là 2 giống U Trứng và Bình khê (5-15/5),

giá bán cao nhất, tiếp đến là giống Hùng Long (15-20/5), giống U Hồng chín

muộn hơn (25/5-5/6) nhưng vẫn sớm hơn giống thiều Thanh Hà 15-20 ngày

Như vậy, cơ cấu giống vải chín sớm trồng bằng cây ghép hoặc cây chiết và

vải thiều Thanh Hà cho phép thời vụ thu hoạch kéo dài gần 2 tháng, giá bán

của các giống vải chín sớm cao hơn giá bán vải thiều Thanh Hà từ

3.000-7.000 đ/kg

* Đánh giá các chỉ tiêu công nghệ và phẩm chất quả vải trồng bằng cây

ghép so với quả trồng bằng chiết cành được thể hiện qua bảng 4.11

Bảng 4.11: Kết quả phân tích thành phần sinh hoá của một số giống vải

chín sớm trồng bằng cây ghép và chiết cành Hình

Chất khô (%)

Đường tổng số (%)

Vitamin

C (mg/100 g)

A xít tổng số (%)

Tanin (%)

sự khác biệt lớn so với cây trồng bằng cành chiết tại huyện Lục Ngạn, chứng

tỏ sau khi ghép trên giống vải thiều chính vụ cành ghép vẫn giữ được nguyên bản chất của cây cành ghép

* Kết quả đánh giá bằng cảm quan quả vải ghép, được thể hiện qua bảng 4.12

Bảng 4.12: Đánh giá một số đặc điểm về quả các giống vải chín sớm

trồng bằng cây ghép Chỉ tiêu

Giống

Khối lượng quả (g)

Đường kính quả (cm)

Chiều cao quả (cm)

Tỷ lệ ăn được (%)

Màu sắc quả

dao động từ 0,3- 0,61cm, đối với tỷ lệ ăn được của giống U Hồng Tân Mộc

chỉ đạt 68,3% thấp hơn các giống còn lại từ 3,8- 4,5%

4.4 Nghiên cứu khả năng ghép cải tạo giống vải thiều Thanh Hà bằng một số

giống vải chín sớm phương thức ghép cao thay tán tại huyện Lục Ngạn

Ở nước ta, vải là một loại quả đặc sản có giá trị kinh tế cao được phát

triển mạnh trong những năm gần đây Theo số liệu điều tra Tổng cục Thống

kê năm 2007, đến nay diện tích trồng vải của cả nước đạt 93.962,4 ha, sản

lượng thu hoạch khoảng trên 428.310 tấn (chiếm 33,9% về diện tích và 24,8%

về sản lượng cây ăn quả của miền Bắc) Tuy nhiên, do cơ cấu giống vải còn

nghèo nàn, chưa hợp lý, phần lớn diện tích trồng chủ yếu bằng giống vải thiều

Thanh Hà là giống chính vụ có thời gian thu hoạch ngắn (khoảng 25 -30

ngày), chín tập trung vào tháng 6 hàng năm nên gây trở ngại lớn cho việc thu

hoạch, bảo quản, chế biến, tiêu thụ

Một trong những biện pháp nhằm kéo dài thời gian thu hoạch vải, nhằm

giảm thiệt hại cho người nông dân là trồng rải vụ với các giống có thời gian

thu hoạch khác nhau, đặc biệt là các giống vải chín sớm Theo định hướng

của Bộ NN - PTNT, trong thời gian tới cơ cấu giống vải ở nước ta sẽ là:

khoảng 70 - 75% các giống chính vụ, 10 - 15% các giống chín sớm, còn lại là

các giống chín muộn Để đáp ứng được yêu cầu này, trong nhiều năm qua

Viện Nghiên cứu Rau quả đã tập trung nghiên cứu, chọn tạo được một số

giống vải chín sớm có triển vọng như các giống Hùng Long, Bình Khê, Yên

Hưng, Yên Phú được nông dân chấp nhận, được Bộ NN & PTNT công nhận

là giống quốc gia hoặc giống tạm thời và cho phép đưa vào sản xuất đại trà

bước đầu cho kết quả rất tốt, đặc biệt là các giống vải chín sớm Muốn chuyển

đổi 10-15 % giống vải chín sớm thay cho các giống vải chính vụngay trên

các vườn vải chín chính vụ đang cho thu hoạch hoặc ghép cải tạo lại cho

những vườn cây già cỗi, sâu bệnh đưa lại hiệu quả kinh tế rất cao

Trong khuôn khổ thí nghiệm này chúng tôi tiến hành nghiên cứu ghép

cải tạo trên giống vải Thanh Hà chính vụ bằng 4 giống vải chín sớm có năng

suất ổn định qua các năm, chất lượng phù hợp với người tiêu dùng, hiện nay đang được phát triển tại địa phương

