Làm sao để nâng cao chất lượng dạy và học lịch sử, làm sao để học sinh hứng thú khi mỗi tiết học lịch sử đến, làmsao để học sinh hiểu biết nhiều về lịch sử dân tộc?…… là nỗi trăn trở của
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRIỆU SƠN 4
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SỬ DỤNG THƠ VĂN KẾT HỢP VỚI 1 SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC GÓP PHẦN NÂNG CAO HỨNG THÚ HỌC TẬP LỊCH SỬ CHO HỌC SINH KHI DẠY PHẦN LỊCH SỬ
VIỆT NAM TỪ NĂM 1919 ĐẾN NĂM 1954.
Người thực hiện: Ninh Thị Cúc Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc môn: Lịch sử
THANH HOÁ, NĂM 2013
Trang 2A ĐẶT VẤN ĐỀ
Việt Nam là một quốc gia có bề dày lịch sử và văn hóa Trong 4000 nămdựng nước và giữ nước với bao biến cố thăng trầm Việt Nam vẫn đứng vững vàvươn lên Một trong những động lực giúp nhân dân Việt Nam kiên cường và bền
bỉ như vậy là nhờ những trang sử hào hùng mà cha ông ta để lại Vì vậy tiếp thu
và kế thừa được di sản văn hóa vô giá này sẽ là hành trang quan trọng cho sựphát triển của đất nước trong tương lai
Cùng với các môn học khác môn lịch sử ở trường phổ thông đang đónggóp một phần quan trọng vào việc giáo dục nhân cách, phẩm chất đạo đức conngười Việt Nam mới Tại Đại hội khoa học lịch sử lần thứ III, tổng bí thư Đỗ
Mười đã phát biểu: “Cùng với quá trình quốc tế hóa ngày càng mở rộng thì
trở về nguồn là xu thế chung của các dân tộc trên thế giới Với chúng ta đó là
sự tìm tòi phát hiện ngày càng sâu sắc hơn những đặc điểm xã hội Việt Nam, những phẩm chất cao quí, những giá trị truyền thống và những bài học lịch
sử giúp chúng ta lựa chọn và tiến hành những bước đi thích hợp hướng tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”.
Tuy nhiên hiện nay môn lịch sử đang ngày càng ít được quan tâm, chú ý Do
đó chất lượng dạy và học lịch sử đang ngày càng giảm sút Một mùa tuyển sinhmới lại đến với bao bộn bề, lo lắng của các sĩ tử Và năm nào môn lịch sử cũngtrở thành “nỗi nhức nhối” của toàn xã hội Làm sao để nâng cao chất lượng dạy
và học lịch sử, làm sao để học sinh hứng thú khi mỗi tiết học lịch sử đến, làmsao để học sinh hiểu biết nhiều về lịch sử dân tộc?…… là nỗi trăn trở của rấtnhiều người Việt nam yêu nước, đặc biệt là của những thầy cô đang trực tiếpgiảng dạy bộ môn Là một giáo viên trực tiếp giảng dạy lịch sử và thấy đượcthực trạng hiện nay của việc dạy và học lịch sử tôi vô cùng lo lắng Theo tôi đểhọc sinh yêu thích lịch sử, để môn lịch sử có được “chỗ đứng” vững chắc trongthời kì hiện đại thì cần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, trong đó đổi mớiphương pháp và vận dụng có hiệu quả các phương tiện dạy học có vai trò cực kì
Trang 3quan trọng Nhà giáo dục Mỹ J.Dewey cho rằng “Học sinh là mặt trời, xung
quanh nó qui tụ mọi phương tiện giáo dục”.
Nhằm nâng cao chất lượng dạy học lịch sử lớp 12 tôi đã chọn đề tài: “Sử dụng thơ văn và 1 số phương pháp dạy học tích cực góp phần nâng cao hứng thú học tập lịch sử cho học sinh khi dạy phần lịch sử Việt Nam từ năm 1919- 1954” làm đề tài sáng kiến kinh nghiệm của mình trong năm học 2013-2014.
