Nhân vật nữ trong truyện ngắn nguyễn huy thiệp

Trên cơ sở kế thừa ý kiến của các nhà nghiên cứu đi trước, luận văn của chúng tôi tập trung nghiên cứu đề tài “Thế giới nhân vật nữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Chúng tôi xem đây

NGÔ BÍCH QUYÊN

NHÂN VẢT NỮ

LUẬN VĂN THẠC Sĩ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

HÀ NỘI, 2015

NGÔ BÍCH QUYÊN

NHÂN VẬT N Ữ

TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số : 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học:

TS PHÙNG GIA THẾ

HÀ NỘI, 2015

Tôi xin gửi lòi cảm ơn sâu sắc nhất đến thầy giáo TS Phùng Gia Thế - người đã trực tiếp hướng dẫn tận tình để tôi hoàn thành luận văn này.

Tôi cũng xin gửi lòi cảm ơn đến các thầy cô giáo trong trong tổ Lí luận văn học, khoa Ngữ văn, các thầy cô giáo phòng Sau đại học, trường Đại học

Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá tành triển khai luận văn

Hà Nội, ngày 16 tháng 10 năm 2015

Học YỈên

Ngô Bích Quyên

Luận văn được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của TS Phùng Gia Thế

Tôi xin cam đoan:

- Đây là kết quả nghiên cứu tìm tòi của riêng tôi

- Đề tài không trùng với kết quả của bất cứ tác giả nào khác.Tôi chịu trách nhiệm trước lời cam đoan của mình

Hà Nội, ngày 16 thảng 10 năm 2015

Hoc viên

Ngô Bích Quyên

MỞ ĐÀU

1 Lý do chọn đề tà i 01

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 02

3 Mục đích nghiên cứu 04

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 04

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 05

5.1 Đối tượng nghiên cứu 05

5.2 Phạm vi nghiên cứu 05

6 Phương pháp nghiên cứu 06

7 Những đóng góp mói của luận văn 07

8 Cấu trúc của luận văn 07

NỘIDUNG Chương Ị KHÁI QUÁT VỀ NHÂN VẬT, NHÂN VẬT NỮ VÀ MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 08

1.1 Khái quát về nhân vật, nhân vật nữ trong nghiên cứu văn h ọ c 08

1.1.1 Khái niệm nhân vật và nhân vật n ữ 08

1.1.2 Đặc điểm nhân vật nữ trong văn học Việt Nam truyền thống 11

1.2 Một số đặc điểm nhân vật nữ trong truyện ngắn Việt Nam đương đại 17

Chương 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP 20

2.1 Quan niệm nghệ thuật về người phụ nữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp 20

2.1.1 Khái quát quan niệm nghệ thuật về con người 20

2.2 Loại hình nhân vật nữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp 22

2.2.1 Nhân vật bi kịch: 30

2.2.1.1 Bi kịch của những mảnh đời tật nguyền, lỡ dại, kém may mắn: 32 2.2.1.2 Bi kịch trong hôn nhân gia đình: 33

2.2.1.3 Bi kịch bị xô đẩy trong muôn mặt của cuộc sống đời thường: 40

2.2.1.4 Bi kịch sự tối tăm về tinh thần: 42

2.2.2 Nhân vật cô đ ơ n : 45

2.2.3 Nhân vật tha hoá, thực dụng: 50

2.2.4 Nhân vật mang vẻ đẹp “thiên tính nữ”, mẫu tính: 59

2.2.4.1 Khái niệm “Thiên tính nữ” và vấn đề “thiên tính nữ” dưới cái nhìn của các nhà văn, nhà phê bình: 59

2.2.4.2 Thiên tính nữ trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp: 61

Chương 3 NGHỆ THUẬT XÂY DựNG NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP 80

3.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình: 80

3.2 Nghệ thuật thể hiện nội tâm : 87

3.3 Nghệ thuật sử dụng các mô - típ, cổ m ẫu: 94

3.3.1 Mô típ “Sự thụ thai kì lạ” 95

3.3.2 Mô típ “Tướng lạ từ khi mới lọt lòng” 96

3.3.3 Mô típ xây dựng nhân vật trong truyện cổ dân gian 99

3.3.4 Mô típ sự thưởng phạt công mình hay “Ở hiền gặp lành” 100

KẾT LUÂN 104

TÀI LIỆU THAM KHẢO 108

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

1.1 Trong tác phẩm văn học, nhân vật là yếu tố cơ bản Văn học không thể thiếu nhân vật, bỏi qua nhân vật, nhà văn phản ánh hiện thực cuộc sống, bộc lộ tư tưởng, tình cảm, thái độ của mình trước cuộc đời Đến vói tác phẩm văn học, ta không thể không tiếp cận nhân vật văn học Việc tìm hiểu nhân vật giúp người nghiên cứu nhận diện những diễn biến tư tưởng, cảm quan đòi sống và thi pháp nghệ thuật của nhà văn, từ đó có cơ sở để khẳng định những đóng góp riêng của nhà văn vào tiến trình văn học dân tộc

1.2 Nguyễn Huy Thiệp là nhà văn Việt Nam đương đại nổi tiếng Các tác phẩm của ông được giới nghiên cứu đánh giá là đã tạo ra “bước ngoặt” cho văn học Việt Nam từ sau 1986 Trong thế giói truyện ngắn của ông, nhân vật nữ chiếm một vị trí quan trọng Việc nghiên cứu nhân vật nữ trong sáng tác của nhà văn một mặt giúp ngưòi nghiên cứu thấy được đặc tính của thế giới hình tượng khách thể độc đáo - một nửa nhân loại; một mặt khác còn giúp ta thấy được diện mạo tư duy, cái nhìn và đặc trưng thi pháp nghệ thuật của tác giả

1.3 Từ khi “Tướng về hưu” xuất hiện (tháng 6/1987), tên tuổi của

Nguyễn Huy Thiệp thực sự gây xôn xao dư luận Cho đến nay, sáng tác của ông đã được giới nghiên cứu phân tích từ rất nhiều bình diện Riêng về việc nghiên cứu truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, có thể kể đến hàng trăm công trình khác nhau Một phần lớn các công trình này đều đã được in thành sách hoặc đăng trên các báo và tạp chí nổi tiếng Tiêu biểu trong số đó là các bài của Hoàng Ngọc Hiến, Nguyễn Đăng Mạnh, Trần Đình Sử, La Khắc Hoà (Lã Nguyên), Nguyễn Đăng Điệp, Phạm Xuân Nguyên Hầu hết, các công trình (bài viết, tiểu luận, luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ) nghiên cứu truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đều ít nhiều có đề cập đến vấn đề nhân vật trong sáng tác

của ông Tuy nhiên, qua tìm hiểu, phân tích, chúng tôi nhận thấy, chưa có công trình nào trong số đó đặt vấn đề nghiên cứu sâu thế giói nhân vật nữ trong truyện ngắn của nhà văn và giải quyết vấn đề một cách khoa học từ yếu

tố này

Trên cơ sở kế thừa kết quả nghiên cứu của các bậc tiền bối, luận văn của chúng tôi tập trung tìm hiểu thế giới nhân vật nữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp và xem đây là một đặc điểm quan trọng tạo nên diện mạo

tư duy, cái nhìn về thế giói nhân vật nữ và đặc trưng thi pháp truyện ngắn của nhà văn danh tiếng

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề:

Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện trên văn đàn tương đối muộn Năm 1986, một vài tác phẩm của ông xuất hiện trên các tờ báo văn nghệ, nhưng nó còn

mờ nhạt Phải đến tháng 6/1987, khi “Tướng về him ” ra đòi, truyện ngắn của

ông mới được chú ý và từ đó đã diễn ra các cuộc tranh luận sôi nổi, thu hút đông đảo mọi tầng lớp, từ nhà phê bình nghiên cứu đến độc giả phổ thông,

Có nhiều ý kiến đánh giá cao tài năng của Nguyễn Huy Thiệp Nhà phê bình

Phạm Xuân Nguyên trong cuốn “Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp” nhận xét:

"Nguyễn Huy Thiệp có lẽ là người đầu tiên trong vãn học Việt Nam lập kỷ lục

có nhiều bài viết về sáng tác của mình, chỉ một thời gian ngắn không có độ lùi của thời gian Phê bình tức thời theo sáng tác, liên tục, lâu dài, không chỉ trong nước mà cả ngoài nước, không chỉ người Việt mà cả ngoại quốc".

Nhà phê bình Vương Trí Nhàn nhận xét: "Nếu có một thứ "Quả bóng

vàng" hay "Cây bút vàng" dành để tặng cho cây bút xuất sắc hàng năm, thì

trong năm vừa qua 1987 và nửa đầu 1988, người xứng đáng được giải trong văn xuôi có lẽ là Nguyễn Huy Thiệp"

Nhà phê bình văn học Đông La cho rằng: "Truyện của anh thường

không có cốt truyện, là truyện của nhiều vấn đề Nó chảy như một dòng chảy

tự nhiên Sự cuốn hút của chúng không phải ở sự bất ngờ mà ở độ sâu sắc của

những ý tưởng, ở tầm triết lỷ liên quan đến cuộc sổng con người" [15, trl37].