4.4.1 Nghiên cứu ảnh hưởng của kích thước cành gốc ghép đến tỷ lệ

ghép sống của một số giống vải chín sớm khi ghép cao thay tán

Gốc ghép khoẻ mạnh, đường kính gốc ghép to, nhỏ là một trong những nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến tỷ lệ sống sau ghép Thí nghiệm dưới đây chúng tôi nghiên cứu trên giống gốc ghép là các cành của cây vải Thanh Hà chính vụ trồng bằng cành chiết 5 tuổi, có các đường kính khác nhau, cành ghép là 4 giống vải chín sớm, trong đó lấy giống vải U Hồng Tân Mộc là giống chín sớm được trồng sớm hơn các giống chín sơm khác ở địa phương làm đối chứng, phương pháp ghép là ghép nêm đoạn cành Kết quả thu được ghi ở bảng 4.13

Qua bảng trên cho thấy tỷ lệ sống của các giống khá cao từ 53,3-86,7%,

tỷ lệ sống cao hay thấp còn phụ thuộc vào đường kính gốc ghép, đường kính 1,0-1,5cm có tỷ lệ sống cao nhất ở giống U Trứng và giống Bình Khê cao hơn đối chứng 13,4%, Thấp nhất ở giống Hùng Long tỷ lệ sống đạt 53,3% thấp hơn

đối chứng 6,7 % ở đường kính gốc ghép 2,6-3,0cm Như vậy tỷ lệ sống của các

công thức tỷ lệ nghịch với đường kính gốc ghép, đường kính gốc ghép càng lớn

tỷ lệ sống càng thấp, sự sai khác không ý nghĩa ở mức tin cậy 95%

4.4.2 Nghiên cứu ảnh hưởng của đường kính cành gốc ghép đến thời gian

bật mầm của phương pháp ghép cao thay tán

Đối với cây vải 5 tuổi ghép trực tiếp vào đầu cành (ghép thay tán), chọn

các cành có đường kính khác nhau từ (1,0-1,5cm), (1,6-2,0 cm), (2,1-2,5cm),

(2,6-3,0 cm) phân bố đều ở các hướng để làm gốc ghép thay thế giống mới,

trên mỗi cây ghép 12 cành ghép, để lại 2-3 cành không ghép làm cành thở

(quang hợp) Trên mỗi loại đường kính gốc ghép theo dõi 3 cành ghép, áp

dụng phương pháp ghép nêm đoạn cành Kết quả thu được thể hiện qua bảng

(%)

1,6-2,0 (cm) (%)

2,1-2,5 (cm) (%)

2,6-3,0 (cm) (%)

Qua bảng 4.14 chúng ta thấy đường kính gốc ghép 1,0-1,5 cm ở các

công thức cho tỷ lệ bật mầm cao từ 66,7- 73,3%, giống Bình Khê và giống U

Trứng cho tỷ lệ bật mầm sau ghép hơn đối chứng giống U Hồng 6,6 %, còn

giống Hùng Long cho tỷ lệ ghép bật mầm thấp hơn đối chứng 6,7% cành ghép

sinh trưởng yếu hơn, tỷ lệ bật mầm ở các công thức thí nghiệm có đường kính

gốc ghép từ (2,6-3,0 cm) tỷ lệ bật mầm sau ghép đạt 40 - 60%, giống U Trứn cao hơn đối chứng 13,3 %, giống Hùng Long 40% thấp hơn đối chứng 6,7 %, với sự sai khác không có ý nghĩa mức độ tin cậy 95%

4.4.3 Nghiên cứu ảnh hưởng của đường kính cành gốc ghép đến thời gian thuần thục cành ghép của một số giống vải chín sớm khi ghép cao thay tán

Cây vải yêu cầu rất chặt chẽ đối với các yếu tố khí hậu, thời tiết như: nhiệt

độ, lượng mưa, ẩm độ, ánh sáng… những yếu tố này tác động đồng thời chịu ảnh hưởng lẫn nhau, mức độ ảnh hưởng có liên quan chặt chẽ đến bản chất các giống Thời tiết khác nhau có ảnh hưởng rất lớn đến thời gian ra lộc dài hay ngắn

và ảnh hưởng đến sự biến đổi màu sắc lá của lộc, thể hiện qua bảng 4.15

Bảng 4.15: Ảnh hưởng của đường kính cành gốc ghép đến thời gian thuần thục cành ghép giống vải chín sớm khi ghép cao thay tán

Đơn vị: Ngày

Chỉ tiêu Giống