Trang 4B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I CƠ SỞ LÍ LUẬN
1 Cơ sở lí luận
Sinh thời Bác Hồ đã căn cặn thế hệ trẻ Việt Nam :
“Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”
Có thể nói Việt Nam là một quốc gia có bề dày lịch sử và văn hóa Trải quhơn 4000 năm dựng nước và giữ nước đã có rất nhiều biến cố, thăng trầm diễn
ra trên đất nước hình chữ S này Vậy làm sao để những người đời sau có đượccái nhìn khách quan, toàn vẹn về lịch sử dân tộc, về những gì ông cha ta đã làm
để bảo vệ từng tấc đất thiêng liêng của Tổ Quốc? Tất cả những vấn đề này đặtlên vai môn lịch sử và những người giảng dạy lịch sử Trong tiến trình phát triểncưa lịch sử dân tộc, ngoài những thành tựu văn hóa, sự phát triển kinh tế đấtnước, thì chiếm thời lượng không nhỏ trong chương trình bộ môn là những cuộcđấu tranh kiên cường, bền bỉ của dân tộc để chống lại các thế lực ngoại xâm Môn lịch sử lớp 12 bao gồm 2 phần: Lịch sử thế giới từ năm 1945 đếnnay và lịch sử Việt Nam từ năm 1919- nay Trong đó Lịch sử Việt Nam chiếntới 2/3 thời lượng chương trình Tìm hiểu lịch sử dân tộc là nội dung cơ bản nhấtcủa chương trình lịch sử lớp 12 Lịch sử Việt Nam từ năm 1919-1954 chứngkiến cuộc đấu tranh anh dũng, bất khuất, bền bỉ của quân và dân ta trong cuộckháng chiến chống Pháp Đây là 1 giai đoạn cực kì quan trọng, chi phối sự pháttriển của lịch sử dân tộc trong các giai đoạn lịch sử tiếp theo
Tuy nhiên có 1 thức tế là môn những năm gần đây môn lịch sử ở tất cảcác cấp học đang dần được rất ít học sinh chú ý đến Lên lớp 12 việc học lịch sửđối với học sinh lại càng trở nên nặng nề và mang tính chất đối phó Bởi lẽ hiệnnay cùng với sự phát triển chung của xã hội thì nhiều người nghĩ rằng học lịch
sử không còn phù hợp với thời “Kinh tế thị trường” so với các ngành nghề
khác Vì vậy đa số học sinh chỉ chú ý học các môn khoa học tư nhiên mà rất ítchú ý đến các môn học xã hội Vì vậy các môn xã hội nói chung và môn lịch sử
Trang 5nói riêng đang bị xem nhẹ Vẫn còn đó sự kiện gây nhức nhối trong xã hội, đó lànăm học 2012-2013 học sinh trường THPT Nguyễn HIền (Thành phố Hồ ChíMinh) sau khi nghe bộ GD-ĐT thông báo các môn thi tốt nghiệp không có mônlịch sử thì lập tức vui mừng, sung sướng xé toàn bộ tài liệu ôn thi môn lịch sửrồi tung trắng sân trường Việc làm đó của học sinh trường Nguyễn Hiền là mộthồi chuông cảnh báo về vấn đề học lịch sử và ý thức đối với bộ môn lịch sử hiệnnay của học snh THPT.
Để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn trước hết phải làm cho học sinhhứng thú trong mỗi tiết dạy để từ đó các em thấy được sự lo gic, mối liên hệgiữa sự kiện lịch sử này với sự kiện lịch sử khác, giai đoạn lịch sử này với giaiđoạn lịch sử khác và các em sẽ thấy bài học lịch sử không còn khô khan, nhàmchán nữa Sử dụng thơ văn trong dạy học lịch sử kế hợp với 1 số phương phápdạy học là biện pháp hữu hiệu góp phần nâng cao hứng thú học tập lịch sử chohọc sinh Nâng cao hứng thú học tập lịch sử cho học sinh cũng có nghĩa là nângcao hiệu quả học tập của môn học, nâng cao hiểu biết của học sinh đối với lịch
sử dân tộc, từ đó góp phần giáo dục, đào tạo một đội ngũ thế hệ trẻ Việt Nam cóbản lĩnh trong quá trình hội nhập và phát triển, giàu lòng yêu nước, yêu chủnghĩa xã hội, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, thực hiện tốt chính sách phápluật của nhà nước… trong đó quan trọng trọng nhất là phát huy, khơi dậy lòngyêu nước đang tiềm ẩn trong mỗi con người Việt Nam
2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài
- Kiểm tra, đánh giá thực trạng của việc học tập lịch sử Việt Nam giai đoạn1919-1954 của học sinh Qua đó giáo viên tìm ra những giải pháp nhằm nângcao ý thức, hứng thú, niềm đam mê tìm hiểu lịch sử của học sinh
- Nâng cao kết quả học lịch sử cho học sinh
- Giáo dục lòng yêu nước, biết ơn những anh hùng có công với đất nước, bảo tồncác di sản văn hóa dân tộc, có tinh thần trách nhiệm cao đối với Tổ Quốc
3 Đối tương nghiên cứu của đề tài
Trang 6- Đối tượng nghiên cứu là bộ môn lịch sử lớp 12 ban sơ bản và học sinh THPTlớp 12.
