NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT LAM TIỂU SỬ CỦA LÊ HOAN

Đọc Việt Lam tiểu sử, ấn tượng lớn nhất của tác phẩm chính là ở chỗ tác giả đã rất thành công trong việc đưa các nhân vật lịch sử vào tác phẩm văn học thành những hình tượng nghệ thuật.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

- ∞*∞ -

PHẠM THỊ HỒNG XIÊM

NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN NHÂN VẬT TRONG

TIỂU THUYẾT VIỆT LAM TIỂU SỬ CỦA LÊ HOAN

TIỂU THUYẾT VIỆT LAM TIỂU SỬ CỦA LÊ HOAN

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đối với PGS TS Nguyễn Hữu Sơn người đã tận tình hướng dẫn, dìu dắt và động viên tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn này Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Sau Đại học và khoa Ngữ văn trường Đại học Thái Nguyên đã nhiệt tình giảng dạy và chỉ bảo cho tôi trong suốt khoá cao học vừa qua Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn động viên tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn này Thái Nguyên, tháng 9 năm 2009

Học viên: Phạm Thị Hồng Xiêm

Trang MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Phạm vi đề tài 12

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 13

5 Phương pháp nghiên cứu 13

6 Những đóng góp của luận văn 14

7 Cấu trúc của luận văn 14

NỘI DUNG Chương 1: Tác giả, tác phẩm và vấn đề thể loại trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử 1 Tác giả Lê Hoan 15

2 Tác phẩm Việt Lam tiểu sử 23

2.1 Tên gọi 23

2.2 Vấn đề xác định tác giả Việt Lam tiểu sử 25

3 Vấn đề thể loại trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử 30

3.1 Khái niệm tiểu thuyết chương hồi 30

3.2 Hoàn cảnh ra đời 30

3.3 Đặc điểm thể loại 34

3.4 Tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử - tiểu thuyết lịch sử được viết theo lối kết cấu chương hồi 36

3.4.1 Thể loại tiểu thuyết lịch sử 36

3.4.2 Tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử - tiểu thuyết lịch sử viết theo lối kết cấu chương hồi 36

Tiểu kết 39

mẫu đến hình tượng văn học

2.1 Con đường từ hiện thực đến các hình tượng văn học 40

2.2 Các nhân vật nguyên mẫu trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử 43

2.2.1 Lê Lợi từ nguyên mẫu lịch sử đến hình tượng văn học 44

2.2.2 Hồ Quý Ly từ nguyên mẫu lịch sử đến hình tượng văn học 47

2.2.3 Nguyễn Trãi từ nguyên mẫu lịch sử đến hình tượng văn học 51

2.3 Những nét tương đồng và khác biệt giữa nhân vật trong tiểu thuyết Việt

Lam tiểu sử với các nhân vật trong lịch sử 55

2.3.1 Những nét tương đồng giữa nhân vật trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử với các nhân vật trong lịch sử và nguyên nhân của sự tương đồng 56

2.3.2 Những nét khác biệt giữa nhân vật trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử với các nhân vật trong lịch sử và nguyên nhân của sự khác biệt 60

Tiểu kết 68

Chương 3: Nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử 3.1 Khái niệm nhân vật và vai trò của nhân vật trong tiểu thuyết chương hồi 70

3.1.1 Khái niệm nhân vật 70

3.1.2 Vai trò của nhân vật trong tiểu thuyết chương hồi 71

3.2 Giới thuyết chung về nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết chương hồi 72

3.2.1 Vai trò của nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết chương hồi 72

3.2.2 Nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết chương hồi 73

3.2.3 Một số thủ pháp thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết chương hồi 74

3.3 Nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử của Lê Hoan 74

3.3.1 Nghệ thuật thể hiện hành động nhân vật và sự kiện 75

3.3.2 Nghệ thuật thể hiện tính cách nhân vật 90

Tiểu kết 108

KẾT LUẬN 109

TÀI LIỆU THAM KHẢO 111

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Việt Lam tiểu sử (hay còn gọi Việt Lam xuân thu) là cách đặt tên của

Lê Hoan Đây là một cuốn tiểu thuyết chữ Hán được viết theo kiểu chương

hồi, có quy mô rộng lớn, phản ánh những biến cố lịch sử quan trọng trong

những thời điểm lịch sử đặc biệt ở thế kỷ XV Đó là sự nghiệp của đức Lê

Thái Tổ gắn liền với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, người lãnh đạo nhân dân ta

trường kỳ kháng chiến chống giặc Minh xâm lược Tư tưởng chủ đạo của

cuốn tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử vừa thể hiện được khát vọng độc lập, tôn

phò chính thống, đề cao chính nghĩa, vừa khẳng định sức mạnh đoàn kết chiến

đấu chống giặc ngoại xâm

1.2 Sự ra đời của cuốn tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử cùng với những đóng

góp về giá trị nội dung và nghệ thuật đã góp phần làm nên giá trị của văn học

trung đại nói riêng, thúc đẩy quá trình phát triển của văn xuôi Việt Nam nói

chung Xuất hiện trong vai trò là đại biểu cuối cùng của tiểu thuyết chương

hồi Việt Nam, Việt Lam tiểu sử của Lê Hoan đã đánh dấu những bước phát

triển về mặt thể loại của tiểu thuyết chương hồi, để chuẩn bị cho sự ra đời của

tiểu thuyết hiện đại có nguồn gốc từ phương Tây

1.3 Đọc Việt Lam tiểu sử, ấn tượng lớn nhất của tác phẩm chính là ở chỗ

tác giả đã rất thành công trong việc đưa các nhân vật lịch sử vào tác phẩm văn

học thành những hình tượng nghệ thuật Các nhân vật trong tác phẩm vừa bảo

lưu những đặc điểm vốn có thật trong lịch sử vừa được hư cấu, sáng tạo thành

những nhân vật văn học chứ không đơn thuần là những nhân vật lịch sử

Trong con mắt của các nhà nghiên cứu lịch sử thì những nhân vật này là con

người của lịch sử, còn đối với các nhà nghiên cứu văn học thì đó lại là những

nhân vật văn học thực sự Điều gì làm nên những ấn tượng ấy nếu như không

phải là tài năng và tâm huyết, vốn sống của nhà văn Lê Hoan Xét một cách

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

toàn diện, Việt Lam tiểu sử là một tác phẩm văn học đặc sắc Trên thực tế, các

tài liệu nghiên cứu, các bài viết về thiên tiểu thuyết này vẫn chưa nhiều Vì thế, tìm hiểu nghiên cứu tác phẩm trên phương diện nghệ thuật thể hiện nhân vật là một việc làm cần thiết, nhằm có cái nhìn sâu sắc, thấu đáo và đúng đắn

hơn những thành tựu, những đóng góp của tác giả, tác phẩm Việt Lam tiểu sử

Đó là những lý do thôi thúc người viết tìm hiểu về nghệ thuật thể hiện

nhân vật trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử của Lê Hoan

2 Lịch sử vấn đề

Tác phẩm Việt Lam tiểu sử còn có nhiều ý kiến chưa thống nhất xung quanh vấn đề tác giả, văn bản Căn cứ vào lời tựa của Việt Lam tiểu sử, những

ý kiến đóng góp khoa học của các nhà nghiên cứu, chúng tôi cho rằng đây là

tác phẩm của nhà văn Lê Hoan Như đã nói ở trên, mặc dù Việt Lam tiểu sử là

tác phẩm có nhiều giá trị nhưng do nhiều yếu tố khách quan nên chưa được

quan tâm một cách đúng mức Gần đây, Việt Lam tiểu sử đã thu hút được sự

chú ý của nhiều nhà nghiên cứu Qua khảo sát một số các bài viết, các công trình nghiên cứu, chúng tôi thấy các tác giả đã bắt đầu đi sâu nghiên cứu tìm

hiểu về tác giả, tác phẩm Việt Lam tiểu sử, nhưng tài liệu nghiên cứu và

những bài viết về tác phẩm ở phương diện là một tác phẩm văn học thì vẫn còn hạn chế Có thể dẫn ra một số bài nghiên cứu sau

Trong Tạp chí Hán Nôm số 3 - 1997, nhà nghiên cứu Trần Nghĩa khi lập danh mục và phân loại tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam đã xác định Việt Lam tiểu sử là cuốn tiểu thuyết lịch sử viết theo lối kết cấu chương hồi do Vũ

Xuân Mai biên soạn, Lê Hoan nhuận sắc Không chỉ khẳng định về mặt thể loại, tác giả Trần Nghĩa còn tập trung dịch cuốn sách này trên cơ sở tham khảo nhiều ý kiến và các bản dịch khác nhau, để giúp bạn đọc có dịp tiếp cận

với tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử dưới dạng hoàn chỉnh và đầy đủ nhất của nó

đồng thời mong muốn cho nhiều bạn đọc được thưởng thức một cuốn tiểu

thuyết viết về giai đoạn lịch sử oai hùng của dân tộc mà trung tâm là cuộc

khởi nghĩa Lam Sơn

Trên Tạp chí Văn học số 8 - 1999, nhà nghiên cứu Chương Thâu có bài

viết “Đọc Việt Lam xuân thu bản duy tân nghĩ về người khắc in, công bố và

một vài nhân vật thời đại” Trong bài nghiên cứu, tác giả Chương Thâu không

có chủ định phân tích cuốn Việt Lam tiểu sử xem giá trị sử học của nó như thế

nào Bởi vì, vấn đề này từ lâu giới nghiên cứu đã từng đề cập và xác định tác

phẩm là một cuốn tiểu thuyết có nhiều phần hư cấu Mục đích chính của nhà

nghiên cứu cũng không phải đi tìm xem ai là tác giả của cuốn sách vì muốn

xác định một cách chính xác thì cần phải có nhiều chứng cứ và nhiều thời

gian, vấn đề ở chỗ người viết còn băn khoăn về người cho khắc in và công bố

cuốn Việt Lam tiểu sử Dư luận mấy chục năm gần đây vẫn cho Lê Hoan là

một người phản bội, đứng trong hàng ngũ xâm lược để chống lại tổ quốc Nói

đến Lê Hoan, người ta nhớ đến việc đàn áp cuộc khởi nghĩa Yên Thế Đã có

câu thơ “Giặc nhờ Đề Thám nổi công lao” Câu thơ này ở trong một bài thơ

trào phúng của Nguyễn Thiện Kế Vịnh Tổng đốc Hải Dương đã được triều

đình phong đến chức Khâm sai, và hạ thêm lời kết luận rất gay gắt:

Khâm sai mà vẫn hùa theo Pháp

Nhục ấy còn vinh ở chỗ nào?