Nhận xét về thế giói nhân vật, trong bài viết “Truyện ngắn Nguyễn Huy

Thiệp - vài cảm nghĩ”, nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh đưa ra nhiều

nhận định: “Nguyễn Huy Thiệp có một thế giới nhân vật cũng độc đáo Toàn

những con người góc cạnh, gân guốc Có loại như chui lên từ bùn lầy, rác

rưởi, tầm địa đen tối, có loại như những bậc chí thiện, có thể bao dung cả kẻ

xẩu người ác, thậm chí sẵn sàng chết vì đồng loại [15, tr459]

Nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, theo Nguyễn Đăng

Mạnh “thường có hai mặt thiện và ác, đúng ra chứa đựng cả thú tính lẫn

nhân tính, một mặt đầy bản năng thô bỉ, mặt khác, từ một góc độ nào đỏ của

tâm hồn, thỉnh thoảng vẫn lóe lên ánh sáng của lương tâm, lương tri” [15,

tr459]

Nhà văn Mai Ngữ trong “Cái tài và cái tâm người viết” lại khẳng định

“ngòi bút Nguyễn Huy Thiệp đưa con người về điểm xuất phát của nó, con

người hạ đẳng, con người nguyên thủy cũng với tiềm thức và bản ngã vốn có

trời sinh ra, những con người trần trụi, lõa thể trong tư duy cũng như trong

hình hài ” [15, tr420 - 421]

Có thể khẳng định cho dù còn có tranh cãi, song giới nghiên cứu cơ bản

đều thừa nhận Nguyễn Huy Thiệp là một nhà văn tài năng, trí tuệ, văn tài của

ông có sức lôi cuốn mạnh mẽ đến kỳ lạ

v ề các công trình nghiên cứu chuyên sâu, có thể kể đến:

- “Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp ” - Luận văn thạc sĩ Ngữ văn của Phan Thanh Bình (Trường Đại học Sư

phạm Thái Nguyên - 2007) Luận văn đi sâu phân tích, làm rõ giá trị của các

thủ pháp nghệ thuật trong việc xây dụng nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp

- “Đặc trưng truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp ” - Luận văn thạc sĩ Văn

học của Hoàng Kim Oanh (Trường Đại học Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh - 2008) Trong luận văn, tác giả tập trung phân tích những đặc trưng cơ bản của thi pháp truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Có thể nói, cho đến nay đã có khá nhiều bài báo, bài nghiên cứu về tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp với nhiều phương diện Tuy nhiên, việc nghiên cứu nhân vật nữ vẫn chưa được quan tâm thỏa đáng

Trên cơ sở kế thừa ý kiến của các nhà nghiên cứu đi trước, luận văn của

chúng tôi tập trung nghiên cứu đề tài “Thế giới nhân vật nữ trong truyện ngắn

Nguyễn Huy Thiệp Chúng tôi xem đây là con đường hợp lí nhất để đánh giá

những nét độc đáo trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp và những đóng góp của ông vào tiến trình văn học Việt Nam đương đại

3 Mục đích nghiên cứu:

3.1 Phân tích đặc tính của nhân vật nữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp nhằm chỉ ra một phương diện độc đáo trong thế giói nghệ thuật của nhà văn

3.2 Khẳng định những đóng góp quan trọng về tư tưởng và thi pháp nghệ thuật của tác giả vào tiến trình văn học Việt Nam đương đại

4 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Dựa trên nền tảng lí thuyết về nhân vật văn học và các công trình nghiên cứu chuyên sâu, chúng tôi tập trung tìm hiểu đặc tính cấu trúc nhân vật

nữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Cụ thể bao gồm các phương diện sau:

- Loại hình hóa thế giới nhân vật nữ và phân tích đặc điểm nhân vật nữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

- Các thủ pháp nghệ thuật xây dụng nhân vật nữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

- Đối sánh loại hình với một số cây bút đương đại để thấy những nét độc đáo trong cảm quan đòi sống và thi pháp nghệ thuật của Nguyễn Huy

Thiệp trong truyện ngắn

5 Đối tượng và phạm vỉ nghiên cứu:

5.1 Đối tượng nghiên cứu:

Thế giói nhân vật nữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp vói những

biểu hiện cụ thể của nó (đặc điểm loại hình, nghệ thuật biểu hiện

5.2 Phạm vỉ nghiên cứu:

Thế giói nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp vô cùng phong

phú, đa dạng nên việc khảo sát, tìm hiểu đầy đủ, toàn diện cần có nhiều điều

kiện khác Trong khuôn khổ luận văn này, chúng tôi quan tâm đến những

nhân vật nữ trong truyện ngắn được in trong “Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn

Huy Thiệp ” (42 truyện), Nxb Văn hoá Sài Gòn, 2006 và Truyện ngắn chọn

lọc, Nguyễn Huy Thiệp, Nxb Hội nhà văn

Trong tổng số nhân vật nữ có trong tập truyện ngắn của nhà văn

Nguyễn Huy Thiệp, chúng tôi chỉ đi sâu tìm hiểu những nhân vật đóng vai trò

quan trọng trong tác phẩm Trên thực tế, chúng tôi thấy nhân vật nữ trong

sáng tác của ông xuất hiện rất phong phú đa dạng Không phải truyện ngắn

nào của ông cũng đều có nhân vật nữ và không phải truyện nào viết về người

phụ nữ thì họ là những nhân vật chính Bởi vậy, tìm hiểu nhân vật nữ trong

truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, chúng tôi tiến hành nghiên cứu, khảo sát

trong 20 truyện sau

• Chảy đi sông ơi

• Chút thoáng Xuân Hương

• Cún

• Con gái thuỷ thần

• Không có Vua

• Truyện tình kể trong đêm mưa

6 Phương pháp nghiên cứu:

Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi thực hiện các phương pháp nghiên cứu sau:

6.1 Phương pháp hệ thống:

Khảo sát, phân loại các đặc điểm nổi bật về nội dung, các kiểu dạng nhân vật và một số thủ pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

6.2 Phương pháp phân tích - tổng hợp:

Phương pháp này sẽ giúp chúng tôi vừa đi sâu tìm hiểu nghiên cứu những đặc điểm trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, vừa hệ thống, tổng hợp kết quả, từ đó minh chứng cho các luận điểm chính của luận văn

6.3 Phương pháp so sánh, so sánh hệ thống và so sánh loại hình:

Sử sụng phương pháp này, luận văn tiến hành so sánh tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp vói sáng tác của một số nhà văn khác để thấy những điểm khác biệt và đặc trưng trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp

7 Đóng góp mới của luận văn:

7.1 Luận văn là công trình nghiên cứu chuyên sâu về đặc tính cấu trúc nhân vật nữ trong tiểu thuyết của một nhà văn nổi tiếng Do đó, việc thực hiện

đề tài này giúp người nghiên cứu có thể phát hiện và loại hình hóa các kiểu loại nhân vật nữ tiêu biểu trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, đồng thòi chỉ

ra những nét đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ trong tác phẩm của nhà văn

7.2 Khẳng định những đóng góp riêng của Nguyễn Huy Thiệp vào tiến trình văn học Việt Nam đương đại (cả về cảm quan đòi sống lẫn thi pháp nghệ thuật)

7.3 Góp phần khẳng định ý nghĩa của hướng phân tích lí thuyết - lịch

sử trong nghiên cứu văn học nói chung, trong nghiên cứu nhân vật và nhân vật nữ nói riêng

8 Cấu trúc của luân văn:

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, phụ lục, tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn gồm có ba chương:

Chương 1 Khái quát về nhân vật, nhân vật nữ và một số đặc điểm của nhân vật nữ trong truyện ngắn Việt Nam đương đại

Chương 2 Thế giói nhân vật nữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp.Chương 3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật nữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

NỘI DUNG •

CHƯƠNG 1

KHÁI QUÁT VỀ NHÂN VẬT,NHÂN VẬT NỮ VÀ MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CỦA NHÂN VẬT NỮ• • • • TRONG TRUYÊN NGẮN VIÊT NAM ĐƯƠNG ĐAI• • •

1.1 Khái quát về nhân vật, nhân vật nữ trong nghiên cứu văn học:

1.1.1 Khái niệm nhân vật và nhân vật nữ B m •

1.1.1.1 Thuật ngữ “nhân vật” xuất hiện từ rất sớm (tiếng Hy Lạp: persona, tiếng Anh: personage, tiếng Nga: personaj) Ban đầu, nó vốn mang

ý nghĩa là “cái mặt nạ” - một dụng cụ biểu diễn của diễn viên trên sân khấu Theo thòi gian, nó trở thành thuật ngữ để chỉ nhân vật văn học

Ở một khía cạnh nào đó thuật ngữ “nhân vật” có điểm gặp gỡ với thuật ngữ “vai” và “tính cách” Trong nhiều trường hợp người ta sử dụng hai thuật ngữ này thay cho nhân vật văn học Thuật ngữ “vai” nhấn mạnh đến tính chất hành động của cá nhân, phù hợp vói loại “nhân vật hành động” Còn thuật

ngữ “tính cách” lại chỉ những nhân vật có tính cách Tuy nhiên, không phải nhân vật nào cũng hành động và cũng không phải nhân vật nào cũng mang

tính cách rõ nét Như vậy, thuật ngữ “vai” và “tính cách” có nội hàm hẹp hơn

“nhân vật”, chúng không bao quát được hết những biểu hiện khác nhau của

các loại nhân vật trong sáng tác văn học Bỏi vậy, “nhân vậ t’ chính là thuật

ngữ đúng đắn và đầy đủ nhất

Nhân vật là khái niệm được dùng trong nhiều lĩnh vực nhưng chủ yếu nhất vẫn là trong văn chương nghệ thuật, v ề khái niệm nhân vật văn học, giói nghiên cứu, phê bình đã đưa ra khá nhiều quan điểm khác nhau

Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân

quan niệm:

“Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách Nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người Một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con ngưòi trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống con người” [2, tr.241].

