PH N M ẦN MỞ Ở Đ U ẦN MỞ Trong lịch sử hàng ngàn năm dựng nước đi đôi với giữ nước của dân tộcViệt Nam, cha ông ta đã tạo lập cho mình một nền văn hóa riêng, phong phú,bền vững với
Trang 2PH N M ẦN MỞ Ở Đ U ẦN MỞ
Trong lịch sử hàng ngàn năm dựng nước đi đôi với giữ nước của dân tộcViệt Nam, cha ông ta đã tạo lập cho mình một nền văn hóa riêng, phong phú,bền vững với những truyền thống tốt đẹp và cao quý như truyền thống yêu nước,truyền thống đoàn kết cố kết cộng đồng, truyền thống nhân văn, nhân ái, vị tha,
… trong đó truyền thống yêu nước đã trở thành niềm tự hào dân tộc, được xem
như “linh đơn văn hóa Việt Nam” (Cố Giáo sư Trần Văn Giàu) Mỗi người Việt
Nam từ người dân bình thường cho đến vị lãnh tụ, đều mang trong mình dòngmáu Lạc Hồng, nóng ấm trong huyết quản một tình cảm thiêng liêng với Tổquốc
Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh được sinh ra trên quê hương giàu truyềnthống văn hóa, tiêu biểu cho truyền thống mấy ngàn năm lịch sử của dân tộc,nhất là truyền thống kiên cường, bất khuất chống giặc ngoại xâm, và là nơi sảnsinh ra nhiều anh hùng hào kiệt như Mai Thúc Loan, Vương Thúc Mậu, PhanBội Châu,…Khi đất nước bị giày xéo dưới gọt giày của thực dân Pháp, Ngườithanh niên Nguyễn Tất Thành với lòng yêu nước nồng nàn đã ra đi tìm đườngcứu nước Và chính là chủ nghĩa yêu nước truyền thống Việt Nam đã đưa Ngườiđến với Lênin, đến với Quốc tế Ba, tìm ra con đường cứu nước đúng đắn chodân tộc Việt Nam
Trên thế giới, cùng với sự hình thành quốc gia dân tộc, thì tình cảm, tưtưởng yêu nước của con người cũng đồng thời xuất hiện và phát triển Sự pháttriển của tình cảm, tư tưởng yêu nước đạt đến một trình độ thì được định hìnhthành hệ thống ý tưởng của cộng đồng dân tộc, là giá trị cao quý của mỗi dân tộc
và chuẩn mực hướng dẫn tư tưởng và hành động của các thành viên dân tộc đốivới lợi ích và chủ quyền quốc gia.Vậy thì chủ nghĩa yêu nước Việt Nam bắt
Trang 3nguồn từ đâu? Nó có những nội dung gì? Và nó đã tác động đến quá trình ra đitìm cứu nước của Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh như thế nào?
Trang 4PH N N I DUNG ẦN MỞ ỘI DUNG
Do những điều kiện lịch sử cụ thể của từng quốc gia, dân tộc mà tinh thầndân tộc, chủ nghĩa yêu nước ở mỗi quốc gia có những nét riêng trong tính phổbiến mà mỗi dân tộc đều có Có ý kiến cho rằng: bất kỳ dân tộc nào, quốc gianào cũng đều yêu quê hương, đất nước mình chứ đâu riêng gì người Việt Namchúng ta, vậy thì có hay không chủ nghĩa yêu nước Việt Nam Vấn đề đặt ra làchủ nghĩa yêu nước Việt Nam khác chủ nghĩa yêu nước của các nước khác ởchỗ nào? Để trả lời được câu hỏi này, trước hết chúng ta cần xem xét cơ sở hìnhthành và phát triển của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam
Việt Nam là một trong những quốc gia sớm hình thành chủ nghĩa yêunước Đó là giá trị cao quý nhất, thiêng liêng nhất, là cơ sở cho ý chí và hànhđộng cứu nước và xây dựng đất nước Đó là động lực to lớn nhân lên gấp bộisức mạnh dân tộc để chiến thắng nhiều kẻ thù xâm lược hùng mạnh, làm nênbiết bao chiến công lẫy lừng; đồng thời, qua đó chủ nghĩa yêu nước cũng được
phát triển thêm sâu đậm Cố Giáo sư Trần Văn Giàu khi bàn về Giá trị truyền thống Việt Nam, đã nhận xét: Chủ nghĩa yêu nước là sợi chỉ đỏ xuyên qua toàn
bộ lịch sử Việt Nam từ cổ đại đến hiện đại Yêu nước thành một triết lý xã hội và nhân sinh của người Việt Nam và nếu dùng từ “đạo” với nguyên nghĩa của nó
là “đường” là hướng đi, thì chủ nghĩa yêu nước đích thực là đạo Việt Nam.