Đó là những định kiến đã ăn sâu vào nếp nghĩ của nhân dân và được lưu

truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác Người ta cũng không phải dè dặt gì để

xếp Lê Hoan vào hàng ngũ con người đứng về phía chống lại tổ quốc Việt

Nam Tác giả bài viết cũng cho biết rằng hiện nay chưa thấy một tài liệu lịch

sử và sử gia nào đánh giá nhân vật này một cách chính thức, nhưng dư luận

như vậy cứ thế truyền đi và cho đến bây giờ thì gần như đối với Lê Hoan vấn

đề đã được an bài Theo PGS Chương Thâu, chúng ta không có điều kiện và

không thể đi ngược lại những định kiến hầu như khó lay động, nhưng khi đã

gặp một tác phẩm như Việt Lam tiểu sử, phải chăng chúng ta nên đặt ra một câu hỏi khác hơn? Từ đó, nhà nghiên cứu đã không đánh giá tác phẩm Việt Lam tiểu sử như một tác phẩm sử học mà chỉ xem nó đơn thuần là một cuốn

“tiểu thuyết lịch sử” Theo tác giả, bút pháp chủ yếu của Việt Lam tiểu sử là:

“Theo kiểu chương hồi, cách diễn thuật miêu tả không hợp với nghệ thuật tiểu thuyết hiện đại, nhưng chủ đề, chủ ý của tác giả thì rõ ràng là rất được chân trọng Tác giả muốn tô đậm cho những cử chỉ nghĩa khí, những sự tích anh hùng Tư tưởng dân tộc, lòng tự hào, chí bất khuất, niềm tha thiết với vận mệnh tổ quốc là điều rõ ràng không thể nào phủ nhận được” [63,38] Quan điểm này của Chương Thâu góp phần nhấn mạnh, Việt Lam tiểu sử là một tác

phẩm văn chương thực sự Dù nghệ thuật chưa đạt đến đỉnh cao của tiểu thuyết hiện đại nhưng nội dung rất có giá trị và đáng được chân trọng vô cùng Tác giả của bài viết cũng bày tỏ những suy nghĩ của mình khi nghĩ đến những người hoạt động quốc sự ở nước ta vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Tình hình đất nước lúc đó khiến cho các tờng lớp sĩ phu trở nên phân hóa sâu sắc Một lớp đông đảo đã đứng hẳn vào hàng ngũ đối lập với kẻ thù, cũng có một

số vì hoàn cảnh vì nhiều điều kiện này nọ phải hợp tác với kẻ địch Trong số

những con người phải ra hợp tác với chính quyền thực dân và được “mẫu quốc” dành cho khá nhiều sự ưu đãi đến mức gây nhiều điều tiếng cho nhân

dân nổi lên hai nhân vật là Hoàng Cao Khải và Lê Hoan Thế nhưng theo Chương Thâu, Hoàng Cao Khải lại là tác giả của một số bài thơ hay và tư tưởng, nhất là tư tưởng yêu nước thì lại rất rõ ràng, rất đáng được ghi nhận

Với Lê Hoan cũng vậy, nhà nghiên cứu cho rằng khi xem tác phẩm Việt Lam tiểu sử, chúng ta cũng nên chú ý lời tựa của Lê Hoan khi cho khắc in và công

bố tác phẩm này Đây là lời tác giả Việt Lam tiểu sử ca ngợi Lê Lợi “ Cần phải tường tận bản sắc anh hùng của Lê Thái Tổ Khi thời cơ chưa đến thì thuận theo đạo trời yên tâm với mệnh, thương kẻ sĩ, yêu dân lành, giả cách

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

nhún nhường để khỏi nhận chức tước của triều ngụy Lúc thời cơ đến thì dùng

người hiền tài, dựa vào kẻ có năng lực, điều binh khiển tướng, tiêu diệt giặc

Minh, khôi phục nước nhà Trong 10 năm trù hoạch kinh dinh, không có một

việc làm nào của ngài chứng tỏ ngài không phải là một vị quốc vương có trí,

có nhân, có dũng Nếu không phải ông vua độ lượng có thể như thế được

chăng? Cuốn sách qua 60 hồi đã khái quát được quá trình Lê Thái Tổ dành

lại đất nước Tôi say sưa đọc đi đọc lại mấy lần, tưởng chừng như thấy hình

bóng ngài hiện ra trên trang sách Bất giác tôi cảm thấy phục lăn phục lóc”

[63,66] Thông qua lời tựa này, tác giả bài viết cho rằng chắc chắn Lê Hoan

phải là một người có tâm huyết thì mới có thể nói lời kính phục thành thật và

chất phát đến như vậy Cũng trong bài viết, nhà nghiên cứu còn bày tỏ thái độ

ngạc nhiên về trình độ và tư tưởng của Lê Hoan khi theo dõi quá trình công bố

cuốn sách này Theo Chương Thâu, chúng ta không thể nói Lê Hoan là người

ít học bởi khi công bố Việt Lam tiểu sử Lê Hoan có nói rõ là ông tìm thấy

được bản Việt Lam tiểu sử đầu tiên ở một gia đình (không nói rõ gia đình

nào) Nhưng ông cho rằng tác phẩm “chưa thật tinh xảo diệu kỳ” nên ông đã

gia công “sửa sang trau chuốt”, phần sửa sang của ông cũng được nêu rõ ở

một số điểm chú thích, xét ra phần lớn là hợp lý hợp tình, và chúng ta cũng

phải thừa nhận Lê Hoan có một trình độ văn học nhất định Thêm vào đó,

chúng ta có thể chú ý câu cuối cùng của bài tựa Lê Hoan viết rõ là ông “đặt

tên sách là Việt Lam tiểu sử để phân biệt với chính sử” Như vậy, ta lại thấy

ông có cái nhìn đúng đắn với cuốn sách, với việc mình làm Ông không cho

đây là việc chép sử Rõ ràng, Lê Hoan biết phân biệt lịch sử với tiểu thuyết,

với sáng tác văn học Ngoài ra, chúng ta còn có thể kết hợp quan tâm cả đến

quá trình chỉnh lý cuốn sách này, bởi khi sửa chữa Việt Lam tiểu sử, Lê Hoan

đã tìm ra cách đưa thêm một số tác phẩm của người đương thời (lúc nhà Trần,

Hồ mất, Lê Lợi khởi nghĩa) Ông chọn những bài thật là tiêu biểu như bài

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Thuật hoài của Đặng Dung, hoặc bổ sung một số câu thơ từ Bình Ngô đại cáo

của Nguyễn Trãi ở hồi thứ 39, để thêm phần hấp dẫn cho bản nguyên tác Rõ ràng là người chỉnh lý, biên soạn, thực sự đồng cảm với tác giả Con người

nếu mang bản chất vô cảm, vô tình, hoặc quá nữa là “vô tổ quốc” thì không

thể có cách thẩm văn và xử lý như vậy được Kết thúc bài viết, tác giả Chương Thâu bày tỏ suy nghĩ của mình Ông cho rằng vấn đề có liên quan đến Lê Hoan chưa thể kết luận một cách chính xác nhưng phải chăng có thể đưa ra

một suy nghĩ để giúp cho sự nghiên cứu, sự bình luận được “văn hành công khí hơn” Ý kiến của Chương Thâu đã lưu ý người đọc rằng việc đánh giá

nhân vật lịch sử của chúng ta không thể cứ theo một định kiến, một thói quen,

mà điều trước nhất là phải có thật nhiều thật dồi dào tư liệu lịch sử Công bằng hay bất công, chỉ có tư liệu mới là cơ sở vững chắc cho chúng ta đoán định Và nhân vật Lê Hoan chính là một nhân vật lịch sử ở trong trường hợp

ấy

Trên Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, số 58 (1 - 1964), nhà sử học Phan Huy Lê có bài viết “Tác phẩm Việt Lam xuân thu có giá trị về mặt sử liệu hay không?” Vấn đề chính mà tác giả bài viết đề cập đến là bàn về giá trị sử liệu của tác phẩm Việt Lam tiểu sử Nhà nghiên cứu sau khi đọc tác phẩm Việt Lam tiểu sử đã bày tỏ ấn tượng của mình: “Tôi có ấn tượng rằng tác giả là người đọc rộng biết nhiều Để viết tác phẩm này, tác giả không những đã tham khảo nhiều sử sách trong nước, nhiều tập truyện trong dân gian, mà còn tham khảo cả một số sử sách Trung Quốc nữa” [31,34] Sở dĩ tác giả bài viết

có được những ấn tượng này là do trong quá trình theo dõi tác phẩm Việt Lam tiểu sử ông đã phát hiện ra một số nhân vật như Lê Thiện, Lê Trãi hoàn toàn không có trong chính sử của nước ta mà chỉ thấy trong Minh sử, Minh sử kỷ

