Tình hình biên cương Tổ quốcđang nóng lên theo tham vọng của các thế lực thù địch đòi hỏi trách nhiệm nặng nềcủa cả hệ thống chính trị, và vai trò của ngành giáo dục.Trong những năm học
Trang 1PHẦN I - MỞ ĐẦU
I LÝ DO LỰA CHỌN ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN:
Nếu Tổ Quốc đang bão dông từ biển
Có một phần máu thịt ở Hoàng SaNgàn năm trước con theo cha xuống biển
Mẹ lên rừng thương nhớ mãi Trường Sa
(Trích bài thơ “Tổ Quốc nhìn từ biển”- Quỳnh Hợp)
Biển đảo luôn ngự trị trong trái tim tôi Đó là mảnh đất thiêng liêng của Tổquốc - nơi đầu sóng ngọn gió, nơi có cột mốc chủ quyền, nơi lá cờ Tổ quốc luôntung bay Tuy không gặp mặt cũng chẳng biết tên các chiến sĩ hải quân thân thương,nhưng tôi biết, ở nơi ấy, các anh - bao nhiêu chiến sĩ đã hy sinh trong quá trình xâydựng đảo để khẳng định chủ quyền biển đảo Việt Nam Quá khứ bi tráng, có dùng
vô vàn lời lẽ vàng ngọc cũng không thể tả hết được lòng dũng cảm và niềm thươngtiếc vô hạn Mỗi một đồng chí ra đi, hàng triệu đồng bào rơi lệ
Bảo vệ sự toàn vẹn lãnh thổ không chỉ là giữ vững được đường biên giới thực,
“biên giới cứng” trên đất liền, trên biển Nó còn là sự toàn vẹn của “biên giới mềm”
- biên giới văn hóa, biên giới trong suy nghĩ của con người
Việt Nam là một quốc gia ven biển với 3260 km đường bờ biển, gồm 4000hòn đảo lớn nhỏ, trong đó có hai quần đảo xa bờ (Hoàng Sa và Trường Sa) Tổngdiển tích vùng biển bao gồm đảo, quần đảo, vùng đặc quyền kinh tế rộng gấp 3 lần
diện tích đất liền Vùng biển đảo Việt Nam là “phên dậu” trong thế phòng thủ chiến
lược, là điểm tựa quan trọng trong phát triển kinh tế vươn ra biển trong thời đại mới Địa lý là môn học có rất nhiều thuận lợi về dạy học tích hợp giáo dục chủquyền biển đảo Chính việc giảng dạy tích hợp tạo điều kiện cho học sinh thông quanhững hiểu biết ban đầu về biển, đảo, khơi dậy lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc.Hơn nữa vấn đề dạy học tích hợp giáo dục chủ quyền biển đảo ở các trường phổthông hiện nay đã được chú trọng nhiều hơn Tuy nhiên các thầy (cô) giáo chưathường xuyên đưa kiến thức biển đảo vào bài giảng Đặc biệt, giáo viên nắm kiếnthức về biển đảo chưa sâu, chưa rộng đã phần nào ảnh hưởng đến chất lượng học tậpcủa học sinh
Xuất phát từ cơ sở lý luận và thực tiễn trên, tôi đưa ra sáng kiến kinh nghiệm
“ Tích hợp giáo dục chủ quyền biển đảo trong dạy học địa lý lớp 12.”