1 Cơ sở hình thành chủ nghĩa yêu nước truyền thống Việt Nam.
Trước hết, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam được hun đúc qua lịch sử hàng
năm dựng nước và giữ nước Dải đất Việt Nam là nơi cư trú từ rất sớm củanhiều tộc người từ thời đồ đá, từ miền núi tới đồng bằng, từ Bắc đến Nam
Có lẽ hiếm có một dân tộc nào trên thế giới lại có chung một ngày giỗ tổnhư Việt Nam:
Trang 5Dù ai đi ngược về xuôi Nhớ ngày giỗ tổ mùng mười tháng ba
Sự tích Hồng Bàng giải thích nguồn gốc của dân tộc Việt Nam là sự “kết
duyên”, hoà hợp của hai giống Tiên - Rồng Tiên là Âu Cơ, thuộc Lục quốc ởtrên cạn và Rồng là Lạc Long Quân thuộc Thuỷ quốc ở miền duyên hải, hải đảo.Những huyền thoại này được kiểm chứng bằng các di tích, di vật khảo cổ họcphong phú, đa dạng và liên tục, xác nhận một thực tế hiển nhiên là cùng với quátrình hình thành đất nước, con người Việt Nam, tổ tiên ta đã đồng thời khaichiếm cả núi rừng, đồng bằng và biển cả, triệt để khai thác và thích nghi vớiđiều kiện tự nhiên, tạo nên thế mạnh căn bản của cộng đồng ngay từ thuở khaisinh Từ đó, nghề trồng lúa nước, thủ công, đánh bắt thủy sản,… được hìnhthành và phát triển, ruộng đồng được mở rộng, bản làng, chợ búa được xâydựng, dần tạo nên giang sơn Việt Nam tươi đẹp, trù phú Cũng trong quá trìnhcon người sinh cơ lập nghiệp thì thiên tai, lũ lụt, hạn hán liên tục xảy ra, đòihỏi cư dân phải chung lòng hợp sức thì mới có thể chống chọi được với thiênnhiên Hiện thân của sức mạnh đoàn kết toàn dân đó là hệ thống đê điều chạydọc theo các con sông lớn ở đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ Chính côngcuộc dựng xây đất nước, phát triển kinh tế xã hội trong buổi đầu dựng nước
đã thắt chặt mối quan hệ của từng con người trong từng thôn bản, khu vực,đất nước Đó cũng là điều kiện quan trọng, bảo đảm, duy trì và phát triển đờisống cộng đồng Lòng yêu đồng bào cũng được nẩy nở và phát triển từ đó
Thứ hai, lịch sử của dân tộc Việt Nam là lịch sử dựng nước đi đôi với
giữ nước Nhìn lại toàn bộ lịch sử Việt Nam, từ cuộc kháng chiến chống Tần(thế kỷ III TCN) đến cuộc kháng chống Mỹ cứu nước (1975), trong khoảng haithiên niên kỷ, dân tộc Việt Nam chí ít cũng đã tiến hành trên 10 cuộc chiến tranhlớn giữ nuớc Điều đặc biệt là trong những cuộc chiến tranh xâm lược đó, chỉ cóvài cuộc chiến tranh tương quan so sánh lực lượng giữa ta và địch không chênhlệch bao nhiêu, còn lại thì những cuộc chiến tranh ái quốc của dân tộc ta diễn ra
Trang 6trong điều kiện không cân sức, lực lượng ta so với địch như “châu chấu đá xe”.