sự bản mạt, Việt kiệu thư, hay những định danh như Nghĩa An, Sinh

Quyết, cũng thường ít dùng trong chính sử của ta, nhưng lại được sử dụng

phổ biến trong các bộ sử nhà Minh, Ngoài ra một vài đoạn mô tả về vài vị

trí, thành lũy nào đó, tuy thấy không ghi chép trong thư tịch xưa của ta hay

của nhà Minh, nhưng lại phù hợp với địa thế và di tích ngày nay Điều đó

chứng tỏ tác giả Việt Lam tiểu sử còn sử dụng một số kiến thức về địa lý của

mình để xây dựng tác phẩm Tuy nhiên theo nhà sử học Phan Huy Lê, tác giả

Lê Hoan có lẽ không phải là một nhà sử học và nhất là không nhằm viết một

tác phẩm nghiên cứu về lịch sử, nên tác giả chỉ vay mượn một số cứ liệu lịch

sử nào đó cho tác phẩm có cốt cách, màu sắc lịch sử mà thôi Những cứ liệu

lịch sử đó đã bị cắt xén, sắp xếp tuỳ ý theo một bố cục và cách trình bày xây

dựng theo sự hư cấu của nhà văn Rõ ràng trong Việt Lam tiểu sử, chỉ có một

số tình tiết lịch sử nào đó như một số tên người, tên đất, một số năm tháng và

số liệu là được tôn trọng nhưng lại bị sắp xếp trong những tương quan và diễn

biến hoàn toàn do tác giả sáng tạo ra Chính bởi vậy mà những tình tiết lịch sử

cũng mất hết giá trị sử liệu của nó Từ đó, tác giả bài viết có nhận định: “Đây

là một bộ tiểu thuyết lịch sử về căn bản xây dựng theo sự hư cấu, theo trí

tưởng tượng của tác giả, trong đó những tình tiết lịch sử chỉ được tôn trọng về

mặt chi tiết mà thôi” [31,34] Sau khi nghiên cứu, đối chiếu và so sánh những

sự việc trong Việt Lam tiểu sử với những tác phẩm lịch sử có giá trị, tác giả

bài viết đã đi đến kết luận phủ định giá trị sử liệu của tác phẩm Theo nhà sử

học, Việt Lam tiểu sử là một cuốn tiểu thuyết lịch sử có thể có những giá trị về

mặt văn học nhưng về mặt sử học thì tác phẩm không có giá trị về mặt sử liệu,

không thể dùng làm căn cứ cho những công trình nghiên cứu sử học Ý kiến

của ông cũng nhắc nhở người đọc, khi tiếp cận tiểu thuyết này không nên quá

chú trọng đến giá trị về mặt sử liệu mà phải xét nó đúng như một tác phẩm

văn chương đích thực, đầy sáng tạo Những lời nhận xét của Phan Huy Lê có

ý nghĩa rất lớn trong việc giúp cho độc giả có cái nhìn khách quan, thấu đáo

hơn về quá trình hình thành công phu cũng như chất “tiểu thuyết” ở Việt Lam tiểu sử

Trong phần phụ lục của tác phẩm Việt Lam tiểu sử, tác giả Trần Nghĩa có trích dẫn bài viết của PGS Tạ Ngọc Liễn với nhan đề “Việt Lam xuân thu qua các bản dịch” Tác giả bài viết sau khi đọc ba bản dịch Việt Lam tiểu sử với

các tên gọi khác nhau, không có ý định đem đối chiếu các bản dịch với nguyên văn chữ Hán để xem các bản dịch có chính xác không bởi lẽ tác giả không biết các dịch giả đã dựa vào bản chữ Hán nào để dịch Vấn đề cơ bản

gợi sự chú ý của tác giả là vấn đề văn bản học trong sách Việt Lam tiểu sử -

một vấn đề mà các dịch giả không thể không sử lý khi tiến hành dịch nghĩa,

giới thiệu công bố tác phẩm này Chẳng hạn, vấn đề ai là tác giả Việt Lam tiểu

sử và quá trình biến động của văn bản từ văn bản đầu chép tay (cựu bản) đến văn bản đã được Lê Hoan sửa chữa, khắc in mang tên là Việt Lam tiểu sử (tân

bản) Để làm sáng tỏ hơn về vấn đề này, nhà nghiên cứu đã thẩm định lại ba bản dịch Bản dịch thứ nhất của Phương phủ Nguyễn Hữu Quỳ Trong bản

dịch của mình, Nguyễn Hữu Quỳ có ghi tác giả Hoàng Việt xuân thu là “vô danh thị tức” là tác phẩm khuyết danh Đọc ý kiến của dịch giả sách Hoàng Việt xuân thu, tác giả Tạ Ngọc Liễn có nhận xét: “Chúng ta thấy dường như Nguyễn Hữu Quỳ không hề biết có cuốn Hoàng Việt xuân thu, tức Việt Lam xuân thu được Lê Hoan khắc in vào năm 1908” [26,400] Bản dịch thứ hai là

của Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến Trong bản dịch này, Đông Châu viết trong

nhời của người dịch sách rằng, nguyên bản chữ Nho trong Việt Lam tiểu sử đã

có từ lâu lắm, nhiều người tương truyền là của ông Nguyễn Trãi làm ra và đến năm Duy Tân Mậu Thân được Phú Hoàn tử Lê tướng công đề thêm một bài tựa và khắc bản in ra Như vậy với bản dịch của Đông Châu người đọc được

biết tác giả của Việt Lam tiểu sử có thể là Nguyễn Trãi và Lê Hoan nhưng có

một điều đáng nói là trong bản của Đông Châu dịch lại không có bài tựa của

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Lê Hoan Từ đó tác giả bài viết cho rằng: “Nếu chỉ đọc nhời của người dịch

sách của Nguyễn Đông Châu thôi, thì độc giả hẳn sẽ hiểu rằng tác phẩm Việt

Lam xuân thu hiện hành, ngay khi mới được viết ra đã hoàn thiện và hay như

vậy, chứ không biết đó là văn bản đã được Lê Hoan gia công sửa chữa khá

nhiều” [26,401] Bản dịch thứ ba là của Trần Nghĩa Trong bản dịch này, Trần

Nghĩa đã chính thức ghi tên đầu sách là Việt Lam xuân thu do Vũ Xuân Mai

soạn Lê Hoan nhuận sắc Được biết tác giả Trần Nghĩa đã dựa theo ý kiến của

cụ Trần Văn Giáp trong Tìm hiểu kho sách Hán Nôm tập 2, nói rằng Việt Lam

tiểu sử “tương truyền là của Vũ Xuân Mai” để đi tới kết luận Vũ Xuân Mai là

người soạn Việt Lam tiểu sử như đã đề trên đầu sách nhưng tác giả Tạ Ngọc

Liễn vẫn phân vân cho rằng Vũ Xuân Mai có lẽ không phải là người khởi thảo

bộ tiểu thuyết chương hồi này Sau khi đã thẩm định qua một số bản dịch, Tạ

Ngọc Liễn đưa ra ý kiến riêng cho rằng Việt Lam tiểu sử vẫn là tác phẩm

khuyết danh, chính Lê Hoan là người phát hiện rồi bỏ nhiều công sức, sửa

chữa khắc in cũng không nói ai là tác giả Có thể nói, trong bài viết này, nhà

nghiên cứu Tạ Ngọc Liễn đã rất cố gắng phân tích và lý giải để giúp cho

người đọc thấy được vai trò to lớn của Lê Hoan trong việc bỏ ra không ít tâm

lực “sửa sang trau chuốt” để hoàn chỉnh, nâng cao tác phẩm Việt Lam tiểu sử

và khắc in công bố Theo Tạ Ngọc Liễn nếu chỉ đọc truyện Việt Lam xuân thu

mà không đọc lời tựa của phú Hoàn nam Lê Hoan thì độc giả sẽ không biết

được phần công lao và vai trò đáng kể của Lê Hoan đối với số phận cuốn tiểu

thuyết lịch sử khá hấp dẫn này Kết thúc bài viết, nhà nghiên cứu Tạ Ngọc

Liễn đánh giá cao bản dịch của Trần Nghĩa Bởi vì, Trần Nghĩa đã coi trọng

việc giải quyết vấn đề văn bản học khi tiến hành dịch Việt Lam tiểu sử Ông

đã cung cấp cho độc giả những dữ kiện chính yếu về tình hình văn bản sách

Việt Lam tiểu sử, về các phần mà Lê Hoan tham gia sửa chữa, bổ sung vào,

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

cũng như cung cấp một bản dịch được dịch từ văn bản chữ Hán hoàn chỉnh,

đầy đủ nhất trong số mười mấy dị bản Việt Lam tiểu sử hiện có

Với bài viết “Tiểu thuyết chương hồi Việt Nam thời trung đại - quá trình hình thành, phát triển và đặc trưng nghệ thuật” in trong Con đường giải

mã văn học trung đại Việt Nam, (Nxb Giáo dục, Hà Nội - 2006), Tác giả

Nguyễn Đăng Na đã phân tích khá kỹ về con đường hình thành, nội dung,

nghệ thuật, những mặt tích cực và hạn chế của thiên tiểu thuyết Việt Lam tiểu

sử Theo Nguyễn Đăng Na: “Việt Lam tiểu sử lấy bối cảnh nước ta ba chục năm đầu thế kỷ XV làm nền Vào thời điểm ấy hàng loạt biến cố trọng đại của dân tộc đã diễn ra: “Nhà Trần mất vai trò lãnh đạo và bị nhà Hồ thay thế; cuộc xâm lược của người Trung Hoa vào quốc gia Đại Việt với quy mô lớn chưa từng có và mang tính chất khốc liệt; Cuộc chiến tranh toàn dân vô cùng gian khổ hy sinh dưới sự lãnh đạo của người anh hùng Lê Lợi, đã dành thắng lợi vẻ vang, giải phóng nước nhà, lập nên triều Lê - một triều đại đánh dấu bước ngoặt lịch sử vĩ đại của dân tộc Ba chục năm ấy chứa đầy chất sử thi, cuộc đời mỗi nhân vật lịch sử của thời đại là một bản hùng ca” [43,543] Từ