- Để có cơ sở đánh giá hiệu qủa của đề tài trong thực tế giảng dạy tôi chọn 2lớp của trường THPT Triệu Sơn 4 là lớp 12 C7 (năm học 2012-2013) làm lớpđối chứng và lớp 12A3 (năm học 2013-2014) làm lớp thực nghiệm Hai lớp nàyđều là 2 lớp mà 100% học sinh theo khối A, có sự tương đồng về tinh thần, thái
bộ môn
Tôi sử dụng phiếu điều tra về hứng thú học tập của học sinh lớp 12 C7,12A3 ở phần lịch sử Việt Nam 1919-1954 (lưu ý phiếu điều tra không ghi tênngười được điều tra để đảm bảo yếu tố khách quan) và nhận được kết quả như sau:Mức dộ hứng thú Năm học 2012-2013 Năm học 2013-2014
Trang 7không thích học phần lịch sử này chiếm tỉ lệ khá cao (Lớp 12C7 là 46,8% 12 A3
là 40%)
2 Kết quả của thực trạng trên.
- Từ việc không thích học lịch sử Việt Nam dẫn đến tình trạng vốn kiến thứclịch sử dân tộc của các em ngày càng bị thu hẹp, các em có lối sống mơ hồ, thựcdụng, thích hưởng thụ mà không có ý thức cống hiến
- Nhiều em quay lưng với lịch sử dân tộc, không hiểu được nguồn gốc, quiluật phát triển của xã hội loài người dẫn đến một bộ phận thế hệ trẻ Việt Nam sẽsống lệch lạc, mất gốc, không biết trân trọng quá khứ
- Do không thích học lịch sử dân tộc, không tìm hiểu cụ thể vầ lịch sử dântộc nên nhiều học sinh khi còn nhầm lịch sử Việt Nam với lịch sử các dân tộckhác như nhầm nhân vật lịch sử Trung Quốc với nhân vật lịch sử Việt Nam,nhầm lẫn sự kiện này với sự kiện khác Nguy hiểm hơn nhiều em do không chú
ý học lịch sử dân tộc nên khi học thường hiện đại hóa lịch sử thậm chí xuyêntác, bôi nhọ lịch sử, không có ý thức đấu tranh đúng mực trong cuộc sống, sốngnông nổi, nhất thời, lòng yêu nước suy giảm nghiêm trọng
- Các bài kiểm tra ở trên lớp, các kì thi do bộ GD-ĐT tổ chức chất lượng cácbài thi lịch sử rất thấp Các kì thi, cuộc thi gần đây làm cho việc học lịch sử trởnên báo động Vẫn còn đó hàng nghìn thí sinh bị điểm 0 trong kì thi đại học nămhọc 2010 2011, trong kì thi tuyển sinh đại học năm học 2011- 2012 lịch sử làmôn có điểm thấp nhất, số bài thi sử dưới điểm trung bình là 80 - 90 %, cónhững trường điểm sử cao nhất là 5,25
3 Nguyên nhân của thực trạng trên
Trước những kết quả trên tôi đã giành thời gian tìm hiểu những nguyên
nhân, từ đó đề ra những nguyên nhân để khác phục việc học sinh chán học lịch
sử, giúp các em thấy được tìm hiểu lịch sử là trở về với cội nguồn dân tộc, vớiquá khú bi thương mà hào hùng của dân tộc Việt Nam Qu tìm hiểu ở 2 lớp12C7 và 12 A3 trong 2 năm học khác nhau tôi thu được kết quả như sau:
- Năm học 2012-2013
Trang 8Lớp Sĩ
số
Nguyên nhân
Do học sinhkhông theokhối C chỉ tậptrung học cácmôn khối A
Do kiến thứcSGK khô khan,nặng nề
Do phươngpháp giảngdạy khôkhan, buồn
tẻ, nặng vềtrình bàycác sự kiện
đã diễn ra
Ý kiếnkhác
Do kiến thứcSGK khô khan,nặng nề
Do phươngpháp giảngdạy khô khan,buồn tẻ, nặng
về trình bàycác sự kiện đãdiễn ra
Ý kiếnkhác
Qua bảng thống kê trên ta thấy có nhiều nguyên nhân dẫn đến học sinhkhông hứng thú khi học lịch sử, nhưng nguyên nhân quan trọng nhất đó là dophương pháp giảng dạy khô khan, buồn tẻ, nặng về trình bày các sự kiện đã diễn
ra làm cho tiết học lịch sử trở nên nặng nề, việc học lịch sử trở thành những buổiliệt kê những sự kiện đã xảy ra trong quá khứ Vì vậy nhiều học sinh cảm thấy
“sợ” khi phải học lịch sử
III GIẢI PHÁP THỰC HIỆN
Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919-1954 là một giai đoạn lịch sử khá dài, gắn với nhiều sự kiện lịch sử có ý nghĩa quan trọng, nó chi phối sự phát triển của