Vói khái niệm này, tác giả đã xem xét nhân vật trong mối tương quan với đối tượng thẩm mĩ, cá tính sáng tạo, phong cách nhà văn, khuynh hướng, trường phái văn học

Các tác giả trong Từ điển vãn học lại nhìn nhận nhân vật ở khía cạnh

vai trò, chức năng của nó đối vói nội dung và hình thức của tác phẩm:

“Nhân vật là yếu tố cơ bản nhất trong tác phẩm văn học, tiêu điểm để bộc lộ chủ đề, tư tưởng chủ đề và đến lượt mình nó lại được các yếu tố có tính chất hình thức của tác phẩm tập trung khắc hoạ Nhân vật do đó là nơi tập trung giá trị tư tưởng - nghệ thuật của tác phẩm văn học” [64, tr.86] Như vậy, nhân vật đóng vai trò là yếu tố hàng đầu của tác phẩm, là phương diện để nhà văn chuyển tải tư tưởng, thể hiện cá tính sáng tạo của mình, đồng thòi lại mang quan niệm có tính nghệ thuật của nhà văn về thời đại, đặc biệt là trong các sáng tác thuộc thể loại tự sự

Trong giáo trình Lý luận vãn học của Đại học Sư phạm Hà Nội, các nhà

nghiên cứu nhận xét: “Nói đến nhân vật văn học là nói đến con người được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học Đó là những nhân vật có tên như Tấm, Cám, Thạch Sanh, Thuý Kiều, Đó là những nhân vật

không có tên như thằng bán tơ, một mụ nào trong Truyện Kiều, những kẻ đưa

tin, lính hầu, chạy hiệu thường thấy trong kịch Đó là những con vật trong truyện cổ tích, đồng thoại, thần thoại, bao gồm cả quái vật lẫn thần linh, ma

quỷ, những con vật mang nội dung và ý nghĩa con người Nhân vật có thể được thể hiện bằng những hình thức khác nhau nhất Đó có thể là những con người được miêu tả đầy đặn cả ngoại hình lẫn nội tâm, có tính cách, tiểu sử như thường thấy trong tác phẩm tự sự, kịch Đó có thể là những người thiếu hẳn những nét đó, nhưng lại có tiếng nói, giọng điệu, cái nhìn như nhân vật người trần thuật, hoặc chỉ có cảm xúc, nỗi niềm, ý nghĩ, cảm nhận như nhân vật trữ tình trong thơ trữ tình ( ) Khái niệm nhân vật có khi được sử dụng một cách ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào mà chỉ một hiện tượng nổi bật trong tác phẩm ( ) nhưng chủ yếu vẫn là con người trong tác phẩm ( ) nhân vật văn học là một hiện tượng ước lệ, có những dấu hiệu để ta nhận ra” [33, tr 277-278].

Có thể xem đây là một quan niệm cụ thể, chi tiết về nhân vật văn học

Trong cuốn giáo trình Lí luận vãn học của Trường Đại học Khoa học xã hội

và Nhân văn Hà Nội, nhà nghiên cứu Hà Minh Đức cho rằng:

“Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chụp mọi chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách, Và cần chú ý thêm một điều: thực ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm vói một phạm vi rộng hơn nhiều, đó không chỉ là con ngưòi, những con người có tên hoặc không tên, được khắc hoạ sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm mà còn có thể là những sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cách con người Cũng có khi đó không phải là những con người hoặc có liên quan tới con người, được thể hiện nổi bật trong tác phẩm” [16, tr.126]

Trên đây là một số quan niệm về nhân vật văn học của các nhà nghiên cứu, phê bình trong nước Những quan niệm này nhìn nhận nhân vật ở nhiều khía cạnh khác nhau nhưng nhìn chung vẫn có sự gặp gỡ nhau ở một số điểm

nhất định như: nhân vật là đối tượng mà văn học miêu tả, được xây dựng bằng những phương tiện nghệ thuật nhằm phản ánh đòi sống hiện thực; là yếu tố cơ bản nhất của tác phẩm, mang tính ước lệ và thể hiện sự sáng tạo của nhà văn Vói vị trí quan trọng như vậy, nhân vật trở thành yếu tố không thể bỏ qua khi tìm hiểu, nghiên cứu về một nhà văn nào đó.

1.1.1.2 Nhân vật nữ là một loại hình cụ thể của nhân vật văn học Có

thể nói khái quát: Nhân vật nữ chính là hình ảnh, hình tượng người phụ nữ được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm văn học bằng các phương tiện văn học

Nghiên cứu nhân vật nữ là nghiên cứu một kiểu cấu trúc nhân vật văn học đặc thù

1.1.2 Đặc điểm nhãn vật nữ trong văn học Việt Nam truyền thống

Là biểu tượng của cái đẹp, một nửa của nhân loại, phụ nữ là hiện thân của sự sinh tồn và luân chuyển sự sống Trong văn học từ xưa cho đến nay, một trong những đề tài quen thuộc nhất và là nguồn cảm hứng vô tận đối với nhà thơ nhà văn là hình tượng người phụ nữ Ở mồi thòi kỳ, tuy mức độ đậm nhạt có khác nhau, song hình tượng người phụ nữ trong văn học truyền thống Việt Nam luôn được xem là một tâm điểm Người đọc có thể nhận ra phần nào những thăng trầm trong số phận người phụ nữ Việt Nam, tầm mức nhân văn trong cái nhìn đối với phụ nữ và những đặc điểm nổi bật trong cách thức thiết dựng và hình tượng hoá ngưòi phụ nữ

Trong văn học dân gian, nhân vật nữ đại diện cho lý tưởng thẩm mỹ của nhân dân Những chuẩn mực thẩm mỹ buổi ban đầu chưa được thể hiện một cách cụ thể, rõ ràng và đầy đủ diện mạo người phụ nữ Người phụ nữ hiện lên trong văn xuôi dân gian chủ yếu qua các truyện cổ tích Những nhân

vật chính diện như Tấm trong truyện Tẩm Cám, công chúa Tiên Dung trong

Chử Đồng Tử, cô Út trong Sọ Dừa, công chúa trong Thạch Sanh, .Các nhân

vật này luôn toả sáng những nét đẹp: thật thà, hiền lành, chăm chỉ, giàu đức

hy sinh, lòng nhân ái và cuối cùng, hầu hết, họ được hưởng cuộc sống hạnh phúc.

Truyện cổ tích cũng có những nhân vật phản diện là nữ mang nét xấu

và ác Đó là mẹ đẻ của Lí Thông trong truyện Thạch Sanh, mẹ con Cám trong truyện Tẩm Cám, hai cô chị trong truyện Sọ Dừa Những nhân vật này

thường tham lam, độc ác, đố kỵ, hẹp hòi và có kết cục không tốt đẹp

Dù thiện hay ác, dù chính diện hay phản diện, người phụ nữ trong văn học dân gian chủ yếu hiện lên qua hành động và vài nét tính cách đơn giản, nhất quán Ngưòi tốt thì tốt từ đầu đến cuối và người xấu cũng vậy Theo thời gian, hình ảnh người phụ nữ ngày càng được khai thác đa diện nhiều chiều, họ hiện lên chân thực sống động như những con người bằng xương bằng thịt

Trong ca dao, người phụ nữ lại mang một vẻ đẹp đằm thắm, ý nhị, dịu dàng, có duyên Biết bao nhiêu bài ca dao nói tiếng nói của người phụ nữ trong xã hội xưa:

- Thân em như chẽn lúa đòng đòng

Phất phơ dưới ngọn nắng hồng ban mai

- Thân em như dải lụa đào

Dám đem xẻ lẻ vuông nào cho ai?

- Thân em như củ ẩu gai

Ruột trong thì trắng vỏ ngoài thì đen.

- Thần em như cây quế giữa rừng.

Thơm tho ai biết, ngát lừng ai hay?

Người phụ nữ tự tin trước vẻ đẹp của mình Họ hiểu mình như “chẽn lúa đòng đòng” mơn mởn, phơi phới hay như “dải lụa đào” mềm mại, đẹp đẽ, tươi tắn, như “cây quế” thơm tho, ngát lừng Nhưng người phụ nữ xinh đẹp, dịu dàng, có duyên, tự tin ấy đâu có quyền quyết định hạnh phúc của mình Thân phận họ giống như “trái bần trôi”, như “giếng giữa đàng” hay như “hạt

mưa sa” Là hiện thân của những bi kịch, họ phải gánh chịu những số phận bất hạnh:

- Thân em như con hạc đầu đình

Muốn bay chẳng cất nổi mình mà bay.

- Thần em như giếng giữa đàng

Người thanh rửa mặt, kẻ phàm rửa chân.