đó tác giả bài viết thừa nhận rằng, tác giả Việt Lam tiểu sử là một nhà văn có

con mắt tinh đời, khi chọn thời gian và không gian như vậy làm bối cảnh cho tác phẩm Hơn nữa cho tới cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX chưa có một bộ tiểu thuyết chương hồi nào phản ánh giai đoạn lịch sử này Cho nên sự ra đời

của Việt Lam tiểu sử đã đáp ứng kịp thời nhu cầu thời đại và lấp một mảng

trống trong văn học Cũng trong bài viết này, nhà nghiên cứu khi tìm hiểu về

quá trình hình thành Việt Lam tiểu sử đã phát hiện ra điểm mới Đó là, lần đầu

tiên có một tiểu thuyết gia - Lê Hoan vận dụng phương pháp thực địa nghiên cứu di tích lịch sử để dựng lại không gian chiến trận thời quá khứ Đồng thời,

tác giả bài viết cũng chỉ ra trong ba nguyên nhân dùng để sáng tác Việt Lam tiểu sử thì, sử liệu Trung Hoa là cái cớ “nói có sách” để chốt lại nội dung, dã

sử là hương men quyến rũ người đọc và thực địa là tang chứng củng cố nội

dung Chính bằng con đường đó, tác giả Việt Lam tiểu sử đã tạo ra chất thực

thực hư hư cho tác phẩm Nói về nghệ thuật xây dựng tính cách nhân vật, tác

giả bài viết đánh giá cao sự cố gắng của tác giả Việt Lam tiểu sử Theo

Nguyễn Đăng Na, nếu Ngô Giáp Đậu “lơ là” trong việc xây dựng tính cách

nhân vật, thì ngược lại tác giả Việt Lam tiểu sử lại rất quan tâm Các nhân vật

chẳng hạn: Lê Lợi, Lê Thiện, Nguyễn Trãi, Đoàn Phát, Trần Hiến, Hoàng

Phúc, Hồ Quý Ly, Bùi Bá Kỳ, Phạm Đán, Đặng Tất, Lê Nhị, Lê Khâm, mỗi

người có một tính cách không ai giống ai Từ đó, tác giả bài viết cho rằng lẽ ra

nhờ những ưu thế đó Việt Lam tiểu sử phải trở thành tác phẩm xuất sắc, đánh

dấu bước phát triển mới của tiểu thuyết chương hồi Việt Nam, nhưng do tác

giả Việt Lam tiểu sử còn có một số vấn đề tạo nên sự phản cảm nên dẫn đến

tác phẩm chưa được đánh giá thực chất Để làm sáng tỏ hơn về điều này, nhà

nghiên cứu Nguyễn Đăng Na đã nêu và lý giải những vấn đề tạo nên sự phản

cảm cho tác phẩm đồng thời chỉ ra những mặt hạn chế về nội dung và hình

thức của tác phẩm này Tuy nhiên khi chỉ ra những hạn chế trên, nhất là hạn

chế về nội dung, tác giả Nguyễn Đăng Na cũng giúp cho độc giả phát hiện ra

một ẩn ý khó nói của tác giả Việt Lam tiểu sử Khi người Minh sang xâm lược

nước ta, họ gương cao ngọn cờ diệt Hồ phù Trần để hấp dẫn người Việt Đến

cả Lý Tự Thành - một thái giám già đời dưới triều Trần cũng phải động lòng

khi nghe Trương Phụ nói rằng “đến cõi bắt kẻ hung tàn để lập con cháu nhà

Trần” thế là Tự Thành vội vàng giãi bày tâm sự với Trương Phụ Nhưng sau

phút bồng bột đó, Lý Tự Thành cũng chột dạ nên trong bức thư gửi cho con rể

Lê Thiện, ông đã nhắc nhở con tuy hợp sức giết kẻ thù nhưng phải nghĩ mình

mà thờ chúa cũ Phải chăng nhân vật Lý Tự Thành đã thay mặt tác giả để lại

bức thông điệp mà thời cuộc lúc bấy giờ không cho phép nói thẳng: Hãy cảnh

giác khi bắt tay với người Pháp Còn với nhân vật Lê Lợi, mặc dù giúp

Trương Phụ đánh thắng nhà Hồ nhưng đến khi bắt được kẻ hung tàn Lê Lợi

nhắc đến việc “lập lại họ Trần” thì Trương Phụ lại giả vờ đánh trống lảng

“hôm nay tiệc mừng hãy cứ uống rượu” Đến lúc đó Lê Lợi mới vỡ lẽ ra rằng

tướng Minh muốn chiếm giữ nước ta Đấy phải chăng là sự vỡ lẽ của tác giả

Việt Lam tiểu sử? Dẫu sao tác giả Việt Lam tiểu sử chót làm việc với người Pháp, biết “ăn nói làm sao bây giờ?” Một con người dù chót lỗi lầm nhưng

đã biết hối hận, có nghĩa là ở họ còn có lương tri Từ đó, tác giả bài viết đã

bày tỏ sự cảm thông sâu sắc đối với tác giả Việt Lam tiểu sử: “Hiểu được những mâu thuẫn giằng xé trong con người cá nhân thời ấy, thấm thía cái giá

mà dân tộc phải trả cho cuộc sống tự do, hạnh phúc hôm nay, ta mới thông cảm được với các tác giả Việt Lam tiểu sử Và, càng cảm thông với nỗi khổ tâm của thế hệ ấy, ta càng trân trọng chút ánh sáng lương tri mà họ gửi gắm một cách “mờ mờ nhân ảnh” trong tác phẩm” [43,554]

Như vậy, tác phẩm Việt Lam tiểu sử đã được các nhà nghiên cứu tiếp

cận và khẳng định ở từng luận điểm cụ thể phục vụ cho các mục đích nghiên cứu khác nhau Tuy nhiên, những bài viết về nghệ thuật thể hiện nhân vật vẫn còn hạn hẹp Đây cũng chính là một gợi ý, một cơ hội để người viết thực hiện

đề tài Tìm hiểu về nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tác phẩm Việt Lam tiểu

sử giúp người đọc thấy được một khía cạnh giá trị của tác phẩm, qua đó có cái nhìn thấu đáo hơn về ý nghĩa của tác phẩm Việt Lam tiểu sử

3 Phạm vi đề tài

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi đã tiến hành đọc và tham khảo một số tác

phẩm sau:

- Đọc tác phẩm Việt Lam tiểu sử của Lê Hoan

- Đọc tham khảo (để đối chiếu so sánh) một số tác phẩm thuộc thể loại tiểu thuyết chương hồi như:

+ Nam triều công nghiệp diễn chí (Nguyễn Khoa Chiêm)

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

+ Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung)

- Ngoài ra chúng tôi còn đọc và tham khảo bộ sử:

+ Đại Việt sử ký toàn thư (Ngô Sĩ Liên)

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Luận văn cố gắng góp phần làm sáng tỏ những vấn đề có liên quan đến

tác giả, tác phẩm Việt Lam tiểu sử

4.2 So sánh nhân vật trong Việt Lam tiểu sử với những nguyên mẫu trong

lịch sử để lý giải những tương đồng và khác biệt giữa nguyên mẫu và các hình

tượng văn học

4.3 Chỉ ra những nét đặc sắc trong nghệ thuật thể hiện nhân vật của tiểu

thuyết Việt Lam tiểu sử để thấy được một phần tư tưởng của tác giả, đồng thời

khẳng định những đóng góp, những thành tựu của tác phẩm Việt Lam tiểu sử

đối với thể loại tiểu thuyết chương hồi

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp khảo sát thống kê và tổng hợp

Sử dụng phương pháp này, người viết có thể khái quát được những nét

cơ bản nhất trong nghệ thuật thể hiện nhân vật của tiểu thuyết Việt Lam tiểu

sử thông qua việc khảo sát các nhân vật trong tác phẩm Phương pháp khảo

sát, thống kê và tổng hợp cũng là cơ sở tạo dữ liệu để chúng tôi thực hiện các

bước tiếp theo là phân tích - bình giá Đây cũng là một phương pháp rất quan

trọng, giúp người nghiên cứu rút ra được những kết luận chính xác khoa học

đồng thời làm tăng thêm tính thuyết phục cho những kết luận khoa học ấy

5.2 Phương pháp phân tích tác phẩm và phân tích nhân vật theo loại hình

Mỗi một thể loại văn học đều có những đặc trưng riêng biệt Do đó khi

nghiên cứu, chúng tôi quan tâm sử dụng phương pháp phân tích tác phẩm theo

đặc trưng thể loại, nhằm đảm bảo tính chính xác khoa học khi phân tích văn

học, tránh áp đặt chủ quan

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

5.3 Phương pháp so sánh văn học

Sử dụng phương pháp này, người viết nhằm để đối chiếu giữa các nhân

vật trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử với các nhân vật nguyên mẫu có trong

lịch sử để thấy được những nét tương đồng, khác biệt, đồng thời thấy được tài năng và sáng tạo của nhà văn Lê Hoan trong quá trình đưa từ các nguyên mẫu lịch sử thành các hình tượng văn học

6 Những đóng góp của luận văn

- Lần đầu tiên tìm hiểu một cách hệ thống về nghệ thuật thể hiện nhân vật

trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử của Lê Hoan

- Tìm tòi khám phá những vẻ đẹp còn tiềm ẩn trong Việt Lam tiểu sử - một

tác phẩm có giá trị nghệ thuật nhưng bấy lâu nay chưa được nhiều người biết đến

- Làm rõ tài năng sáng tạo của Lê Hoan trong việc nhào nặn từ các nguyên mẫu lịch sử thành nhân vật văn học

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn được triển

khai thành ba chương sau đây

Chương 1: Tác giả, tác phẩm và vấn đề thể loại trong tiểu thuyết Việt

NỘI DUNG CHƯƠNG MỘT TÁC GIẢ, TÁC PHẨM VÀ VẤN ĐỀ THỂ LOẠI TRONG

TIỂU THUYẾT VIỆT LAM TIỂU SỬ

1 Tác giả Lê Hoan

Lê Hoan (1856 - 1915) tự là Ưng Chi, hiệu là Mục §×nh, thụy là Vân

Nghị Ông sinh ngày 28 tháng 12 năm Bính Thìn (1856) Người thôn Cự Lộc,

xã Nhân Mục Môn, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông, nay là phường Thượng