Trang 2II MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ, PHẠM VỊ NGHIÊN CỨU
- Đảm bảo mục tiêu giáo dục, tạo cơ hội để học sinh hình thành và phát triển nănglực, nhất là năng lực giải quyết các vấn đề thực tiễn
2 Nhiệm vụ:
- Nêu rõ các giải pháp cũ thường làm trong khi giảng dạy địa lý 12
- Nêu rõ các giải pháp mới cải tiến khi dạy tích hợp giáo dục chủ quyền biển, đảotrong dạy địa lý 12
- Định hướng một số nội dung (địa chỉ tích hợp) và phương pháp dạy học tích hợpchủ quyền biển đảo trong môn địa lý 12
- Đưa ra một số ví dụ tích hợp ứng phó biến đổi khí hậu khi dạy địa lý 12
3 Phạm vi:
- Áp dụng cho nhiều bài học địa lí 12
- Giới hạn trong việc tạo kĩ năng giảng dạy tích hợp chủ quyền biển, đảo
III Phương pháp nghiên cứu:
- Thông qua kinh nghiệm giảng dạy môn địa lí lớp 12 trong nhiều năm và kinhnghiệm qua 4 năm thực hiện đổi mới dạy học theo chủ đề tích hợp
- Phương pháp thử nghiệm
- Các phương pháp khác có liên quan
Trang 3
Những năm học trở lại đây, vấn đề giáo dục chủ quyền biển, đảo đã đượcquan tâm nhiều hơn Trong bối cảnh chính trị có nhiều diễn biến phức tạp, cần thiếtphải giáo dục cho thế hệ thanh niên có lập trường kiên định, không để cho kẻ xấu lôikéo, lợi dụng Hãy thể hiện tình yêu với biển đảo thông qua các hoạt động ý nghĩa
mà nhà trường và chính quyền địa phương phát động, tổ chức
Những khó khăn khi sử dụng giải pháp cũ:
- Hạn chế khả năng tìm tòi, sáng tạo, bồi dưỡng chuyên môn, vận dụng nhiều môn
học gắn liền với thực tiễn
- Hạn chế sử dụng truyền thông, công nghệ thông tin, phân tích giảng giải các vấn đềthời sự liên quan đến biển, đảo
* Học sinh:
- Học sinh chép bài thụ động, thái độ học chán nản, thờ ơ, nhàm chán
- Khả năng tư duy phát hiện kiến thức bị hạn chế
- Hạn chế phát triển năng lực người học
II GIẢI PHÁP MỚI CẢI TIẾN
II.1 Giải pháp 1: Xác định cơ sở lý luận và thực tiễn của giáo dục chủ quyền biển, đảo trong địa lý 12.
1 Cơ sở lý luận.
“Không có gì quý hơn Độc Lập Tự Do”, có thể nói đó là tinh thần, lẽ sống, là
Trang 4thù Bảo vệ chủ quyền biển, đảo, lãnh thổ của Tổ quốc là trách nhiệm của nhữngngười con đất Việt Lòng yêu nước không nên đặt trên cơ sở tự phát mà phải đượctuyên truyền, giáo dục, bồi dưỡng thường xuyên Tình hình biên cương Tổ quốcđang nóng lên theo tham vọng của các thế lực thù địch đòi hỏi trách nhiệm nặng nềcủa cả hệ thống chính trị, và vai trò của ngành giáo dục.
Trong những năm học qua Bộ giáo dục đã phối hợp với Đoàn thanh niên đưanội dung giáo dục chủ quyền biển đảo “Cung cấp định kỳ, có trọng tâm cho họcsinh, sinh viên về an ninh quốc phòng Biển Đông, luật pháp quốc tế, bằng chứnglịch sử chủ quyền của Quốc gia đối với vùng biển, lãnh hải, các đảo, quần đảo, thềmlục địa và vùng dặc quyền kinh tế”
Những sự kiện trên là cơ sở cho giáo viên trong quá trình xây dựng nhận thức
và giáo dục chủ quyền biển đảo cho học sinh
2 Cơ sở thực tiễn.
Từ khi xảy ra các vấn đề tranh chấp chủ quyền trên Biển Đông giữa các nướctrong đó có Việt Nam, nhiều người quan tâm tới chủ quyền quốc gia và vận mệnhcủa đất nước, lòng yêu nước trỗi dạy, kèm theo sự phẫn nộ đối với các nước đanggây hấn trên vùng biển thuộc chủ quyền của nước ta
Cấu trúc, đặc điểm chương trình sách giáo khoa lớp 12 có nhiều ưuđiểm cho việc khai thác nội dung giáo chủ quyền biển, đảo: Số lượng kênh hình(tranh ảnh, bản đồ, bảng biểu, biểu đồ…) tăng lên đáng kể so với sách giáo khoa cũ.Bên cạnh đó còn có hệ thống các câu hỏi phục vụ phát triển năng lực cho việc dẫndắt tìm tri thức mới
Học sinh lớp 12 có độ tuổi từ 17 - 19 Đây là lứa tuổi gần như hoàn thiện vềmặt thể chất, tinh thần, sự phát triển ổn định của não bộ và chức năng thần kinh tạonên những điều kiện tối ưu cho phát triển hành động nhận thức Các em luôn muốnthể hiện bản thân mình, muốn tham gia khám phá những điều mới mẻ, thích đượctìm tòi, khám phá Đây là cơ sở quan trọng, cần thiết để việc giáo dục chủ quyềnbiển, đảo đạt hiệu quả cao
II.2 Giải pháp 2: Xác định rõ các mức độ về tích hợp giáo dục chủ quyền biển, đảo vào dạy học Địa lý lớp 12.