- Thần em như miếng cau khô

Người thanh tham mỏng, kẻ thô tham dày.

Văn xuôi trung đại Việt Nam viết về ngưòi phụ nữ một mặt vẫn kế thừa

tư tưởng của văn học dân gian; một mặt khác lại bổ sung thêm những quan

niệm mới, trong đó, “hồng nhan bạc mệnh” được xem là một tư tưởng chủ

đạo Phụ nữ đã trở thành một trong những đề tài lớn của văn học Hình tượng người phụ nữ hiện lên ngày càng đa dạng, nhiều chiều Tùy theo cái nhìn của các nhà văn, hình tượng ngưòi phụ nữ được thể hiện ở những khía cạnh và góc độ khác nhau Vói quan niệm thẩm mỹ truyền thống: cái đẹp là cái đạo

đức, nhân vật người phụ nữ trong truyện Nôm bình dân (Phạm Tải Ngọc Hoa,

Phạm Công Cúc Hoa, Tổng Trân Cúc Hoa ) được tập trung thể hiện với

những phẩm chất lý tưởng về sắc đẹp, đức hạnh

Những tác phẩm đi sâu phản ánh số phận ngưòi phụ nữ phải kể đến

Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, Truyện Kiều của Nguyễn Du, Cung oán ngâm khúc - Nguyễn Gia Thiều, thơ của Hồ Xuân Hương Trái tim nhân ái

của các nhà thơ, nhà văn nói tiếng nói xót xa, thương cảm cho người phụ nữ

bị chà đạp, vùi dập trong xã hội phong kiến Trong Truyền kỳ mạn lục, phụ nữ

phải chịu nhiều đau khổ Nguyễn Dữ dành nhiều ưu ái cho những nhân vật này Dưới ngòi bút của ông, họ đều là những thiếu phụ xinh đẹp, tảo tần, giàu lòng vị tha, thủy chung nhưng luôn luôn phải chịu số phận bi thảm Không chỉ

có nhân vật chính diện, đến cả loại nhân vật "phản diện" như nàng Hàn Than

(Đào thị nghiệp oan ký), nàng Nhị Khanh (Mộc miên phụ truyện), cắc hồn hoa (Tây viên kỳ ngộ ký) và "yêu quái ở Xương Giang" cũng đều vì số phận đưa

đẩy, đều vì "nghiệp oan" mà đến nỗi trở thành ma quỷ Họ đáng bị trách phạt nhưng cũng đáng thương Ngưòi phụ nữ đức hạnh, đẹp nết, đẹp ngưòi, luôn khao khát một cuộc sống bình yên, hạnh phúc luôn lại bị các thế lực cường quyền và cả lễ giáo phong kiến khắc nghiệt xô đẩy đến những cảnh ngộ éo le, ngang trái, bất hạnh Nhiều khi cùng quẫn, cùng đường, muốn khẳng định phẩm tiết của mình, có người phụ nữ phải lấy cái chết để minh oan, ví như Vũ

Nương trong Chuyện người con gái Nam Xương.

Người cung nữ xinh đẹp tài hoa, khát khao hạnh phúc bị nhà vua bỏ rơi, phải sống cô đơn, mòn mỏi, lạnh lẽo nơi cung cấm, chôn vùi tuổi thanh

xuân trong chốn thâm cung (Cung oán ngâm khúc - Nguyễn Gia Thiều)

Người phụ nữ chỉ có một khát vọng rất đồi bình thường là được sống cùng

với người chồng thân yêu, song lại rơi vào cảnh đau đớn “tử biệt sinh li ”, đằng đẵng chờ đợi không biết có ngày gặp lại (Chinh phụ ngâm - Đặng Trần Côn) Thúy Kiều trong Truyện Kiều của Nguyễn Du “Một hai nghiêng nước

nghiêng thành ” “sắc đành đòi một, tài đành họa hai ”, “Hoa ghen thua thẳm, liễu hờn kém xanh” nhưng lại bị dập vùi trong cảnh “thanh lâu hai lượt, thanh y hai lần “Tài tình chi lắm cho trời đất ghen Thúy Kiều hiếu nghĩa

đủ đầy lại luôn bị đày dọa cả về thể xác lẫn tinh thần Xót thương cho số phận

nhân vật người phụ nữ, Truyện Kiều trở thành “tiếng kêu thương đứt ruột”,

tiếng kêu xé lòng cho thân phận chìm nổi, lênh đênh trong kiếp đoạn trường Nguyễn Du đâu chỉ khắc họa bi kịch của riêng nàng Kiều mà còn là “tiếng kêu thương” cho mọi kiếp người - những người phụ nữ trong xã hội phong kiến

Điểm qua gương mặt nhân vật nữ thòi kỳ này, ta thấy một điểm chung

ở họ là đều có cuộc đòi đầy sóng gió, bẽ bàng, không mấy ai có được hạnh

phúc thật sự Bởi vậy, cảm giác mất mát hạnh phúc và nỗi khát khao hạnh phúc là hai tâm trạng, hai nồi niềm thường gặp nhất ở các nhân vật nữ trong văn học trung đại.

Cùng vói những thể nghiệm về cái bi kịch, trong các sáng tác văn học

về đề tài người phụ nữ, tiếng nói khát khao được tự do yêu đương, khát khao hạnh phúc và quyền sống của ngưòi phụ nữ cũng vang lên mạnh mẽ Văn học trung đại bước đầu đã thể hiện được quan niệm về con người cá nhân trong xã hội Nhiều nhân vật nữ đã thể hiện sự phản kháng, tố cáo xã hội, nêu lên suy nghĩ, quan điểm riêng của mình, bộc bạch trực tiếp những nỗi khổ đau, những niềm riêng tư (sự tự ý thức về mình) Có thể nói, văn học thòi kỳ này đã thực hiện những khám phá đời sống nội tâm của ngưòi phụ nữ vói nhiều cung bậc

Văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 tiếp tục khai thác sâu đề tài

người phụ nữ Sáng tác của Tự lực văn đoàn đã xây dựng hình ảnh những

người phụ nữ mới, đòi quyền tự do yêu đương vượt qua mọi lễ giáo phong

kiến Nhung trong Lạnh lùng, Loan trong Đoạn tuyệt của Nhất Linh là những

thí dụ cụ thể Ví như khi nhân phẩm, danh dự bị chà đạp, Loan đã thẳng thắn tuyên bố: “Không ai có quyền chửi tôi, không ai có quyền đánh tôi” [30, tr.143], nàng vuốt tóc ngẩng lên nhìn thẳng vào mặt mẹ chồng mà nói: “Bà cũng là người, tôi cũng là người, không ai hơn kém ai” [30, tr.144] Qua những lời nói và hành động đã chứng tỏ được bản lĩnh của Loan, cô không chỉ đơn thuần là một nhân vật lãng mạn, yếu đuối, không phải chỉ có tính cách mộng mơ, ủy mị chỉ luôn đắm chìm trong nỗi buồn vô cớ Người đọc còn nhận thấy ở Loan một bản lĩnh vững vàng, nhận thức được những nguyên nhân gây ra nỗi khổ cho mình, biết vượt qua hoàn cảnh, vượt qua chính mình

và tự tạo dựng cho mình một cuộc sống tự lập

Các nhà văn Tự lực văn đoàn đã đấu tranh quyết liệt cho sự giải phóng

cá nhân khỏi vòng kiềm tỏa của lễ giáo phong kiến Người phụ nữ trong xã

hội cũ là những người chịu nhiều thiệt thòi đau khổ nhất bởi những ràng buộc, những quy định khắt khe Với tôn chỉ đề cao cái mới, trẻ tiring, tin ở sự tiến

bộ, trọng tự do cá nhân, nhân vật nữ của các tác giả Tự lực văn đoàn là những con người dám đấu tranh cho tự do cá nhân, cho hạnh phúc con người, phê phán cái xấu, cái cũ, đòi quyền sống, tự do yêu đương và lựa chọn hạnh phúc cho bản thân

Văn học hiện thực phê phán giai đoạn 1930 - 1945 đi sâu khám phá

những bi kịch khác nhau trong cuộc đời người phụ nữ Tiêu biểu là Tắt đèn của Ngô Tất Tố, Bỉ vỏ của Nguyên Hồng, Chí Phèo của Nam Cao, Giông tố

của Vũ Trọng Phụng Người phụ nữ trong sáng tác của các nhà văn hiện thực hiện lên như một biểu tượng trong văn học về nỗi khổ đau, bất hạnh chồng chất của kiếp người Cuộc đòi họ hầu hết bao giờ cũng kết thúc trong

sự tuyệt vọng Những nhân vật nữ này đã phản ánh phần nào tình trạng bế tắc trong xã hội Việt Nam trước cách mạng trong hoàn cảnh xã hội thực dân nửa phong kiến