Đình, quận Đống Đa, Hà Nội Ông vừa là quan lại vừa là một nhà văn Theo

Thanh Trì Lê Lựu thị thế phả, Lê Hoan từng giữ các chức Binh bộ thượng thư

kiêm Đô sát viên Hữu đô ngự sử, Tổng đốc Ninh - Thái - Hải - Yên, tước Phú

Hoàn nam

Theo cách nhìn nhận của những người hoạt động chính trị, người

nghiên cứu lịch sử mấy chục năm gần đây thì Lê Hoan là người không dành

được bao nhiêu thiện cảm với quốc dân Ông đã từng hợp tác với kẻ thù và

đàn áp những cuộc khởi nghĩa, làm hại người yêu nước và phản bội lại sự

nghiệp giành độc lập của dân tộc Việt Nam Trong tiểu sử của Lê Hoan, còn

có nhiều những ý kiến xuyên tạc cho rằng ông là một kẻ võ biền không có học

hành gì Trải qua sự biến thiên của lịch sử những điều tiếng về tác giả Lê

Hoan đã ăn sâu vào tiềm thức của nhân dân Việt Nam

Trên thực tế, lịch sử không chỉ giản đơn như vậy, xung quanh vấn đề

tiểu sử Lê Hoan còn có nhiều uẩn khúc khiến cho chúng ta không khỏi băn

khoăn và đặt ra nhiều câu hỏi Đặc biệt là gần đây, các nhà nghiên cứu đã thu

thập được một số những tư liệu quan trọng có liên quan tới cuộc đời nhà văn

Lê Hoan Đây chính là những căn cứ khoa học góp phần giúp cho chúng ta có

những cách nhìn nhận mới hơn về nhân vật này

Theo sử sách, viên khâm sai đại thần Lê Hoan là một người được thực

dân Pháp giao dẹp yên cuộc khởi nghĩa Yên Thế Nhưng trong “Từ điển thư mục tác giả, tác phẩm tổng quát, cổ điển và hiện đại về Đông Dương thuộc Pháp” của A.Brebion có viết: “Năm 1909, khi còn là Tổng đốc Hải Dương, ông lại được bổ nhiệm làm khâm sai và ngày 4 tháng 8 ông ta đã chỉ huy bốn trăm thân binh để tìm cách bắt liên lạc với các toán phỉ ở Yên Thế, trong đó

có toán phỉ của Đề Thám Cuối năm đó ông ta bị kết tội làm những điều hại đến thanh danh và hùm theo trùm phỉ và cuối cùng là tội phản bội” [2,230] Năm 1998, GS Lê Thành Khôi có chuyển cho báo Xưa và Nay một bức

thư của nhà sử học Charles Fourniau Ngay sau khi nhận được bức thư này,

báo Xưa và Nay đã kịp thời đăng tải được tới bạn đọc Trong thư gửi cho Lê

Thành Khôi đề ngày 18 - 7 - 1998, Charles Fourniau có nói rõ là khi trở lại nghiên cứu về Doumer, ông đã tìm lại được những tài liệu có liên quan tới Lê Hoan Fourniau cho biết trong một báo cáo của viên chỉ huy Pháp Penequin cho tổng chỉ huy quân đội Pháp đề ngày 13 - 10 - 1897 (nằm trong hồ sơ số

19243 ở Aixcote: CAUM - Indo GGI - Gouvernement general del Indochine) nói ông ta nắm trong tay bức thư của Lê Hoan viết năm 1892 gửi cho Đề Kiều

nói rằng: “Lúc này chống với quân Pháp phỏng có ích gì, vì họ mạnh hơn Chúng ta hãy làm như đã từ bỏ sự nghiệp của người nước Nam, mà chỉ can thiệp với Pháp thôi Chúng ta phải kiên trì rồi một ngày kia chúng ta sẽ tập hợp chống lại chúng và tống chúng ra biển Thời cơ lúc này chưa đến, tốt hơn hết hãy ru ngủ chúng bằng tình bạn giả vờ của chúng ta” [50,29] Rồi Pennequin kết luận: “Chúng ta đang bị khối quan lại và nho sĩ căm ghét, họ không từ bỏ việc đánh đuổi chúng ta đâu” [50,29]

Cũng trên Tạp chí Xưa và Nay số 55 tháng 9 năm 1998, có đăng tải tài

liệu về Lê Hoan do bà Phan Thị Minh Lễ gửi về từ Pháp Trong thư, bà Phan Minh Lễ nói rằng từ lâu nhân tìm tòi những nhân vật cách mạng chống Pháp

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

từ đầu thế kỷ XX, bà có tìm thấy trong hồ sơ mật thám Pháp hai bài báo “Le

Journal de Paris” viết về nhân vật Lê Hoan có liên quan tới Đề Thám cùng

toàn quyền Đông Dương Tiến sĩ Phan Minh Lễ cũng gửi hai bài báo đã đọc

được tại cục lưu trữ cơ quan mật thám của Pháp, bài thứ nhất “Ông Picquíe

chống Lê Hoan” đăng trên báo Le Journal de Paris số ra ngày 1- 4-1910 Bài

báo có đoạn viết: “Vụ khâm sai Lê Hoan đã diễn biến một cách kỳ quặc, ông

Picquíe toàn quyền Đông Dương lâm thời, người đã ra lệnh chấm dứt quyền

hành đặc biệt của viên quan khâm sai ngày 1 tháng 3 vừa qua, vừa ra lệnh mở

cuộc điều tra về hành vi nhận hối lộ của viên khâm sai, cùng với những người

xung quanh ông ta” [32,31] Bài thứ hai Lê Hoan có phải là kẻ phản bội hay

không? số ra ngày 24 - 4 - 1910 Bài báo có đoạn viết: “Cuộc điều tra về Lê

Hoan đang tiếp tục Chúng tôi nói những gì về con người này

Ngày nay, ai cũng biết rằng Lê Hoan được nước Pháp giao trách nhiệm

săn đuổi và bắt Đề Thám, lại trao đổi thư từ với Đề Thám một cách hoàn toàn

thân mật Bản gốc của những thư từ này được tìm thấy tại vị trí NUI LANG

(chỗ này bản chụp lại mờ không có dấu – ND) do Đề Thám để lại sau một

trận đánh quyết liệt khiến cho bốn mươi lính Pháp phải thiệt mạng” [32,31]

Cả hai bài báo này đều là những tài liệu quan trọng được cắt ra và lưu vào hồ

sơ về Lê Hoan của mật thám Pháp

Gần đây nhất, trên báo Xưa và Nay số 110 (2 - 2002), có đăng bài

Quanh việc đánh giá nhân vật Lê Hoan trong lịch sử cận đại của thạc sĩ sử

học Gerard Sarger Đại học Cambridge Thạc sĩ Gerard Sagrer cho biết: “Ngay

sau khi bắt tay vào việc nghiên cứu những cuộc nổi dậy và bạo động của nông

dân Trung du Bắc Bộ vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX tôi gặp phải những

vấn đề có liên quan đến viên đại thần Lê Hoan” [52,34] Khi bắt đầu tiếp xúc

với những tư liệu trong Cục lưu trữ Hải ngoại của Pháp và Cục lưu trữ Quốc

gia Việt Nam, Gerard Sarger phát hiện ra một số vấn đề nổi bật trong các tài

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

liệu của Pháp nói về Lê Hoan là các quan chức Pháp không hề tin tưởng ông

ta “Các quan chức ở mọi cấp từ địa phương đến toàn quyền đều tỏ ra nghi ngờ lòng trung thành của Lê Hoan đối với chế độ thuộc địa Ngay cả cho tới năm 1909 khi Lê Hoan được bổ nhiệm làm khâm sai có trách nhiệm dẹp yên cuộc khởi nghĩa Yên thế, Thống sứ Pháp Bắc Kỳ buộc phải cấm Lê Hoan tiếp xúc với báo giới người Âu để tổ chức phỏng vấn công khai vì sợ ông ta chỉ trích hay gây rối cho chính quyền Trong một bức thư gửi cho Công Sứ Hải Dương nơi Lê Hoan làm tổng đốc, viên Thống sứ Pháp Simoni viết: “Đề nghị báo cho tổng đốc biết rằng ông ta không được trả lời phỏng vấn công khai nhất là các cuộc phỏng vấn mà ông ta có thể chỉ trích chính quyền hay chính sách của chính phủ” [52,34] Theo thạc sĩ Gerard Sarger, mọi sự không tin

tưởng này không phải là không có cơ sở Trong khi Lê Hoan mở chiến dịch chống Hoàng Hoa Thám vào 1896, thủ lĩnh nghĩa quân này bố trí giết hai tên Pháp Cuộc điều tra ngay sau đó cho thấy có thể Lê Hoan đã liên kết với Hoàng Hoa Thám nhưng do chưa có bằng chứng hoàn toàn chính xác nên chính phủ Pháp chỉ chuyển Lê Hoan khỏi vị trí hoạt động và giáng chức xuống hai cấp

Ngoài ra, Gerard Sarger còn cung cấp thêm một số thông tin khác khá quan trọng Đó là đến thời điểm xảy ra vụ âm mưu đầu độc trại lính Pháp ở

Hà Nội năm 1908 thì Lê Hoan đã được hồi phục chức vụ của mình và được bổ nhiệm làm Tổng đốc tỉnh Hải Dương Năm1909 khi Lê Hoan được bổ nhiệm làm chỉ huy một đội cảnh sát đi dẹp yên cuộc khởi nghĩa Yên Thế với vai trò quan trọng, Lê Hoan không những chỉ huy lực lượng cảnh sát chính quy tuần tiễu khắp vùng trung tâm Bắc Bộ mà còn có quyền thuê thám tử bí mật và cấp cho họ giấy tờ xác nhận Loại giấy tờ này cho phép họ đi lại tự do khắp vùng Cuối năm 1909 xảy ra vụ hai ông Đỗ Văn Huỳnh và Vũ Ngọc Thụy bị bắt Điều đáng nói là cả hai người này đều mang tờ chứng minh họ là mật thám

của Lê Hoan “Huỳnh mang giấy tờ của cháu ông ta là Nguyễn Tư Trung, có

hai bộ giấy tờ căn cước cho phép anh ta an toàn khi ở nhà, trong khi ông bác

lại sử dụng giấy căn cước đó để đi lại như con thoi giữa Yên Thế và Hà Nội

Về phần mình Thụy là gián điệp chính thức của Lê Hoan” [52,35] Vụ việc

này đã khiến người Pháp đặt ra câu hỏi vì sao Huỳnh và Thụy có thể đi lại tự

do khắp Bắc Kỳ lâu đến như vậy? Tuy nhiên trong vụ việc này, không chỗ

nào có bằng chứng cho thấy Lê Hoan biết về hoạt động của các điệp viên của

mình Lê Hoan có thể phủ nhận một cách hợp lý mọi sự liên quan và đưa vụ

việc xuống chỉ còn là một sự thất bại đáng tiếc trong việc đánh giá cấp dưới,

vì không có chứng cớ nên người Pháp đành chấp nhận lời giải thích này và

đưa ra những lời nhận xét chua cay của phòng nhì nói với công sứ Pháp:

“Những sự kiện thực tế này thể hiện rõ ràng là chúng ta chỉ có thể đặt rất ít

niềm tin vào các điệp viên Việt Nam và càng giải thích thêm vì sao mà chúng

ta lại rất khó khăn trong việc phát hiện ra nơi ẩn náu của nghĩa quân, sau

mỗi lần giao chiến” [52,35] Sự việc diễn ra khiến người ta đánh giá Lê Hoan

đã hỗ trợ bí mật cho chính người mà phía Pháp đã cử Lê Hoan đi để phá hoại

Thêm vào đó ngày 23 tháng 3 năm 1909, ngay sau khi bắt đầu chiến dịch cuối

cùng chống Hoàng Hoa Thám, Thống sứ Simoni ở Hà Nội nhận được một bức

thư lạ của công sứ lạng sơn tên là Du Vaure giải thích rằng vào tháng 8 năm

1908 ông ta đã bắt giữ một trong số thủ lĩnh chính của Đề Thám tên là Dương

Bang, cùng với 13 người khác Trong cuộc thẩm vấn, Dương và những người

của ông ta đã xác nhận là kế hoạch âm mưu đầu độc trại lính Pháp ở Hà Nội là

do một nhóm quan lại cao cấp của triều đình vạch ra dưới sự lãnh đạo của Lê

Hoan Tuy nhiên với sự khôn khéo thông minh của Lê Hoan, mọi lời cáo buộc

của người Pháp đều trở nên vô căn cứ và không được bảo đảm

Nghiên cứu những vấn đề có liên quan đến Lê Hoan, thạc sĩ sử học

Gerard Sarges đặt ra câu hỏi: “Vậy Lê Hoan có phải là nhà yêu nước hay

không? Phải chăng trong lúc Lê Hoan vừa là một đầy tớ trung thành của chế

độ thực dân Pháp ông ta lại hợp tác với Hoàng Hoa Thám và những người khác để đuổi Pháp ra khỏi Việt Nam? Kết luận này là một cách để giải thích những sự kiện trên Dù có một sự nghiệp dài và nổi bật nhưng Lê Hoan chưa bao giờ được người Pháp tin tưởng một cách tuyệt đối” [52,40]

Khi tìm hiểu và đánh giá về tác giả Lê Hoan, ngoài căn cứ từ những tài liệu quan trọng được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước sưu tầm chúng

ta không thể không chú ý đến hoàn cảnh lịch sử xã hội Việt Nam những năm cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Sau bao nhiêu năm lăm le dòm ngó, ngày 31 - 8 - 1858 thực dân Pháp

nổ súng vào cửa bể Đà Nẵng mở đầu cuộc xâm lược chính thức nước ta Ngày

10 tháng 2 năm 1859 từ Vũng Tầu chúng pháo kích các công sự bảo vệ con đường thuỷ vào Gia Định và 8 ngày sau chúng chiếm thành Gia Định Từ giữa thế kỷ trước trong cuộc chiến đấu chống Pháp, Miền Nam đã đi đầu trong toàn quốc Thực dân Pháp phải trải qua một thời gian non bốn mươi năm mới đặt được ách thống trị trên đất nước ta Trong thời gian ấy, chúng lần lượt đánh chiếm ba tỉnh miền Đông rồi tiến đánh ba tỉnh miền Tây Sau khi chiếm được toàn bộ Nam Kỳ thực dân Pháp bắt đầu đánh ra Trung Kỳ và Bắc Kỳ Thắng lợi của thực dân Pháp đánh dấu bằng những hàng ước của triều đình Huế ký kết với chúng Hàng ước năm 1862 nhường ba tỉnh Biên Hòa, Gia Định, Định Tường và đảo Côn Lôn cho thực dân Pháp Điều ước và thương ước 1883 và

1884 thì công nhận sự đô hộ của thực dân Pháp trên toàn cõi Việt Nam Đến đầu thế kỷ XX thực dân Pháp thực sự tiến hành khai thác thuộc địa về mặt kinh tế, nhân dân lầm than cơ cực, xã hội có sự phân hóa giai cấp sâu sắc Tương lai của Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX còn mờ mịt, phong trào yêu nước giải phóng dân tộc đang tạm thời bị thất bại Trước tình hình đó một

bộ phận không nhỏ trong hàng ngũ quan lại triều đình Huế hoang mang Theo

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Pháp thì sợ bị lên án, nhưng không theo lại sợ Pháp, đương đầu với Pháp cũng

không dám, đã có một số cá nhân mạnh bạo đứng hẳn vào hàng ngũ đối lập

với kẻ địch, dứt khoát sống mái với kẻ thù để bảo vệ non sông, có người đầu

hàng địch làm tay sai phản bội lại tổ quốc Có một số vì hoàn cảnh và một số

lý do khác nhau phải hợp tác với kẻ địch Một trong số những người đã nhận

quan tước của triều đình là Lê Hoan, mà triều đình lại đặt dưới sự bảo hộ của

Pháp, do đó dù muốn hay không muốn Lê Hoan vẫn phải hành động theo sự

chỉ huy của người Pháp Vì vậy, ông được liệt vào hàng ngũ bán nước hại dân

Thực ra, Lê Hoan cũng như một số quan lại của triều đình cũng có khi bị ép

buộc, có người do bát cơm manh áo ràng buộc, cũng có người ngây thơ chính

trị cả tin Pháp tưởng họ là những người khai sáng văn minh, chỉ sau khi làm

việc với người Pháp họ mới vỡ lẽ ra rằng mình bị lừa, đến lúc ân hận muốn từ

bỏ con đường quan tước để trở lại dân thường Nhưng mặc cảm tội lỗi đè nặng

hai vai họ cũng không đủ dũng khí để làm lại cuộc đời Vả lại, chính người

Pháp cũng không để cho họ cơ hội làm lại cuộc đời Có lẽ cũng bởi những

mặc cảm tội lỗi không thể thoát ra được cạm bẫy nên Lê Hoan đã kín đáo gửi

gắm tâm sự của mình trong lời tựa của tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử: “Cần phải

tường tận bản sắc anh hùng Lê Thái Tổ Khi thời cơ chưa đến thì thuận theo

đạo trời, an tâm với mệnh, thương kẻ sĩ yêu dân lành, giả cách nhún nhường

để khỏi nhận chức tước của triều ngụy Lúc thời cơ tới thì dùng người hiền

tài, dựa vào kẻ có năng lực, điều binh khiển tướng tiêu diệt giặc Minh, khôi

phục nước nhà Trong mười năm trù hoạch kinh dinh không có một việc làm

nào của ngài chứng tỏ ngài không phải là vị quốc vương có trí, có nhân, có

dũng Nếu không phải là một ông vua độ lượng liệu có thể như thế được

chăng?” [26,15]

Có thể nói rằng, nếu Lê Hoan không phải là người có tâm huyết thì khó

lòng mà có được sự đánh giá về Lê Lợi khá toàn diện và nói lời kính phục

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

thành thật, chất phát đến như vậy Việc lựa chọn chủ đề nói chuyện về vua Lê Thái Tổ lãnh đạo nhân dân ta đánh thắng quân Minh giải phóng đất nước khỏi ách thống trị của ngoại bang vào thế kỷ XV và sau đó lập ra triều đại hậu Lê

trong cuốn Việt Lam tiểu sử có vẻ như hơi lạ đối với một người đã từng phục

vụ một cường quốc ngoại bang muốn xâm lược Việt Nam Trong lời tựa của

cuốn Việt Lam tiểu sử, Lê Hoan nói rằng ông cảm thấy cần phải xuất bản bản

thảo đó để các thế hệ người Việt Nam sau này có thể học về một người anh hùng dân tộc này và áp dụng một số bài học cho một số tình huống khó khăn

mà họ có thể gặp phải

Những dẫn chứng và các kết quả mà các nhà nghiên cứu tìm được mới chỉ là gián tiếp khó có thể đánh giá một cách chắc chắn về Lê Hoan và vai trò của ông trong lịch sử Việt Nam Nhưng qua những tài liệu mật những cuộc điều tra tranh cãi, giúp chúng ta có thể nhìn nhận mới hơn về nhân vật này

Đúng như GS Chương Thâu đã nói: “Vấn đề rõ ràng là chưa thể kết luận Nhưng phải chăng có thể đưa ra một suy nghĩ để giúp cho sự nghiên cứu, sự bình luận được “văn hành công khí hơn” Đó là sự đánh giá nhân vật lịch sử của chúng ta không thể cứ theo một định kiến, một thói quen mà điều trước mắt là phải có thật nhiều, thật dồi dào tư liệu lịch sử Công bằng hay bất công chỉ có tư liệu mới là cơ sở vững chắc cho chúng ta đoán định” [63,397]

Về nhân vật Lê Hoan, các nhà nghiên cứu còn phải tốn kém khá nhiều thời gian để chứng minh tranh luận nhưng có một điều ai cũng phải thừa nhận

đó là công lao của Lê Hoan đóng góp cho sự nghiệp văn học nước nhà qua việc năm 1905 ông tổ chức cuộc thi thơ Đề Thanh Tâm Tài Nhân và một số tác phẩm được các nhà nghiên cứu sưu tầm công bố như tiểu thuyết chữ Hán

Việt Lam tiểu sử (còn có tên Việt Lam xuân thu hơn 400 trang), Lê Lựu Thanh Trì thị thế phả và các văn bút văn bia, câu đối,