Tích hợp kiến thức giáo dục chủ quyền biển, đảo vào dạy học địa lý là sự hòatrộn nội dung biển, đảo vào nội dung các bài học địa lý thành một nội dung thốngnhất, gắn bó chặt chẽ, khiến cho người ta khó phân biệt được đâu là nội dung vềbiển, đảo, đâu là nội dung bài học nhưng vẫn trên cơ sở đảm bảo tính logic, nội dungbài học, mục tiêu bài học
Trang 5Tuỳ thuộc vào mục tiêu, nội dung bài học, cũng như khả năng chuyên môncủa giáo viên mà chúng ta có thể tích hợp kiến chủ quyền biển, đảo ở các mức độsau:
- Mức độ 1: Nội dung chủ quyền biển, đảo là nội dung bài học (ví dụ bài 2: Vị
trí địa lý, phạm vi lãnh thổ; bài 8: Thiên nhiên chịu ảnh hưởng sâu sắc của biển; bài42: Vấn đề phát triển kinh tế, an ninh quốc phòng ở Biển Đông, các đảo, quần đảo)
- Mức độ 2: Một số đơn vị kiến thức của nội dung chủ quyền biển, đảo được
đưa vào nội dung bài học và trở thành một bộ phận hữu cơ của bài học, được thểhiện bằng một mục riêng, một đoạn hay một câu trong bài học (ví dụ bài 5: bảo vệmôi trường và phòng chống thiên tai; bài 31: Vấn đề phát triển thương mại, du lịch;bài 36: Vấn đề phát triển kinh tế - xã hội ở Duyên Hải Nam Trung Bộ, vv…)
- Mức độ 3: Các kiến thức chủ quyền biển, đảo không được nêu trong sách
giáo khoa nhưng dựa vào kiến thức bài học, giáo viên có thể bổ sung, liên hệ với cáckiến thức chủ quyền biển đảo để làm rõ kiến thức bài giảng (ví dụ bài 14: Sử dụng
và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên)
- Mức độ 4: Nội dung giáo dục chủ quyền biển, đảo được “dạy học theo chủ
đề tích hợp” dưới hình thức dự án Ví dụ “Biển đảo quê hương”; “biển đảo trong
trái tim em”; “Biển đảo qua cái nhìn đa chiểu”…
Tuy vậy, do nhiều nguyên nhân khác nhau mà việc tích hợp kiến thức chủquyền biển, đảo vào bài học địa lý cần phải lấy ví dụ thực tế tại địa phương (tỉnhNinh Bình có hơn 40km bờ biển) vào bài học một cách hợp lý và hiệu quả vừa đảmbảo hình thành được kiến thức địa lý lớp 12, vừa bổ sung và làm phong phú kiếnthức thực tiễn cho học sinh
Muốn xác định tốt các kiến thức chủ quyền biển, đảo để tích hợp vào bài học
có thể tiến hành theo các bước sau:
- Bước 1: Nghiên cứu kỹ sách giáo khoa, tài liệu chuẩn kiến thức, kỹ năng địa
lý 12 và phân loại các bài học đã có nội dung hoặc có khả năng đưa kiến thức chủquyền biển, đảo vào bài
- Bước 2: Xác định các kiến thức của biển đảo sẽ được tích hợp vào các ý
trong bài Các kiến thức đó rất phong phú và đa dạng cho nên cần phải lựa chọn vàtìm “địa chỉ tích hợp” để đưa chúng vào bài học Bước này rất quan trọng bởi nó là
cơ sở xác định các hình thức tổ chức và phương pháp dạy học
- Bước 3: Xác định các hình thức tổ chức và phương pháp dạy học để tích hợp
các kiến chủ quyền biển, đảo vào bài học Tuỳ từng nội dung bài học, đối tượng học
Trang 6sinh, trình độ của giáo viên và điều kiện học tập mà lựa chọn các hình thức vàphương pháp dạy học cho phù hợp
II.3 Giải pháp 3: Chủ động thu thập các nguồn tài liệu kiến thức về giáo dục chủ quyền biển, đảo nhằm phục vụ cho mục đích tích hợp vào dạy học địa lý lớp 12.