Trong văn học giai đoạn 1945 - 1975, trong không khí hào hùng của một thòi đại lịch sử, nhân vật ngưòi phụ nữ đã có một diện mạo mới bên cạnh những nét đẹp truyền thống bao đòi của người phụ nữ Việt Nam: nhân hậu, thủy chung, chịu thương chịu khó, giàu đức hi sinh Người phụ nữ được đặt trong mối quan hệ vói những vấn đề chung của thòi đại Tắm mình trong bầu không khí hào hùng của dân tộc, người phụ nữ bước vào cuộc chiến đấu thần thánh của đất nước, làm nên những tượng đài bất tử về vẻ đẹp của ngưòi phụ

nữ Việt Nam trong lòng dân tộc, thời đại, góp phần không nhỏ làm nên những chiến thắng vẻ vang Họ có thể có tên hoặc không tên cụ thể, có thể là nhân vật lịch sử hay chỉ là hình tượng văn học thuần tuý nhưng tất cả đều mang

trong mình vẻ đẹp huy hoàng của thời đại Đó là Nguyệt trong Mảnh trăng

cuối rừng của Nguyễn Minh Châu, chị ú t Tịch trong Người mẹ cầm súng của

Nguyễn Thi, chị Sứ trong Hòn đất của Anh Đức Phương Định, Nho, Thao trong “Những ngôi sao xa xôi” của Lê Minh Khuê Họ không chỉ anh hùng

trong chiến đấu mà còn là những anh hùng trên mặt trận sản xuất Đào trong

Mùa lạc của Nguyễn Khải Ẩn đằng sau dáng vẻ yếu đuối của người phụ nữ

có khi là một nghị lực phi thường, một sức sống tiềm tàng, mãnh liệt như Mỵ

trong Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài Có thể thấy, người phụ nữ trong giai

đoạn này góp phần làm nên những kì tích anh hùng, là con người của cộng đồng, của xã hội gắn vói cuộc chiến đấu bảo vệ Tổ quốc, được soi rọi dưới cái nhìn lý tưởng hoá mang tính sử thi

1.2 Môt sổ đăc điểm nhân vât nữ trong truyên ngắn Vỉêt Nam• • • Ö •/ • о •

đương đại

Sau năm 1975, văn học có xu hướng trở về với cái đòi thường muôn mặt, cảm hứng sử thi nhạt dần, thay thế vào đó là cảm hứng về thế sự - đời tư Vấn đề các nhà văn quan tâm là con người của cuộc sống đời thường với những lo toan rất đòi chứ không còn là cuộc sống chiến đấu, sự dũng cảm vì dân vì nước nữa Theo xu hướng này, nhân vật người phụ nữ hiện lên với tư cách con ngưòi cá nhân, những mảnh đời riêng lẻ Nếu như trước đây, văn xuôi viết về phụ nữ thường là theo hướng phê phán hay ngợi ca từ cái nhìn đạo đức, sử dụng nhân vật nữ để chuyển tải một quan niệm, tư tưởng thì văn xuôi thời kỳ đổi mới xem phụ nữ như một khách thể thẩm mĩ độc lập, một thế giới riêng đầy bí ẩn và hấp dẫn cần được khám phá và lý giải Có thể nói, chưa bao giờ người phụ nữ lại nhận được sự quan tâm lớn của đông đảo người cầm bút như hôm nay, kể cả người cùng giói và khác giói Có thể kể

đến một số tác phẩm như: Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành (Nguyễn Minh Châu), Một chiều xa thành phổ (Lê Minh Khuê), Sự xuất hiện đa

dạng, phong phú của nhân vật nữ cho thấy mồi nhà văn đã tìm cho mình những hướng đi riêng khi khai thác đề tài này Có nhà văn, như Nguyễn Minh

Châu tiếp tục khai thác vẻ đẹp truyền thống của ngưòi phụ nữ nhưng chú ý nhiều hơn đến đòi sống nội tâm của họ Vói ông, phụ nữ là một thế giới đầy

bí ẩn cần được khám phá vói rất nhiều khao khát về tình yêu, hạnh phúc Có nhà văn viết về những cảnh đời khác nhau: hạnh phúc ngọt ngào có, bi kịch cay đắng có; có tốt có xấu; có cao cả, có thấp hèn

Hồ Anh Thái trong cuốn tiểu thuyết Người đàn bà trên đảo, đề cập

những chấn thương về thể chất và tinh thần của những người phụ nữ đi qua cuộc chiến tranh, trở thành quá lứa, lỡ thì Sau chiến tranh, những nữ cựu chiến binh đó đến làm việc trong một lâm trường trên đảo Cát Bạc Đây là câu chuyện cuộc chiến đấu tiếp tục của họ, hoặc là đau đớn chống lại những ham muốn nhục dục, hoặc là nhẫn nhục thèm khát có một chút con làm nơi nương

tựa cuối đòi Khi viết Người đàn bà trên đảo, Hồ Anh Thái còn là một nhà

văn trẻ, chưa nhiều từng trải, nhưng anh đã đặt vấn đề tình dục, về bản năng con ngưòi và nhu cầu làm tròn thiên chức người phụ nữ; đề cập vấn đề đạo đức, cả trong ứng xử xã hội, cả về mặt luật pháp đối vói thân phận những nữ cựu chiến binh đã phải trả một cái giá khủng khiếp cho cuộc chiến tranh chống Mỹ!

Xuất phát từ cái phông nền là cuộc sống đương đại vói những lo toan, hỗn độn và phức tạp, Nguyễn Huy Thiệp đã nhìn nhận người phụ nữ hiện đại với sự tổng hợp của con người bất hạnh, con người khát khao, con người bản năng Đó là phần bí ẩn trong người phụ nữ mà nhà văn muốn khám phá và tìm hiểu Ngưòi phụ nữ đã được ông chú ý khai thác trên nhiều bình diện, nhiều khía cạnh, ở cả những khuất khúc trong tâm hồn tình cảm và chiều sâu thân phận Khai thác ngưòi phụ nữ ở những khía cạnh: bi kịch, cô đơn, khát khao và bản năng, Nguyễn Huy Thiệp đã cho người đọc thấy quan niệm nghệ thuật về người phụ nữ hiện đại, tuy không thật mới mẻ nhưng mang những nét riêng biệt Chính vì vậy mà thế giói nhân vật trong truyện ngắn của ông

hiện lên chân thực, sinh động, phong phú và phức tạp Người đọc hình dung được một thế giới đàn bà đầy bí ẩn, chênh vênh mà cũng đầy yêu thương và giàu đức hi sinh cho nhân loại Vói cái nhìn mẫn cảm, người phụ nữ trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp được chú ý khai thác ở nhiều trạng huống, góc cạnh khác nhau vói những nỗi bất hạnh, sự cô đơn và những khát khao về tình yêu, hạnh phúc, những khát vọng rất mực đời thường Nhân vật nữ trong các sáng tác của các nhà văn đương đại dần hiện ra như một sự khám phá đa dạng và đa sự Bằng kinh nghiệm bản thân, các nhà văn đã phô bày đòi sống của ngưòi phụ nữ ở tầng sâu bản thể Họ đem đến cho văn học những trải nghiệm mói, những hiểu biết mói về người phụ nữ Không chỉ dừng lại ở việc miêu tả nhân vật nữ thời hiện đại, Nguyễn Huy Thiệp còn khắc họa lại những nhân vật nữ trong văn học truyền thống ở những góc nhìn mới, đẹp hơn, nhân văn hơn, chân thực hơn như Ngô Thị Vinh Hoa, Nguyễn Thị Lộ, Hồ Xuân Hương

Có thể nhận ra, người phụ nữ là hình tượng xuyên xuốt và nổi bật trong văn học Việt Nam, gắn liền vói sự vận động trong quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn qua các giai đoạn lịch sử Mặc dù ở mỗi thời kì khác nhau, cái nhìn về người phụ nữ luôn có những thay đổi nhất định song dù ở thời đại nào thì phần lớn người phụ nữ vẫn sáng ngời vẻ đẹp truyền thống của mình trong văn hóa dân tộc và luôn là hình ảnh tích cực được nhà văn gửi gắm nhiều tình cảm yêu thương trân trọng

CHƯƠNG 2

THẾ GIỚI NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN HUY THIỆP 2.1 Quan niệm nghệ thuật về người phụ nữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

2.1.1 Khái quát quan niệm nghệ thuật về con người

Đối tượng thẩm mỹ của văn học là con người Do vậy, tất cả những gì liên quan đến con người, thuộc về con người đều nằm trong phạm vi biểu hiện của văn học Mặt khác, thực tế sáng tác cho thấy, người ta không thể miêu tả con người nếu như không hiểu biết và không có các phương tiện, biện pháp biểu hiện nhất định Mặt thứ hai này tạo thành chiều sâu, tính độc đáo của hình tượng con người trong văn học Khái niệm nghệ thuật về con người trở thành một tiêu điểm của nghiên cứu văn học Xô - viết từ những năm 1970 trở

đi Trên thực tế, khái niệm này được nghiên cứu ở nhiều phương diện với những cách hiểu phong phú về cơ bản có thể xác định:

“Quan niệm nghệ thuật về con người là sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hoá thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp hình thức thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật trong đó” [49, tr.55]

Như vậy, quan niệm nghệ thuật về con người là sự tổng hợp những phát hiện triết lý, tư tưởng riêng của nhà văn về cuộc sống và con người với khả năng và trình độ nắm bắt, sáng tạo, sử dụng các phương thức, phương tiện, chất liệu nghệ thuật của người nghệ sĩ đảm bảo cho nó có khả năng thể hiện đời sống ở một chiều sâu nào đó