2 Tác phẩm Việt Lam tiểu sử

Việt Lam tiểu sử là một trong những sáng tác ra đời vào buổi xế chiều

của tiểu thuyết chương hồi Việt Nam thời trung đại Không chỉ có nhiều uẩn

khúc trong vấn đề tác giả mà cuốn tiểu thuyết này còn nhiều vấn đề khá phức

tạp khác cần được quan tâm xem xét

2.1 Tên gọi

Cho đến nay Việt Lam tiểu sử có 3 tên gọi: Hoàng Việt xuân thu, Việt

Lam xuân thu, và Việt Lam tiểu sử Để xác định tên gọi đích thực của tác

phẩm này, theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Na chúng ta cần phải phân loại

theo hai tiêu chí: Loại hình thể loại và nội dung

Trước hết là theo loại hình thể loại, dựa vào những chữ chỉ thể loại tác

phẩm đứng cuối nhan đề của sách ta có thể chia chúng làm hai loại: Loại hình

lịch sử và loại hình phi chức năng lịch sử Loại hình lịch sử gồm các nhan đề

Hoàng Việt xuân thu và Việt Lam xuân thu, chính hai chữ “xuân thu” cuối

sách đã chỉ rõ rằng chúng thuộc loại hình lịch sử Bởi vì từ xưa người ta đã

dùng thuật ngữ xuân thu để chỉ các bộ sử biên niên của Trung Hoa Điều này

xuất phát từ thuyết cho rằng Khổng Tử đã san định bộ sử biên niên nước Lỗ

mà đời sau gọi là xuân thu Sách xuân thu được liệt vào một trong năm bộ

kinh của Nho gia (kinh thi, kinh thu, kinh lễ, kinh dịch, kinh xuân thu) Loại

hình phi chức năng lịch sử chính là nhan đề Việt Lam tiểu sử Sở dĩ gọi là tiểu

sử theo lời Lê Hoan giải thích trong lời tựa Việt Lam tiểu sử là để phân biệt

với chính sử

Theo nội dung, dựa vào nhan đề sách ta có thể chia nội dung tác phẩm

thành hai loại: Loại viết về một thời đại không xác định và loại viết về thời đại

xác định Loại viết về thời đại lịch sử không xác định là Hoàng Việt xuân thu

“Hoàng Việt” là khái niệm dùng để chỉ các triều vua nước Việt nói chung

không giới hạn ở một triều vua nào nhất định Loại viết về một thời đại xác

định gồm Việt Lam xuân thu và Việt Lam tiểu sử “Lam” là chữ Lam sơn viết tắt “Việt” là Việt Nam Với nhan đề là Việt Lam xuân thu, Việt Lam tiểu sử,

dù tác phẩm thuộc loại hình văn học nào thì nội dung của chúng cũng chỉ nói

về thời kỳ Lam Sơn khởi nghĩa của người Việt

Hiện nay các thư viện Hà Nội còn lưu trữ ít nhất tám văn bản tác phẩm Nội dung của chúng tuy có xuất nhập nhưng về cơ bản không khác nhau nhiều Văn bản đầy đủ nhất có 60 hồi thì 51 hồi (từ hồi 10 đến hồi 60) viết về phong trào khởi nghĩa do Lê lợi lãnh đạo, 9 hồi còn lại (từ hồi 1 đến hồi 9) tuy không trực tiếp phản ánh khởi nghĩa Lam Sơn nhưng tạo dựng không khí tiền

khởi nghĩa Bởi vậy, nhan đề Hoàng Việt xuân thu không thật sự phù hợp với

nội dung tác phẩm dù trên thực tế nhan đề đó vẫn tồn tại và chiếm một tỉ lệ khá lớn Hiện nay tám bản còn lưu trữ tại các thư viện quốc gia, viện sử học

và viện nghiên cứu Hán Nôm thì có tới sáu bản ghi tên tác phẩm là Hoàng Việt xuân thu Đó là các bản mang số hiệu HVv 2085, VHv 1683, A13, A

3215 VH 141 và R451 Còn lại văn bản ghi tên tác phẩm là Việt Lam xuân thu, Việt Lam tiểu sử chỉ có hai đó là bản VHv1819 và HV 84 Điều đáng chú

ý là các sách mang nhan đề Hoàng Việt xuân thu đều là bản chép tay còn sách

có tên Việt Lam xuân thu, Việt Lam tiểu sử đều là bản in và được in vào năm

Mậu Thân 1908 thời Duy Tân

Bên cạnh đó trong lời đề tự cho Hoàng Việt long hưng chí viết 1804, Ngô Giáp Đậu vẫn gọi tác phẩm kia là Hoàng Việt xuân thu Ông viết: “Các truyện chí của nước Nam thời nào cũng có người sáng tác Sách Hoàng Việt xuân thu thuật lại duyên cớ phế hưng qua qua các đời” [43,332] (trích lại theo Nguyễn Đăng Na) Lời đề tựa của Ngô Giáp Đậu cho thấy Hoàng Việt xuân thu là nhan đề vốn có của tác phẩm và tới năm 1904 nó vẫn còn Thế nhưng

trong cả 8 văn bản nhất là văn bản đủ 60 hồi đều chỉ kể về thời Lam Sơn chứ không thuật lại duyên cớ phế hưng qua các đời Cũng bởi đầu thế kỷ XX lịch

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

sử Việt Nam có cái gì đó na ná như những năm đầu thế kỷ XV Vì thế, người

ta đã sử dụng Hoàng Việt xuân thu để gửi gắm tâm sự cá nhân và cắt xén một

phần nào đó đúng như lời nhận xét của GS Phan Huy Lê khi đọc Việt Lam

xuân thu: “Những cứ liệu lịch sử đó đã bị tác giả cắt xén một cách rất tuỳ

tiện” Bởi vậy, Việt Lam xuân thu không đủ tư cách là tác phẩm thuộc loại

hình lịch sử mà thuộc loại hình phi lịch sử Nghĩa là tác phẩm đã được chuyển

từ văn học chức năng hành chính sang chức năng nghệ thuật qua sự “hư cấu”

và “sáng tạo” của tác giả Khi đã gia công nhào nặn thành “một bộ tiểu thuyết

lịch sử về cơ bản xây dựng theo sự hư cấu, theo trí tưởng tượng của tác giả”

thì hai chữ xuân thu không còn phù hợp với nhan đề của tác phẩm nữa Do đó,

Lê Hoan mới đặt nhan đề cho sách là Việt Lam tiểu sử để phân biệt với chính

sử Như vậy dựa vào nội dung cũng như nghệ thuật của tác phẩm, đặt nhan đề

Việt Lam tiểu sử như Lê Hoan là hợp lý Đây cũng là căn cứ để khi nghiên

cứu thiên tiểu thuyết này, chúng tôi đã chọn tên gọi là Việt Lam tiểu sử

2.2 Vấn đề xác định tác giả Việt Lam tiểu sử

Tác phẩm Việt Lam tiểu sử không phải ngay từ khi sinh ra nó đã hoàn

chỉnh và có tên gọi như vậy Cho đến nay vấn đề ai là tác giả của Việt Lam

tiểu sử vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau chưa đi đến thống nhất

Theo học giả Trần Văn Giáp xác định trong Tìm hiểu kho sách Hán

Nôm (tập 2) thì tác giả tương truyền là Vũ Xuân Mai, Tri huyện Phúc Thọ (Hà

tây)

Ngược lại với ý kiến của Trần Văn Giáp, nhà nghiên cứu Tạ Ngọc Liễn

lại cho rằng Vũ Xuân Mai không phải là người khởi thảo bộ tiểu thuyết lịch sử

chương hồi Việt Lam tiểu sử Vũ Xuân Mai sống cùng thời với Lê Hoan, nếu

Vũ Xuân Mai là tác giả của Việt Lam tiểu sử thì chắc chắn Lê Hoan Phải biết,

phải nói tới họ Vũ khi sửa chữa khắc in thành Việt Lam tiểu sử Ngược lại, Vũ

Xuân Mai cũng biết việc làm của Lê Hoan và không thể không có phản ứng gì

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

để “bảo vệ quyền tác giả” Theo Tạ Ngọc Liễn: “Việt Lam xuân thu vẫn là tác phẩm khuyết danh, chính Lê Hoan là người đã phát hiện rồi bỏ nhiều công sức sửa chữa khắc in cuốn Việt Lam xuân thu cũng không nói ai là tác giả”

[26,402]

Năm 1914, khi bắt đầu dịch và cho công bố bản dịch Việt Lam tiểu sử, Nguyễn Đông Châu viết trong nhời của người dịch sách rằng: “Nguyên bản chữ nho truyện Việt Lam xuân thu này đã có từ lâu lắm không biết đích xác là

ai làm nhưng có nhiều người truyền là của Nguyễn Trãi làm ra Đến năm Duy Tân Mậu Thân (1908) quan Tổng Đốc Hải Dương Phú Hoàn tử Lê tướng công có đề thêm bài tựa và khắc in ra, ai ai cũng được đọc và cũng lấy làm hay lắm Chúng tôi thấy sách hay nên dịch ra quốc âm để chư vị dễ xem, không chỉ mua vui trong mười lăm phút đồng hồ mà ai xem sách này còn biết được sự tích nước mình” [5,1] Như vậy, nếu theo bản dịch của Đông Châu thì tác giả của Việt Lam tiểu sử có thể là Nguyễn Trãi và Lê Hoan Nhưng trong Việt Lam tiểu sử bản Nguyễn Đông Châu không có bài tựa của Lê Hoan Điều

đáng nói là, nếu đọc nhời của người dịch sách của Nguyễn Đông Châu thì

chúng ta sẽ thấy rằng tác phẩm Việt Lam tiểu sử hiện hành ngay khi mới được

viết ra đã hoàn thiện và hay như vậy chứ không biết được là văn bản đã được

Lê Hoan gia công sửa chữa khá công phu

Bác bỏ ý kiến cho rằng Việt Lam tiểu sử là của Nguyễn Trãi làm ra, nhà

sử học Phan Huy Lê khi tìm hiểu tác phẩm Việt Lam tiểu sử đã đưa ra ý kiến:

“Căn cứ vào thể văn và nội dung của tác phẩm tôi nghĩ rằng chúng ta đã đủ căn cứ để bác bỏ ý kiến cho rằng đây là tác phẩm của thế kỷ XV do Nguyễn Trãi viết” [31,33]