Do vậy, sức mạnh để đưa tới thắng lợi của dân tộc ta đã giành được, đó là khốiđoàn kết cộng đồng, là quật khởi của dân tộc được nhân lên gấp bội cả về vậtchất và tinh thần, về trí sáng tạo và tài thao lược Từ cuộc kháng chiến chống
Mông - Nguyên, Trần Hưng Đạo đã đúc kết và làm sáng tỏ điều đó: “Vua tôi đồng lòng, anh em hòa mục, cả nước góp sức, giặt ắt phải bị bắt” 1
Quả thật! Trong lịch sử thế giới, ít có dân tộc nào lại phải chống giặcngoại xâm triền miên như dân tộc Việt Nam Vì vậy, lịch sử Việt Nam là lịch sửdựng nước đi đôi với giữ nước Chính cái chuỗi dài khởi nghĩa và chiến tranh đó
đã góp phần nhào nặn, nung nấu tâm hồn Việt Nam, trước hết là tinh thần yêu
nước hết sức bền bỉ, kiên trì, nếu thiếu thì đất nước ta từ lâu đã bị xóa khỏi bản
đồ thế giới, và dân tộc ta đã từ lâu bị hóa thành người khác đi rồi (cố Giáo sư
Trần Văn Giàu)
Cơ sở thứ ba, xét về sự tiến triển của các hình thái kinh tế - xã hội
trong lịch sử Việt Nam Lịch sử phát triển của các dân tộc trên thế giới đềuphát triển theo quy luật vận động tiến triển của các hình thái kinh tế - xã hội
từ thấp đến cao Trong chiều hướng chung đó, cũng có các dân tộc không trảiqua lần lượt các hình thái kinh tế - xã hội, mà có thể bỏ qua một hoặc vài hìnhthái kinh tế - xã hội Do những điều kiện lịch sử cụ thể, ở Việt Nam, chế độcông xã nguyên thủy tan rã dẫn đến sự ra đời của nhà nước sơ khai Văn Lang-
Âu Lạc, tiếp đó là sự đô hộ của phong kiến phương Bắc Cho đến thế kỷ thứ
X, do thắng lợi của công cuộc đấu tranh bền bỉ chống ngoại xâm, nhà nướcphong kiến độc lập của dân tộc Việt Nam được xây dựng và phát triển Do đó,trong quá trình chuyển biến hình thái kinh tế - xã hội ở Việt Nam, sau khi chế
độ công xã nguyên thủy tan rã, chế độ chiếm hữu nô lệ không được thiết lập,cho dù quan hệ nô lệ đã nảy sinh và phát triển với hình thức nô lệ gia trưởng.Như vậy, trong lịch sử Việt Nam chưa trải qua chế độ chiếm hữu nô lệ, do đó
1 Theo Giáo trình Lịch sử Việt Nam, CTQG, H, 2001, tr.214.
Trang 7con người đã không bị đối xử như một thứ hàng hóa, không bị đem ra traođổi, mua bán Mặt khác, ngay cả chế độ phong kiến Việt Nam cũng khôngquá khắt khe như một số nước khác Với chế độ thi tuyển mộ nhân tài, ngay
cả con em xuất thân từ nông dân lao động, nếu thi đỗ đạt cũng đều được triềuđình sử dụng, tham gia quản lý đất nước Đặc điểm lịch sử đó tạo điều kiện đểcon người gắn kết chặt chẽ với nhau trong cộng đồng dân tộc và sự bền chặtcủa nghĩa đồng bào như Nguyễn Trãi đã viết:
Đồng bào cốt nhục nghĩa càng bền Cành bắc cành nam một cội nên Bên cạnh đó, sự thống nhất trong đa dạng của nền văn hóa Việt Nam
cũng góp phần tạo nên bản sắc của chủ nghĩa yêu nước truyền thống ViệtNam Trong quá trình lao động, đấu tranh, các cộng đồng cư trú trên dải đấtViệt Nam đã sáng tạo nên những trung tâm văn hóa-văn minh lớn chi phối sựphát triển của lịch sử và hợp lại thành nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong
đa dạng Đó là, nền văn hóa Đông Sơn với sự hình thành của Nhà nước VănLang-Âu Lạc; văn hóa Sa Huỳnh đưa tới sự ra đời của Vương quốc Chăm Pa
cổ ở miền Trung và văn hóa Óc Eo ở Nam Bộ với sự ra đời của Vương quốcPhù Nam Trong đó, văn hóa Đông Sơn giữ vị trí quan trọng nhất, vì nhữngnhân tố kinh tế - xã hội đã phát triển đến độ chín muồi nhất