Quan niệm nghệ thuật về con người tồn tại trong thế giới quan của mồi người nghệ sĩ, gắn liền với cá tính sáng tạo của họ Nói như Nguyễn Đăng Mạnh thì tâm hồn mỗi nhà văn có một “chất dính” riêng Dù ông ta có quan

sát thực tế đời sống ở nhiều lĩnh vực khác nhau, “chất dính” ấy vẫn chỉ có thể bắt lấy được những gì thích hợp với nó mà thôi Những “cái gì” đó tạo nên ở mồi cây bút một đối tượng thẩm mĩ riêng, nơi cung cấp những nguồn chất liệu phù hợp để nhà văn dựng nên thế giới nghệ thuật riêng của mình” [35, tr 14]

Quan niệm nghệ thuật về con người là tiêu chuẩn quan trọng để đánh giá giá trị nhân văn vốn có của một hiện tượng văn học Người nghệ sĩ đích thực là người luôn suy nghĩ về con người, vì con người, nêu ra những tư tưởng mới để hiểu con người, v ề điều này, Nguyễn Minh Châu - một trong những cây bút tiêu biểu nhất của nền văn xuôi hiện đại Việt Nam đã khái

quát: “Văn học và đời sổng là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm của nó là

con người Người viết nào cũng có thể có tỉnh xẩu nhưng tôi không thể nào tưởng tượng nổi một nhà văn mà lại không mang nặng trong mình tỉnh yêu cuộc sổng và nhất là tình yêu thương con người Tĩnh yêu này của người nghệ

sĩ vừa là một niềm hân hoan say mê, vừa là một nỗi đau đớn, khắc khoải về sổ phận, hạnh phúc của những người xung quanh mình, cần giữ cải tình yêu lớn

ẩy trong mình, nhà văn mới có khả năng cảm thông sâu sắc với những nỗi đau khổ, bất hạnh của người đời, giúp họ có thể vượt qua những khủng hoảng tinh thần và đứng vững được trước cuộc sổng” Khám phá quan niệm nghệ

thuật về con người là đi sâu vào thực chất sáng tạo của người nghệ sĩ để đánh giá đúng về họ

Không chỉ đơn thuần là tiêu chuẩn đánh giá tài năng của mỗi nghệ sĩ, quan niệm nghệ thuật về con người còn là thước đo quan trọng bậc nhất trình

độ của nghệ thuật một dân tộc, một thời đại, bởi “một nền nghệ thuật mới bao

giờ cũng ra đời cùng với con người mới ” [47, tr.59].

Quan niệm nghệ thuật về con người có sự thay đổi qua mồi thời kỳ văn học Trước 1975, khi đất nước còn chìm trong bom đạn chiến tranh thì con

người được nhìn theo lối sử thi hoá Ở thòi kỳ “ra ngõ gặp anh hùng”, con

người luôn được đặt trong mối quan hệ với cộng đồng, với dân tộc Bất kỳ

suy nghĩ, hành động cá nhân nào cũng bị cộng đồng soi xét sống có ý nghĩa

là sống vì người khác, vì mọi người, vì dân tộc Hoàn cảnh ấy ảnh hưởng

không nhỏ tới người nghệ sĩ “Cảm hứng ngợi ca là giọng chủ đạo của người

nghệ sĩ bấy giờ Bởi thế, cái nhìn giản đơn, phiến diện về con người là không

tránh khỏi

Từ sau 1975, đặc biệt là tò sau 1986, đất nước bước vào thời kỳ đổi

mới thì văn học cũng đổi mới tư duy, nhìn thẳng vào sự thật Quan niệm nghệ

thuật về con người đã có sự chuyển hướng Có nhà văn đã nhìn thấy rõ hơn

ngay với những người lính được tôn vinh như những anh hùng vẫn có những

khiếm khuyết, thậm chí có cả giây phút đớn hèn, sai lầm, nhỏ nhen, ích kỷ

Khai thác tận cùng chiều sâu số phận và nội tâm mỗi người, có nhà văn đã

phát hiện rất nhiều vấn đề mà trước đây với cách nhìn ngợi ca một chiều chưa

nhìn thấy được Phải chăng nhà văn đã ngộ ra rằng dù là anh hùng thì vẫn là

con người, mà đã là con người thì không thể không mắc sai lầm, không thể là

thánh nhân Lúc này, con người đã được nhìn nhận như “một cả thể bình

thường trong những môi trường sổng bình thường” [32, tr.231] Nếu như giai

đoạn trước mọi phẩm chất tự nhiên của con người đều bị rũ bỏ thì đến nay lại

trở thành mảnh đất phì nhiêu cho những cây bút thoả sức khai phá Sự hỗn tạp

trong tâm hồn, bản năng tự nhiên, đòi sống tâm linh là những miền sáng tác

bất tận của người nghệ sĩ Sự soi chiếu con người từ nhiều chiều, nhiều góc

độ như thế nhằm “tìm ra con người bên trong con người ”, đem lại cái nhìn

toàn diện về con người cho văn học

2.1.2 Một số biểu hiện của quan niệm nghệ thuật về người phụ nữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Trên hành trình cách tân mạnh mẽ của văn học dân tộc, nửa sau thập kỉ

80 của thế kỉ XX, văn đàn Việt Nam chứng kiến sự xuất hiện của một hiện

tượng văn học lạ, độc đáo và gây nhiều tranh cãi: HIỆN TƯỢNG NGUYỄN

HUY THIỆP Đọc truyện Nguyễn Huy Thiệp, có thể nhìn thấy một “cỗi

người ta ” xù xì, gân guốc, góc cạnh lẫn lộn giữa tốt và xấu, thật và giả, đen

và trắng, cao thượng và thấp hèn với những con người có suy nghĩ, hành động

và đời sống nội tâm vô cùng bí ẩn Cái thế giới ấy thể hiện một cách nhìn rất thật và sâu sắc của nhà văn về con người

Với sự mẫn cảm đặc biệt của một nhà văn có thực tài, Nguyễn Huy Thiệp đã thoát ra ngoài những chuẩn mực đạo đức, luân lý thông thường để xác định diện mạo thật của cuộc sống Cuộc sống đâu chỉ có cái đẹp, cái cao

cả như một thời văn học ta ngợi ca Cuộc sống còn là một cõi tục hoang sơ, trì

đọng, một thế giới hỗn tạp xô bồ “đất không có vua và biển không có thủy

thần ” Ở đó, có những con người bạc ác, đểu cáng Ở đó, có những con người

vụ lợi, dối trá Nguyễn Huy Thiệp dùng phần lớn dung lượng tác phẩm của mình để viết về kiểu người đê tiện, thực dụng Đây là kiểu nhân vật bị tha hóa

về nhân cách, bị vấy bẩn về tâm hồn, sống độc ác và tàn nhẫn Họ lấy đồng tiền, lấy quan hệ vật chất làm thước đo cho mọi giá trị Họ tham lam, ích kỉ, thực dụng một cách tỉnh táo và vụ lợi một cách bỉ ổi

Nhìn thẳng vào sự thật, Nguyễn Huy Thiệp vạch trần tâm lý thực dụng,

vụ lợi một cách trắng trợn của con người Sự trục lọi tỉnh táo đến mức kinh

tởm ở nhân vật Thủy trong “Tướng về hưu “Vợ tôi làm việc ở bệnh viện sản,

công việc là nạo phả thai Hằng ngày các rau thai nhỉ bỏ đi, Thủy cho vào phích đá đem về Ông Cơ nấu lên cho chó, cho lợn Cha tôi dắt tôi xuống bếp, chỉ vào nồi cảm, trong đỏ cỏ các mẩu thai nhỉ bé xíu Tôi lặng đi Cha tôi khóc Vợ tôi đi vào nói với ông Cơ: Sao không cho vào máy xát? Sao để ông biết?” Ban-dắc từng nói: “Khỉ tủi tiền phình ra thì trải tỉm bị teo lại” Chính

tâm lý vụ lợi, thực dụng đã khiến con người đánh mất lương tri Viết về kiểu

người này, Nguyễn Huy Thiệp đã “lột truồng con người ra và phơi bày toàn

bộ sự đóm hèn của nỏ " [20, ứ 12].

Tác phẩm Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện hàng loạt những nghịch lý: Ở hiền thì gặp chuyện bất trắc Đi tìm cái đẹp thì gặp cái xấu xa, bỉ ổi Đi tìm điều thiện thì gặp điều độc ác Những kẻ giàu có thì dâm ô, dối trá, bịp bợm Những nghịch lý ấy là sự thật về cái phi lý của cuộc sống và con người Cuộc sống không đơn giản mà vô cùng phức tạp Con người không dễ hiểu mà vô cùng rắc rối Khám phá con người bằng cặp mắt nhiều chiều, xoáy sâu vào đời sống nội tâm chằng chịt của con người, nhà văn đã góp được một tiếng nói thành thật về con người mà suốt mấy mươi năm chiến tranh chúng ta né

tránh Nguyễn Huy Thiệp với tác phẩm của mình đã “lôi tuột chủng ta từ

khoảng trổng lơ lửng giữa trời và đất, buộc ta phải đối mặt với mình, với một thế giới không có vua, dạy chủng ta những bài học nông thôn, bắt chủng ta hiểu rằng trước khi muốn nhìn lên bầu trời thì phải nhìn mặt đất đã ” [46,

trổ]

Nhìn thẳng vào sự thật, viết về “cái hôm nay ngổn ngang bề bộn, màu

đỏ với màu đen đầy rẫy những biến động bất ngờ”(Nguyễn Khải), truyện

ngắn Nguyễn Huy Thiệp phát hiện ra rất nhiều những con người bẩn thỉu, ti tiện trong một mảnh đất cằn ngột ngạt, tù đọng Thế giới mà ông dựng nên là

một thế giới “lẳm người nhiều ma ”(Chữ dùng của nhà văn Nguyễn Khắc Trường), ma quỷ nằm ngay trong lòng người” (Chữ dùng của J.P.Sartre) Nói như một nhân vật trong “Chảy đi sông ơi: “Con người ta tăm tối lẳm Con

người vô tâm nhiều như bụi bặm trên đường”.