Chúng ta có thể lựa chọn, thu thập kiến thức biển, đảo thông qua một sốnguồn tài liệu sau:
- Các tài liệu chính có thể sử dụng cho giảng dạy như địa lý các khối lớp 7,
10, 11, 12, sách giáo viên địa lý 12, tài liệu giáo dục chủ quyền biển, đảo cho thế hệtrẻ Việt Nam - Trần Viết Lưu; Địa lý tự nhiên Việt Nam - Vũ Tự Lập; địa lý tựnhiên Biển Đông - Nguyễn Hải Âu, giáo dục bảo vệ di sản, tài liệu tập huấn dạy tíchhợp ở trường THPT của bộ giáo dục và đào tạo
- Thông qua trang thông tin điện tử, nội dung về chủ quyền biển, đảo qua hệthống trong các trang website địa phương, Bách khoa toàn thư mở (wikipedia), dulịch…
- Các nguồn thông tin bằng tài liệu viết, qua mạng Internet còn có các hìnhảnh minh hoạ (tranh ảnh, bản đồ, biểu đồ), video về biển, đảo cũng có thể sử dụnglàm tài liệu tham khảo
- Tìm hiểu chủ quyền biển, đảo thông qua các chương trình truyền thanh,truyền hình trung ương và địa phương, nơi cung cấp nhiều tin tức, hình ảnh, video,chương trình thời sự, phim tài liệu
Ngoài ra, những kiến thức chủ quyền biển, đảo được thu thập và tích luỹ từnhững cuộc khảo sát, điều tra (bằng phiếu, bằng miệng) ở trong thực tế cuộc sống
II.4 Giải pháp 4: Xác định rõ một số phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực
để tích hợp kiến thức giáo dục chủ quyền biển, đảo vào dạy học địa lý lớp 12 II.4.1 Dạy học nêu và giải quyết vấn đề:
Dạy học nêu và giải quyết vấn đề là một tiếp cận phương pháp hiện đại Hạtnhân của phương pháp là một bài toán nhận thức, chứa đựng mâu thuẫn giữa cái đãcho và cái đi tìm Sau đó giáo viên hướng dẫn học sinh tích cực tư duy sáng tạo giảiquyết vấn để lĩnh hội tri thức, kỹ năng
II.4.2 Dạy học theo phương pháp giảng giải tích cực:
Phương pháp giảng thuật là một biện pháp tốt để cung cấp biểu tượng và kháiniệm địa lý, phục vụ cho việc khai thác tri thức cho học sinh Nếu kết hợp phươngpháp với các phương tiện trực quan như tranh ảnh, mô hình …, cùng với lời giảng rõ
Trang 7ràng, trong sáng và truyền cảm của giáo viên rất dễ hấp dẫn học sinh và tạo ra chocác em những biểu tượng, khái niệm sinh động
II.4.3 Phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác bản đồ, átlát địa lý Việt Nam
Là phương pháp đặc trưng và cơ bản của môn địa lý, qua đo rèn luyện các kỹnăng địa lý cho học sinh và tìm mối quan hệ nhân quả của các hiện tượng địa lý tựnhiên và kinh tế - xã hội
II.4.4 Phương pháp đàm thoại gợi mở
Đàm thoại gợi mở còn gọi là đàm thoại tìm tòi, phát hiện, trong đó giáo viênsoạn ra câu hỏi lớn, thông báo cho học sinh, sau đó chia câu hỏi lớn ra thành một sốcâu hỏi nhỏ hơn, có quan hệ logic với nhau, tạo ra những cái mốc trên con đườngthực hiện câu hỏi lớn
II.4.5 Dạy học nhóm
Dạy học nhóm là một hình thức xã hội của dạy học, trong đó học sinh của mộtlớp được chia thành các nhóm nhỏ trong khoảng thời gian giới hạn, mỗi nhóm tựhoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ sở phân công và hợp tác làm việc Kết quảlàm việc của nhóm sau đó được trình bày và đánh giá trước toàn lớp Thông qua họctập nhóm phát triển tính tự lục, sánh tạo, năng lục xã hội
II.4.6 Sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học:
Công nghệ thông tin là tất cả những phương tiện kỹ thuật dùng để khơi tạo,lưu trữ, truyền tải, chia sẻ, trao đổi thông tin Đối với dạy tích hợp các phương tiệncông nghệ thông chi phối:
II.4.7 Dạy học theo dự án:
Là hình thức dạy học, trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ phức hợp,
có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực tiễn, thực hành, tạo ra các sản phẩm có thể giớithiệu Nhiệm vụ này được người học thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quátrình học tập, từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch, đến việc thực hiện dự án,kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện Trong quá trình thựchiện dự án, giáo viên có thể vận dụng nhiều cách đánh giá khác nhau để giúp họcsinh định hướng tốt công tác học tập, hình thành, phát triển năng lực
II.4.8 Ngoài ra còn có các phương pháp khác hỗ trợ
- Động não, hỏi chuyên gia, viết báo cáo, đóng kịch…
Trang 8III ĐỊNH HƯỚNG MỘT SỐ NỘI DUNG TÍCH HỢP GIÁO DỤC CHỦ QUYỀN BIỂN ĐẢO TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12.