Không những vậy, nền văn hóa Việt Nam còn được chung đúc của 54bản sắc văn hóa của 54 dân tộc anh em trên dải đất Việt Nam Sự gắn bó giữacác tộc người đã trở thành nhu cầu sống còn trong công cuộc hình thành, giữgìn và phát triển các cộng đồng tộc người Câu chuyện Kinh và Ba na là anh
em là minh chứng cho tình đoàn kết, gắn bó keo sơn của các cộng đồng dântộc Việt Nam Điều đó mang lại cho mỗi tộc người những yếu tố mới, bổsung cho văn hóa vốn có của mình và càng gia tăng sự hòa hợp văn hóa cộngđồng Việt Nam, nhưng không xóa mờ sắc thái riêng của văn hóa tộc người.Chúng ta có thể dễ dàng nhận biết về văn hóa vật chất và tinh thần của mỗi
Trang 8tộc người, thông qua trang phục, phong tục tập quán, tín ngưỡng, ngôn ngữ
…và càng thấy nổi bật hơn ý chí và hành động chung của các tộc người trongđại gia đình Việt Nam vì độc lập, tự do của toàn thể quốc gia dân tộc
Việt Nam nằm ở khu vực Đông Nam Á, ở vị trí ngã ba đường của ba châulục, ba đại dương; phía Bắc giáp nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa, phía Tây
và Tây Nam giáp nước Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Lào và Vương quốcCămpuchia, phía Đông và phía Nam giáp biển Thái Bình Dương với 3260kmđường bờ biển Việt Nam là một nước đất không rộng lắm, khoảng hơn 330000km2 đất liền và một phần biển rộng gấp nhiều lần phần đất liền (khoảng 1triệu km2 ), với trên 3000 hòn đảo lớn nhỏ, trong đó có 02 quần đảo lớn nhất làquần đảo Trường Sa và quần đảo Hoàng Sa Do có vị thế tự nhiên đặc biệt nhưvậy nên Việt Nam sớm trở thành một chiếc cầu nối giữa châu Á và Thái BìnhDương, giữa Đông Nam Á lục địa và Đông Nam Á hải đảo, nơi giao điểm củacác luồng đường, luồng hàng từ Đông sang Tây, từ Nam lên Bắc, nơi tiếp xúc vàgiao thoa của nhiều nền văn hoá, văn minh lớn trên thế giới Ngay từ thời cổđại, trung đại là văn minh Trung Hoa, văn minh Ấn Độ, sang thời cận đại,hiện đại thì phạm vi tiếp xúc văn hóa càng được mở rộng hơn Trong quátrình giao lưu, tiếp xúc với các nền văn hóa khác, người Việt Nam đã tiếp thunhững tinh hoa của mọi nền văn hóa làm giàu cho văn hóa của mình, đó là
“hằng số” của nền văn hóa Việt Nam Văn hóa Việt Nam mang tính mở, do đóchúng ta tiếp thu tất cả các nền văn hóa, văn minh tốt đẹp của nhân loại Nhưngtất cả những chủ thể văn hóa ấy khi du nhập vào Việt Nam đều được bản địahóa, chúng ta chỉ học những cái cần cho chúng ta, phù hợp với điều kiện sống,hoàn cảnh sống của dân tộc
Mặt khác, do truyền thống của chủ nghĩa yêu nước, dân tộc Việt Nam chỉtiếp thu những cái lợi cho bản sắc của mình Chính nhờ sự lên khuôn, tích hợp,
và định hướng của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam đã sản sinh ra các giá trị tiếpnhận có chọn lọc trong giao thoa, tiếp biến văn hóa ở Việt Nam Nhờ sự định
Trang 9hướng của giá trị văn hóa này, khiến cho Việt Nam vẫn phát triển được bản sắcdân tộc trong quá trình giao lưu, tiếp xúc với các nền văn hóa khác nhau trên thếgiới Nhờ vậy, văn hóa Việt Nam ngày càng đa dạng, phong phú và không mất
đi tính bản sắc của giá trị truyền thống
Cơ sở thứ năm, góp phần hình thành nên chủ nghĩa yêu nước Việt Nam,