Tuy nhiên cần thấy rằng, truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp không phải chỉ có cái ác, cái xấu, cái ti tiện Bức tranh nhân thế trong tác phẩm của ông không chỉ toàn màu đen Nhà văn còn phát hiện ra những nhân cách rất đẹp,

những tâm hồn thánh thiện và sáng trong như suối tự nguồn “Trong bức màn

tổi, ông nhìn thấy và chăm chút cho những mầm thiện nhỏ bé, những đốm lửa

lả diệu của thiên lương, những thứ ông tin rằng sẽ cỏ đủ sức mạnh cần thiết

để đương đầu với bỏng tối đang ngự trị trên thế giới, cải tạo và làm trong sáng cuộc sổng con người” [46, tr6].

Vẻ đẹp của thiên lương con người trong truyện ngắn Nguyễn Huy

Thiệp hầu như tập trung ở hai kiểu người: nhân vật thiểu năng và nhân vật

nữ Người thiểu năng là người không bình thường, khuyết tật về thể chất hay

hạn chế về trí tuệ Thói đời xưa nay vẫn nhìn kiểu người này bằng cặp mắt hoặc thương hại hoặc khinh khi Nguyễn Huy Thiệp thì khác, đối với bọn

“dốt nát cỏ học” hay “bọn Nho giả tập tọng văn chương”, ông tỏ ra coi

thường nhưng lại dành cho những người không may một sự cảm thông vô hạn Quan trọng hơn, ông nhìn thấy ở họ vẻ đẹp sáng ngời của nhân cách con

người Cô Lài trong “Tướng về hưu ” dù gàn dở, ngờ nghệch nhưng tình cảm

đối với mọi người, hành động trong cuộc sống lại hết sức trong sáng và chân

thực Trong thế giới “Không có vua ” của gia đình lão Kiền, giữa lúc mọi giá

trị bị lật nhào, mọi tôn ti sụp đổ, người ta nhìn thấy ở Tốn - đứa trẻ thiểu năng một tâm hồn thánh thiện Chỉ có Tốn là đối xử với Sinh bằng lòng tốt vô bờ bến và cũng chỉ có nó là không chịu được bẩn, lúc nào cũng lau sàn hay là lau

đi cái bạc ác của thế gian

Chị Thắm trong “Chảy đi sông ơ i” cứu không biết bao nhiêu người

chết đuối, khi nghe chú bé trách bọn đánh cá đêm độc ác, chị nói với em:

“Đừng trách họ thế cỏ ai thương họ đâu” Đó là tấm lòng bao dung sẵn

sàng mở ra thông cảm với mọi người, kể cả kẻ ác Đọc “Không có vua ” ai

không ngán ngẩm cho cái bệ rạc, đen tối của gia đình lão Kiền Nhưng một

phút nào đó , hãy lắng lòng lại để nghe Sinh nói: “Khổ chứ Nhục lắm Vừa

đau đớn vừa chua xót nhưng thương lắm Ba chữ “nhưng thương lắm ” thổi

vào mảnh đất cằn cỗi nhà lão Kiền làn gió mát rượi của sự yêu thương

CÓ thể nói, những tấm lòng cao thượng, những nhân cách cao đẹp trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp mở ra niềm tin mãnh liệt rằng cuộc đời dẫu còn nhiều đắng cay ngang trái nhưng có thể cải tạo được Con đường mà chúng ta đi trong tương lai chắc chắn sẽ là con đường sáng Không phải ngẫu

nhiên mà nhà văn để cho một nhân vật của mình nói rằng: “Nghĩa tình lại

chuộc nghĩa tình Vô sự với tạo hóa, trung thực đến đáy, dù có sổng giữa bùn, chẳng sợ không xứng là người ” [61, tr307].

Nhân vật nữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện khá nhiều

trong các truyện ngắn: Chảy đi sông ơi; Chút thoáng Xuân Hương; Cún,

Không có vua; Con gái thuỷ thần; Kiếm sắc; Lòng mẹ; Nàng Bua; Nàng sinh; Nạn dịch; Nguyễn Thị Lộ; Những bài học ở nông thôn; Những người thợ xẻ; Phẩm tiết; Tâm hồn mẹ; Thương nhớ đồng quê; Tướng về hưu; Tiệc xoè vui nhất; Trái tìm hổ; Truyện tình kể trong đêm mưa.

Dường như, trong tác phẩm của mình, Nguyễn Huy Thiệp dành tình cảm đặc biệt cho những nhân vật nữ Trừ một số nhân vật như nhân vật Thủy

trong “Tướng về him ”, cô Diệu trong “Cún” là nhân vật lưỡng diện, đa

chiều, còn lại phần lớn những nhân vật nữ khác đều nhân hậu và cao thượng

Nhà phê bình Hoàng Ngọc Hiến gọi đó là “nguyên tắc tỉnh nữ” hoặc “thiên

tỉnh nữ” Có thể nói, thân phận người phụ nữ như là một duyện nợ đầy ám

ảnh của nhà văn Thân phận đàn bà hiện ra trong sáng tác của nhà văn thật phong phú: những cô gái thôn quê, những người đàn bà thành thị, người phụ

nữ ít học hay có học; những người phụ nữ bình thường hay khuyết tật, lỡ dở Mỗi người một cảnh đời, một số phận Nhưng cho dù họ là ai thì với nhà văn, họ đều có điểm những nét chung muôn thủa: dịu dàng, hiền hậu, vị

tha, có kiếp đời bỉ kịch, cô đom, khổ đau Hình như, không có một nhân vật nữ

nào trong truyện ngắn của ông có được hạnh phúc trọn vẹn Khổ đau luôn bám diết lấy số phận của họ Nhà văn đã hướng ngòi bút vào những mảnh đòi,

những thân phận đàn bà với những nỗi đau cũng rất đỗi đàn bà trong cuộc sống hiện đại: họ không khổ về vật chất thì cũng khổ về tinh thần Không khổ trong tình yêu thì cũng khổ trong gia đình Không khổ vì sự trớ trêu của tạo hóa thì lại bất hạnh bởi sự xô đẩy muôn mặt của cuộc sống đời thường Không chống chếnh bởi những sự lựa chọn, giữa trách nhiệm bổn phận và khao khát của bản thân thì lại chìm ngập trong những đớn đau, mất mát, thiệt thòi.

Nguyễn Huy Thiệp viết về thân phận đàn bà bằng những rung động từ trái tim, về nỗi đau và bi kịch của họ, bằng sự cảm thông sâu Những trang viết của ông lúc là sự đồng cảm hay xót xa, khi lại như đang sẻ chia những gánh nặng, những éo le với những người đàn bà bất hạnh

Cũng có lúc ngòi bút Nguyễn Huy Thiệp gay gắt bạo liệt, đó là lúc ông lên tiếng để bảo vệ cho nhân vật của mình khỏi những bất công Yêu thương những người phụ nữ, Nguyễn Huy Thiệp luôn muốn đòi quyền bình đẳng cho

họ Người phụ nữ Việt Nam hôm nay vẫn bị giằng xé giữa cái tam tòng tứ đức và cái quyền con người, quyền của người phụ nữ hiện đại Vì vậy, trong hoàn cảnh nào đó, nhân vật của ông vin vào tam tòng tứ đức, trong hoàn cảnh khác lại vin vào cái quyền con người hiện đại, và nhà văn nghiêng về bên người phụ nữ phải được sống như cái quyền họ được sống

Cũng bởi vậy mà người phụ nữ trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp

cũng có những con người có bản năng yêu và khát vọng sổng mãnh liệt

Trong mỗi tác phẩm của ông luôn xuất hiện hình ảnh người đàn bà mong muốn được cảm nhận hết những cung bậc Với nhà văn, hạnh phúc của người phụ nữ thật giản đơn Hạnh phúc là được có một gia đình với một người chồng tò tế và những đứa con để chăm lo; là được giao cảm với mọi người, đem hạnh phúc đến cho mọi người; là sự đồng điệu của những tâm hồn biết chia sẻ, cảm thông lẫn nhau Cùng với khát khao hạnh phúc, người phụ nữ

theo quan niệm của ông còn là những con người có những khát khao rất bản

năng, rất con người Cuộc sống càng văn minh, con người ngày càng có

những đòi hỏi cao hơn cho mình Mong muốn được giải phóng cho cái phần bản năng sâu thẳm nhất, hoang dại, sơ khai nhất để cảm nhận những điều tốt đẹp mà tạo hóa đã ban tặng Đó cũng là xu hướng trở về với con người tự nhiên bản thể, sống chân thực với chính mình Cho nên, trong một số truyện ngắn của mình, nhà văn muốn những người đàn bà ấy phải sống cho mình, sống theo cách của mình, cho dù họ có phá cách Và vì thế, những người đàn

bà trong tác phẩm của ông, cho dù khổ đau, mặc cho vẻ bề ngoài khô cứng hay đầy sức sống, có lúc cô đơn, thì bên trong vẫn là trái tim ấm nóng, muốn quan tâm đến người khác và muốn được người khác quan tâm Họ khao khát được sống, được yêu, được là bản thân mình