Tên bài Địa chỉ tích
hợp
tích hợp Địa lý 12
- Biển Đông là hướng chiến lược quantrọng trong công cuộc xây dựng, pháttriển kinh tế và bảo vệ tổ quốc
* Kỹ năng:
- Xác định được trên bản đồ hànhchính thế giới vị trí, lãnh thổ vùngbiển nước ta nước ta
* Thái độ:
- Học sinh sẽ nhận thức được ý nghĩa
to lớn về vai trò của Biển đảo
- Biết khái quát Biển Đông
- Phân tích ảnh hưởng của Biển Đôngđến thiên nhiên Việt Nam
* Kỹ năng:
- Đọc bản đồ, nhận biết các đườngđẳng sâu, phạm vi thềm lục địa, cácdạng địa hình ven biển, mối quan hệđịa hình ven biển với đất liền
- Liên hệ thực tế địa phương về ảnhhưởng của Biển Đông đến thiên nhiênNinh Bình
* Thái độ:
- Biết quý trọng và bảo vệ tài nguyên
Toàn bài
Trang 9và môi trường biển
b Tài nguyênrừng
*Kiến thức:
- Biết được tài nguyên sinh vật biểnđông đa dạng, nhưng đang bị suygiảm do ô nhiễm môi trường biển
* Thái độ:
- Biết quý trọng và bảo vệ tài nguyên
và môi trường biển
* Kỹ năng:
- Tìm kiếm, thu thập, quan sát thực tế,sưu tầm tranh ảnh về ảnh hưởng củabão biển đến Ninh Bình và tại địaphương
* Kiến thức:
- Phân tích được các thuận lợi và khókhăn để phát triển ngành thủy sản ởvùng biển
- Thấy được tài nguyên thủy hải sảnbiển phong phú,
* Kỹ năng:
- Xác định trên átlat địa lý Việt Nam
Bộ phận
Trang 10- Quảng Ninh, Ninh Thuận - BìnhThuận - Vũng Tàu, Cà Mau - KiênGiang, Hoàng Sa - Trường Sa.
- sưu tầm tranh ảnh, tư liệu về cáchoạt động đánh bắt thủy sản ở vùngbiển Kim Sơn (Ninh Bình)
* Thái độ:
- Xác định cho mình trách nhiệm họctập, nâng cao nhận thức bảo vệ cácloại tài nguyên biển bền vững
d Ngành vậntải đường biển
* Kỹ năng:
- Đọc bản đồ, átlát địa lý Việt Nammột số tuyến vận tải biển trong nước,quốc tế và các cảng biển quốc tế
* Kỹ năng:
- Đọc bản đồ, átlat địa lý Việt Namnhững bãi tắm đẹp, nổi tiếng (Sầnsơn, Cửa Lò, Đà Nẵng, Nha Trang,Mũi Né, Vũng Tàu…)
- Tìm kiếm, thu thập, sưu tầm tranh
Liên hệ
Trang 11ảnh về hoạt động của ngành du lịchbiển ở Việt Nam.
* Kiến thức:
- Chứng minh được vùng biểnTDMNBB có khả năng phát triểntổng hợp kinh tế biển
* Kỹ năng:
- Đọc átlat địa lý Việt Nam xác địnhbãi biển Đồ Sơn ,Vịnh Hạ Long; cảngnước sâu Cái Lân, đảo Cát Bà, BạchLong Vĩ
Xác định ngư trường Hải Phòng Quảng Ninh
-* Thái độ:
- Nhận thức được vai trò của biểnđảo trong sự nghiệp phát triển củavùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ
- Nâng cao trách nhiệm học tập tuyêntruyền bảo vệ giữ vững chủ quyềnbiển đảo quê hương
c Đẩy mạnhphát triển ngưnghiệp
* Kiến thức:
- Thấy được các tỉnh Bắc Trung Bộ
có khả năng phát triển nghề cá biển
- Việc phát triển ngành thủy sản đanglàm thay đổi khá rõ nét cơ cấu kinh tếnông thôn ven biển
* Kỹ năng:
- Đọc bản đồ, átlat địa lý Việt Namxác định bãi biển Sầm Sơn, Cửa Lò,Chân Mây, các cảng biển: Vũng Áng,Chân Mây, đảo Cồn Cỏ
- Đọc bản đồ, átlat địa lý Việt Namxác định các bãi tôm, bãi cá
Bộ phận