đó chính là sự hình thành một quốc gia thống nhất sớm ở Việt Nam Nhà nướcVăn Lang-Âu Lạc hình thành trên cơ sở của sự phân hóa giai cấp diễn ra khi vănhóa Đông Sơn phát triển cao Cũng vào thời kỳ đó, nền nông nghiệp lúa nướcngày càng tăng trưởng, diện tích đất canh tác ngày càng được mở rộng về phíađồng bằng, ven sông, ven suối Từ đó, việc xây dựng các công trình thủy lợichống hạn hán, lũ lụt được tiến hành Không những vậy, kể từ khi lập quốc,cộng đồng cư dân người Việt phải đương đầu với nạn ngoại xâm Cả hai hoạtđộng này đều phải cần đến sức mạnh của muôn người như một, và vì vậy cần có
sự chỉ đạo thống nhất của Nhà nước từ Trung ương; nên quá trình hình thành,phát triển và thống nhất quốc gia ở Việt Nam diễn ra rất sớm Sau khi thoát khỏiách đô hộ của phương Bắc, nền độc lập dân tộc càng được khôi phục và củng cố,
sự thống nhất quốc gia dân tộc càng thêm bền vững
Đó là những cơ sở chủ yếu hình thành nên chủ nghĩa yêu nước ViệtNam Như vậy, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam là sự phát triển đến đỉnh caotinh thần yêu nước của dân tộc Việt Nam, là sự kết hợp chặt chẽ giữa tìnhcảm yêu nước nhiệt thành và một hệ thống các tư tưởng về tình yêu, lòngtrung thành đối với Tổ quốc của dân tộc Việt Nam, nhằm bảo vệ độc lập chủquyền và toàn vẹn lãnh thổ của đất nước, mang lại cuộc sống hòa bình, tự do,
ấm no, hạnh phúc cho toàn thể nhân dân Việt Nam
Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam đã trải qua những chặng đường pháttriển và ghi đậm dấu ấn của các giai đoạn lịch sử Trong chế độ phong kiến,chủ nghĩa yêu nước không tách rời ý thức trung quân ái quốc - trung với vua
là yêu nước Đến đầu thế kỷ XX, phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc
Trang 10chịu ảnh hưởng của hệ tư tưởng tư sản, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam đượcphát triển theo hướng kết hợp đấu tranh giành độc lập dân tộc với tinh thầndân chủ và duy tân đất nước Song, bước phát triển này chưa tạo ra động lựcmới để đưa sự nghiệp giải phóng dân tộc tới thành công Cho đến năm 1920,khi Nguyễn Ái Quốc đang tìm con đường cứu nước cứu dân, tiếp nhận chủnghĩa Mác-Lênin, cũng là lúc Người đưa chủ nghĩa yêu nước Việt Nam pháttriển lên một tầm cao mới: chủ nghĩa yêu nước truyền thống được kết hợpchặt chẽ với chủ nghĩa Mác-Lênin, giải phóng dân tộc được tiến hành theoquỹ đạo cách mạng vô sản, độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội màgiá trị thật sự là ấm no, tự do, hạnh phúc cho nhân dân.
2 Nội dung cơ bản của chủ nghĩa yêu nước truyền thống Việt Nam.
Trước hết đó là tình yêu với nơi mà mình được sinh ra với cây đa,
giếng nước, sân đình,… Chính tình yêu đó đã gắn kết những con người trongcộng đồng làng xã thành một khối, hình thành nên mối cố kết cộng đồng vữngchắc trong chống thiên tai, địch họa Và từ đó tình làng, nghĩa nước cũngđược hình thành và phát triển
Ở Việt Nam, yêu nước gắn liền với thương dân, thương yêu đồng bào,đồng chí của mình, dân là dân nước, nước là nước dân, thời loạn thì giành độclập, bảo vệ độc lập thì cậy vào sức dân, thời bình thì kế giữ nước hay nhất lànuôi dưỡng sức dân, làm cho thôn cùng xóm vắng không một tiếng oán hờn
Đó là sợi dây bền chặt gắn kết các thành viên trong cộng đồng dân tộc lại vớinhau:
Bầu ơi thương lấy bí cùng Tuy cùng khác giống nhưng chung một giàn
Hơn thế nữa, lòng yêu thương đồng bào còn được nâng lên thành tinhthần đoàn kết các giới đồng bào, đoàn kết toàn dân Sức mạnh đoàn kết đó
được ví như: “Một cây làm chẳng nên non/ Ba cây chụm lại nên hòn núi