Trang 9lịch sử dân tộc trong các giai đoạn tiếp theo Vì vậy hiểu rõ được lịch sử giai đoạn này học sinh sẽ có được cái nhìn khái quát nhất về lịch sử Việt Nam, con người và dân tộc Việt Nam, thấy được chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Namgiia đoạn này được tỏa sáng hơn bao giờ hết Vậy để làm được điều đó, giáo viên phải đóng vai trò quan trọng trong việc tạo hứng thú, niềm tin cho các em trong từng tiết học Để các em nhận ra rằng lịch sử không đơn thuần là những sựkiện khô khan sứng nhắc giáo viên vần kết hợp lồng ghép thơ văn và 1 số
phương pháp dạy học trong quá trình dạy
1 Vai trò của thơ văn và 1 số phương pháp dạy học tích cực khi dạy phần lịch sử Việt Nam từ năm 1919- 1954
Có một thời kì dài trong nền giáo dục Việt Nam có quan niêm “văn - sử - triết bất phân” Qua đó ta thấy văn học và lịch sử có mối quan hệ mật thiết với nhau Các nhà văn, nhà thơ dựa vào hiện thực lịch sử để viết nên những tác phẩm văn học phản ánh trung thực, sống động các hoạt động của con người Ngược lại khi đọc các tác phẩm văn học, bức tranh về lịch sử dân tộc được hiện
ra một cách chân thực lôi cuốn
Từ lâu đến nay môn lịch sử thường được đánh giá là môn học khô khan, nặng nề bởi có quá nhiều sự kiện được phản ánh buộc học sinh phải tiếp thu trong 1 khoảng thời gian hạn hẹp Mô típ “thời gian- sự kiện” cứ lặp đi lặp lại trong mỗi bài học lịch sử làm cho người dạy đau đầu, người học nhàm chán Văn học là món ăn tinh thần không thể thiếu được đối với con người Khi đọc các tác phẩm văn học, đặc biệt là những bài thơ ta thấy tâm hồn mình êm mát, thư thái lạ thường Chúng ta nên tận dụng những yếu tố tích cực của văn học để loại bỏ những hạn chế trong quá trình dạy học lịch sử, để giờ dạy học lịch sử trở nên nhẹ nhàng, thu hút hơn Khi dạy lịch sử kết hợp với việc đưa 1 số đoạn thơ, đoạn văn phù hợp vào sẽ giúp học sinh nhớ lâu, nhớ kĩ, khắc họa đậm nét sự kiện, nhân vật lịch sử Các em sẽ diễn đạt tốt các vấn đề lịch sử, hành văn thuần thục hơn
Trang 10Tuy nhiên sử dụng văn học thôi chưa đủ, chúng ta cần phải kết hợp với việc
sử dụng 1 số phương pháp dạy học tích cực để nâng cao chất lượng bộ môn Hiện nay đổi mới phương pháp giáo dục đang được Đảng, Nhà nước, Bộ GD-
ĐT đặt ra 1 cách cấp thiết và là mục tiêu hàng đấu của giáo dục Việt Nam thời
kì đổi mới Nhưng đổi mới phương pháp giáo dục không có nghĩa là loại bỏ những phương pháp dạy học cũ và thay vào đó là những phương pháp dạy học mới mà cần phải duy trì những yếu tố tích cực của phương pháp cũ và đưa thêm
1 số phương pháp mới phù hợp vào giảng dạy
Lịch sử là một môn học có đặc thù riêng Là một môn xã hội nên trong quá trình giảng dạy môn lịch sử không thể thiếu phương pháp tường thuật, miêu tả Bởi khi trình bày về diễn biến của các trận đánh, tiến trình của những hội nghị, đại hội…… mà không sử dụng 2 phương pháp này thì bài giảng lịch sử sẽ khôngđem lại hiệu quả
Ví dụ: Khi dạy về sự ra đời của Đảng cộng sản Việt Nam giáo viên cần sử
dụng phương pháp miêu tả để miêu tả về bối cảnh của hội nghị thành lập Đảng tại Hương Cảng- Trung Quốc (1930): “”
Hoặc Khi dạy về diễn biến của phong trào cách mạng 1930-1931 giáo viên cần sử dụng phương pháp tường thuật để học sinh thấy được khí thế “xông lên chọc trời” của nhân dân ta trong đấu tranh, đặc biệt là nhân dân Nghệ An- Hà