Bằng lương tâm và trách nhiệm của một người cầm bút chân chính, Nguyễn Huy Thiệp không thể làm ngơ với những nỗi đau, nỗi khổ của người phụ nữ và với thực trạng xã hội nhà văn đưa lên trang viết của mình cả những mảng sáng và những góc khuất của cuộc đời để soi rọi thế giới phụ nữ bằng cái nhìn nhân bản Ồng luôn tôn trọng cuộc sống riêng tư của con người cùng những rung động cảm tính, bản năng của họ Với ông, điều quan trọng nhất vẫn là sự nhân ái, là thiên tính nữ dịu dàng, tính nhân bản đọng lại sau mỗi tác phẩm Viết bằng sự thấu hiểu, sự cảm thông, Nguyễn Huy Thiệp thể hiện những niềm khao khát khôn nguôi về bến bờ hạnh phúc, về sự bình yên trong tâm hồn của những người phụ nữ

Tóm lại, trước hiện thực mới vô cũng phức tạp, đời sống trong hòa bình phức tạp hơn trong chiến tranh, người phụ nữ trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp là những con người được chú ý khai thác trên nhiều bình diện, nhiều khía cạnh khác nhau, ở cả những khuất khúc trong tâm hồn, tình cảm và chiều sâu thân phận Người đọc dễ nhận ra người phụ nữ trong truyện ngắn

của ông là những con người có những phẩm chất tốt đẹp, dịu dàng nhân hậu,

có con người khát khao, con người thực dụng, bản năng, bất hạnh, cô đơn Đó

là phần khuất, phần đời trong người phụ nữ mà nhà văn muốn khám phá và tìm hiểu Qua sáng tác của mình, nhà văn giúp người đọc hình dung về một thế giới đàn bà thật bí ẩn, chênh vênh mà cũng đầy yêu thương và đức hi sinh cho nhân loại

Khai thác người phụ nữ ở những khía cạnh thiên tính nữ, bi kịch, cô đơn, tha hóa và thực dụng, Nguyễn Huy Thiệp đã cho người đọc thấy phần nào quan niệm nghệ thuật về người phụ nữ hiện đại, tuy không thật mới mẻ nhưng mang những nét riêng biệt Đây chính là cơ sở làm nền tảng cho thế giới nhân vật của nhà văn thêm phong phú và cũng là một trong những nguyên nhân khiến các tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp có thêm chỗ đứng trong lòng khán giả

2.2 Loại hình nhân vật nữ trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Nhà văn sáng tạo nhân vật để thể hiện nhận thức đời sống, thể hiện cái nhìn của mình về một cá nhân, một loại người nào đó hay về một vấn đề nào

đó của hiện thực Nghiên cứu nhân vật chính là nghiên cứu cách nhà văn nhìn nhận, cắt nghĩa về con người như thế nào và bằng cách nào trong sáng tác của mình Nhân vật chính là người dẫn dắt người đọc vào một thế giới riêng của đời sống trong một thòi kì lịch sử nhất định Xét từ góc độ trần thuật: nhân vật

là một chất liệu có tính bản thể của văn bản tự sự Chất liệu đó có thể được soi chiếu từ nhiều góc độ khác nhau (như một thực thể sống, có số phận riêng tư

và đời sống tâm lý cá biệt; như một hình chiếu thế giới tư tưởng của tác giả hoặc của đòi sống xã hội ) Song dù ở góc độ nào, đó vẫn là một hệ thống có quan hệ nội tại và thống nhất sâu sắc với cấu trúc tự sự của tác phẩm

Khảo sát hệ thống nhân vật của Nguyễn Huy Thiệp, cách tiếp cận của chúng tôi là đi vào những kiểu dạng nhân vật nổi bật, những thủ pháp nghệ

thuật đặc thù, tìm hiểu những đặc trưng của nhân vật, qua đó hiểu được cái nhìn nghệ thuật của nhà văn về con người và cuộc đời Con người trong văn học trước 1975 là con người sử thi đại diện cho lí tưởng cao cả Tương ứng với nó là kiểu nhân vật đơn nhất, dễ phân biệt chính diện - phản diện Con người trong văn học sau 1975 xét trên cấp độ tổng thể là con người cá nhân, khi được nhà văn cụ thể hóa trong tác phẩm nó sẽ trở thành một thế giới nhân vật đa dạng, mới mẻ: nhân vật cô đơn, nhân vật bi kịch, nhân vật kì ảo, nhân vật dị biệt, nhân vật tính cách, nhân vật khát vọng, nhân vật tha hóa, nhân vật thức tỉnh Ta có thể gặp trong sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp hầu hết các loại nhân vật kể trên Căn cứ vào sự lặp lại mang tính quy luật của các mô hình nhân vật, chúng tôi khu biệt thành những kiểu nhân vật nữ cơ bản sau đây:

2.2.1 Nhân vất bỉ kwh:• •

Bi kịch hầu như không xuất hiện trong văn học Việt Nam 1945 -1975 Trong 30 năm chiến tranh, văn học chủ yếu ca ngợi những con người yêu nước đã dũng cảm đấu tranh bảo vệ tổ quốc Ở từng hoàn cảnh, từng thòi kì, tình yêu nước biểu hiện bằng những hình thức khác nhau Trong chiến tranh, mọi mối quan hệ đều dồn lại thu hẹp vào mối quan hệ duy nhất là sống và chết Ngưòi ta sống phi thường, cao cả, không để ý tới những quan hệ đời thường, những nhiêu khê của cuộc sống Văn học lúc ấy không đi sâu vào phản ánh những ưu tư vụn vặt, những bức xúc đời thường Từ năm 1986, luồng gió đổi mới đã đưa văn học về vói quỹ đạo phổ quát của nó: nghiền ngẫm nỗi đau thân phận con người Hiện thực đòi sống đòi hỏi văn học phải gắn bó hơn với cuộc sống, đi sâu khám phá con ngưòi một cách đa diện, sâu sắc hơn Văn học tích cực nhập cuộc vào sự giao tranh giữa cái tốt và cái xấu trong mỗi con người - một cuộc giao tranh không ồn ào nhưng xảy ra từng giờ, từng ngày khắp lĩnh vực đòi sống (Nguyễn Minh Châu) Cùng với sự đổi

mới mạnh mẽ quan niệm nghệ thuật về hiện thực, các nhà văn không ngần ngại đi vào những sắc thái muôn vẻ của nồi buồn nhân thế, thể hiện cảm nhận sâu sắc về những mất mát của con người Nguyễn Huy Thiệp cũng không ngoại lệ.

Nhân vật bi kịch không phải là kiểu nhân vật phổ biến và chủ chốt trong các truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp nhưng lại là một loại hình nhân vật không thể không nói tới Nó cho người đọc thấy được một phần hiện thực cuộc sống - cuộc sống thường nhật vói những lo toan và tình cảm rất đỗi đòi thường nhưng cũng hết sức phức tạp Những biến cố cuộc đời đọng lại thành những bi kịch khắc sâu thêm vào số phận người phụ nữ trong truyện ngắn của ông Nhân vật nữ của Nguyễn Huy Thiệp có nhiều thể dạng bi kịch khác nhau: bi kịch của những mảnh đời tật nguyền, lỡ dở, kém may mắn; bi kịch trong hôn nhân và hạnh phúc gia đình; bi kịch từ chính cuộc sống tẻ nhạt và

sự vô cảm của con người, sự hụt hẫng, chói vói giữa ranh giói mong manh của cuộc sống; bi kịch từ sự xô đẩy trong muôn mặt của cuộc sống đòi thường,

Là phái yếu, phụ nữ là người bé nhỏ, lãng mạn, luôn khát khao điều lý tưởng Cũng bởi vậy, họ luôn ước mong những giấc mơ của mình sẽ trở thành hiện thực Cao xa, họ mong có một người đàn ông lý tưởng vói những bờ vai, chỗ tựa vững chãi, một người đàn ông đúng nghĩa Giản dị, đòi thường, người phụ nữ mong có một mái ấm gia đình, những đứa con, một ánh mắt nhìn chia

sẻ, một lời động viên, an ủ i Nhưng, có lẽ tạo hóa luôn đùa cợt với đàn bà và không bao giờ cho họ một đường đòi bằng phẳng Dường như, ở thòi nào cũng vậy, người phụ nữ vẫn luôn là những thân phận khổ đau, thiệt thòi nhất

Người phụ nữ hiện đại được đặt trong cái phức tạp muôn mặt của đòi thường, luôn chứa đầy mâu thuẫn giữa hiện thực và khát vọng, giữa quá khứ

và hiện tại Cũng như một số nhà văn khác, Nguyễn Huy Thiệp quan tâm sâu