Tĩnh
2 Một số lưu ý khi sử dụng thơ văn và 1 số phương pháp dạy học tích cực khi dạy phần lịch sử Việt Nam từ năm 1919-1954.
- Đối với việc sử dụng thơ văn: Học sinh có thể học văn để có những hiểu biết
thêm về lịch sử dân tộc Tuy nhiên không phải giáo viên nào cũng biết được điều này, và càng không phải ai biết cũng vận dụng 1 cách có hiệu quả Do vậy khi sử dụng thơ văn cần lưu ý:
+ Cần chọn lựa những nội dung văn học phù hợp với nội dung lịch sử cần khắc sâu cho học sinh và với thời gian mà sự kiện lịch sử đang diễn ra Đối với phần lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919-1954 giáo viên nên lựa chọn, sử dụng thơ văn
Trang 11cách mạng của một số nhà thơ tiêu biểu như Tố Hữu (tác phẩm Từ ấy, Hoan hô chiến sĩ Điện Biên, Việt Bắc, Bài ca xuân 1961, Theo chân Bác… ), Chế Lan Viên (tác phẩm Người đi tìm hình của nước, Tiếng hát con tàu… ), nhà thơ Phan Bội Châu (Tác phẩm văn tế Nguyễn Thái Học), nhà thơ Viễn Phương (Bài văn bia tại đền tưởng niệm Bến Dược - Củ Chi)… Bên cạnh đó giáo viên nên
sử dụng những tác phẩm hiện thực phê phán của một số nhà văn như Kim Lân (Tác phẩm Làng, Lão Hạc), Nam Cao (Tác phẩm Chí Phèo, Đời thừa, Một bữa no… ), Ngô Tất Tố với tác phẩm Tắt đèn……
+ Cần sử dụng ngữ điệu phù hợp với tài liệu văn học, với nội dung sự kiện cần minh họa
+Tránh lạm dụng, đưa quá nhiều nội dung văn học vào bài học, biến giờ dạy lịch
sử thành giờ giới thiệu các tác phẩm văn học, ảnh hưởng tới sự tập trung nhận thức của học sinh vào những vấn đề đang học
+Tài liệu văn học phải có giá trị giáo dục, giáo dưỡng cao, phải là một bức tranhsinh động về những sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử và phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh
- Đối với việc sử dụng 1 số phương pháp dạy học tích cực:
+ Cần phải lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp với từng bài, từng nội dung, tránh gây nhàm chán cho học sinh
+ Không lạm dụng quá mức nhiều phương pháp dạy học trong 1 tiết học, 1 bài học sẽ ảnh hưởng đến việc truyền đạt kiến thức cho học sinh
IV BIỆN PHÁP TỔ CHỨC THỰC HIỆN
1 Sử dụng thơ văn và 1 số phương pháp dạy học tích cực khi dạy phần lịch sử Việt Nam từ năm 1919-1954 để khắc họa về một nhân vật lịch sử.
Một nhà văn đã viết “Nếu muốn phác họa về đất nước Việt Nam hãy vẽ thanh kiếm và dòng máu đỏ” Có thể nói chưa có một dân tộc nào trên thế giới trải
qua nhiều cuộc chiến tranh vệ quốc như dân tộc Việt Nam Trong cuộc chiến
tranh ấy nhân dân đã làm nên đất nước “Họ đã sống và chết Giản dị và bình tâm Không ai nhớ mặt đặt tên Nhưng họ đã làm nên đất nước” (“Đất nước”-