Năm 1999 khi dịch và công bố tác phẩm Việt Lam tiểu sử, tác giả Trần Nghĩa đã dựa theo ý kiến của học giả Trần Văn Giáp trong Tìm hiểu kho sách Hán Nôm (tập 2) và đi đến kết luận Việt Lam tiểu sử do Xuân Mai biên soạn,

Lê Hoan nhuận sắc Theo Trần Nghĩa: “Từ trước đã có văn bản Việt Lam

xuân thu rồi đến năm Mậu Thân (Duy Tân 1908) Lê Hoan đã đưa vào đó để

biên tập lại thành “Tân bản” với hi vọng nâng cao về nội dung cũng như

nghệ thuật một tác phẩm tiểu thuyết lịch sử trình bày dưới dạng chương hồi”

[26,14]

Gần đây nhất năm 2006, nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Na có bài viết

“Việt Lam tiểu sử tác giả, tác phẩm, và phương pháp sáng tác” in trong Con

đường giải mã văn học trung đại Việt Nam Trong bài viết, Nguyễn Đăng Na

đã đưa ra những căn cứ và lý giải về vấn đề ai là tác giả Việt Lam tiểu sử

Theo Nguyễn Đăng Na, Việt Lam tiểu sử thoát thai từ Hoàng Việt xuân thu

Bởi vậy, muốn biết ai là tác giả phải bắt đầu từ Hoàng Việt xuân thu Người

đầu tiên đề cập tới Hoàng Việt xuân thu có lẽ là Ngô Giáp Đậu - tác giả

Hoàng Việt long hưng chí Ông không chỉ cho biết nội dung Hoàng Việt xuân

thu mà còn gợi ý thời điểm ra đời của nó có thể trước Việt Nam quốc chí của

Nguyễn Khoa Chiêm Bởi vì, Việt Nam quốc chí được ra đời năm 1917 Nếu

Hoàng Việt xuân thu ra đời trước thì tác phẩm này phải được viết chậm nhất

là năm 1719 Điều này hợp với ý kiến của Nguyễn Đông Châu: “Việt Lam

xuân thu đã có lâu lắm, không biết đích xác ai làm nhưng có nhiều người

tương truyền là của Nguyễn Trãi” [5,1] Nếu cho rằng Việt Lam xuân thu là

của Nguyễn Trãi thì không đúng bởi ông sinh ở thế kỷ XV mà sách ra muộn

nhất là thế kỷ XVIII, nhưng khẳng định sách đã có lâu lắm là hoàn toàn đúng

Tuy nhiên, với các minh chứng nói trên, ta mới kết luận được rằng Hoàng Việt

xuân thu ra đời chậm nhất là năm 1719 Câu trả lời ai là tác giả vẫn còn đang

bỏ ngỏ Sau Ngô Giáp Đậu là Trần Văn Giáp tuy nhiên Trần Văn Giáp cũng

chỉ khảo về Việt Lam tiểu sử Ông cho biết tác phẩm “tương truyền” là của Vũ

Xuân Mai người phường Xuân Yên tỉnh Hà Nội, đậu cử nhân khoa kiến phúc

Giáp Thân 1884 Tuy nhiên để lưu ý người đọc về lời truyền đó ông nhấn

mạnh “lời truyền này chưa tìm thấy ghi trong sách nào cả” Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Na, để kết luận ai là tác giả của Việt Lam tiểu sử chúng ta

cần phải có những chân lý xác thực chứ không thể dựa vào những cảm nhận

“có lẽ đúng”, những “suy đoán” hay “tương truyền” Từ đó, Nguyễn Đăng Na

cũng đưa ra ba chứng cớ để cho phép ta nghi ngờ một cách khoa học rằng tác

giả Việt Lam tiểu sử không ai khác ngoài Lê Hoan

Thứ nhất, khi viết lời tựa cho Việt Lam tiểu sử tại sao Lê Hoan không

công bố tên quyển sách mà ông đã cất công tìm tòi, mãi gần đây mới thấy

trong hòm sách của một danh gia? Ông chỉ gọi một cách lấp lửng là “sách ấy” Trong lời tựa, dù có tới bốn lần Lê Hoan nhắc tới tác phẩm do ông tìm ra nhưng cả bốn lần ông đều dùng hai chữ “thị thư” hoặc “kỳ thư” Cách nói mập

mờ ấy, khiến ta nghĩ rằng cái gọi là “thị thư” hoặc “kỳ thư” là không có thực

mà do Lê Hoan bịa ra và đó chính là Việt Lam tiểu sử của ông Bên cạnh đó, đầu đề bài viết là Việt Lam tiểu sử tự thì “đắc thị thư” là “đắc Việt Lam tiểu sử” Nhưng tại sao Lê Hoan không nói thẳng ra Việt Lam tiểu sử do ông sáng

tác ra? Cũng bởi vì, cuộc đời chính trị của ông còn nhiều khúc mắc Do vậy,

ông phải lấp lửng “mới đây tìm trong hòm sách sử của một nhà có tiếng thấy

bộ sách này - bộ sách Việt Lam tiểu sử - nhưng vì lối viết chưa được (mười phần) hoàn toàn khéo léo rõ ràng và hay” nên ông phải “lựa lúc rảnh rỗi sửa chữa lại giao cho thợ đem khắc in” Vậy bài tựa đã mập mờ cho thấy tác giả

của sách là Lê Hoan

Thứ hai, cũng trong bài tựa có một chi tiết chỉ ra rằng, trong quá trình tạo dựng tác phẩm, Lê Hoan đã sử dụng phương pháp thực địa bằng cách đi khảo sát trực tiếp các di tích của chiến trường xưa Điều đó khiến ta nghĩ rằng

nếu Lê Hoan không phải là tác giả Việt Lam tiểu sử thì chí ít cũng là người

giữ vai trò quan trọng trong việc sinh thành ra tác phẩm

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Chứng cứ thứ ba là, căn cứ vào tư tưởng chủ đạo xuyên suốt tác phẩm

nhân vật Lê Thiện dường như là phát ngôn viên của tác giả Khi luận bàn về

quan hệ với nhà Minh, Lê Thiện nói:

- Ta nên hợp sức với nhà Minh mà diệt họ Hồ để khôi phục nhà Trần,

để cai trị một phương cứu cho dân khỏi chịu khổ sở [Hồi 10]

- Ta quân đơn tướng ít, nước nhỏ dân nghèo, thế mà muốn cầm vài

nghìn quân ô hợp để kháng cự với trăm vạn quân hùm beo có khác gì lấy

trứng trọi với đá… không gì bằng hiệp với nhà Minh để trừ giặc Hồ khiến cho

nước Nam lại về chủ cũ Nếu nhà Minh có bụng dòm nom cũng còn phải sợ

tai tiếng không dám làm [Hồi 12]

Đây cũng chính là tư tưởng của Lê Hoan đã được gửi gắm trong bài

tựa: “Thời mà chưa đến thì thuận theo mệnh thời đến thì dùng người hiền,

sử dụng người tài, khiển tướng xuất quân diệt giặc Minh mà yên định nước

nhà,…” [26,15] Tác giả Việt Lam tiểu sử muốn ví mình với Lê Lợi nhận chức

tuần kiểm Giao Chỉ của người Minh, giữ chức Kim Ngô đại tướng quân cho

Quý Khoáng Đó là vì thời chưa tới nên phải giả cách nhún nhường Điều đặc

biệt, tư tưởng xuyên suốt Việt Lam tiểu sử rất giống nội dung bức thư của Lê

Hoan gửi Đề Kiều mà Tạp chí Xưa và Nay mới đây vừa công bố: “Lúc này

chống với quân pháp phỏng có ích gì, vì họ mạnh hơn Chúng ta hãy làm như

đã từ bỏ sự nghiệp của người nước Nam, mà chỉ thân thiện với Pháp thôi

Chúng ta phải kiên trì rồi một ngày kia chúng ta sẽ tập hợp chống lại chúng

và tống chúng ra biển Thời cơ lúc này chưa đến Tốt hơn hết là hãy ru ngủ

chúng bằng tình bạn giả vờ của chúng ta” [50,29]

Sự nhất quán giữa Việt Lam tiểu sử, tư tưởng chủ đạo của tác phẩm và

bức thư gửi cho Đề Kiều khiến chúng ta không thể không nghĩ rằng tác giả

Việt Lam tiểu sử chính là Lê Hoan

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

3 Vấn đề thể loại trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử

3.1 Khái niệm tiểu thuyết chương hồi

Theo Từ điển văn học, tiểu thuyết chương hồi là: “Thuật ngữ chỉ một dạng thức tiểu thuyết trường thiên quan trọng trong văn học cổ điển Trung Quốc và Việt Nam Tiểu thuyết viết theo dạng này, phân chia tác phẩm thành các hồi khác nhau phát triển từ lối giảng sử thoại bản (kể chuyện lịch sử, thời Tống - Nguyên Giảng sử thoại bản là hình thức kể chuyện (chủ yếu là truyện lịch sử) được những người kể chuyện trong dân gian (thuyết thoại nhân - người kể chuyện, thuyết thư nhân - người kể sách) các đời kể lại, đối với những câu chuyện có dung lượng lớn, họ không kể xong ngay trong một lần nên buộc phải ngắt thành các phần khác nhau, mỗi phần được đặt một tiêu đề

để tóm lại nội dung, đó chính là cơ sở hình thành các hồi và tiêu đề các hồi của tiểu thuyết chương hồi về sau” [24,1732]

3.2 Hoàn cảnh ra đời

Tiểu thuyết chương hồi xuất hiện khá sớm và phát triển mạnh nhất vào khoảng thời gian từ thế kỷ XIV đến đầu thế kỉ XIX ở Trung Quốc Trung Quốc là một nước có nền văn hóa phát triển rực rỡ và lâu đời, một trong những thành tựu vĩ đại của văn hóa Trung Quốc là văn học Bên cạnh những thành tựu đạt đến trình độ cổ điển, mỗi thể loại gắn với một triều đại, kiểu như Đường thi, Tống từ, người ta không thể không nhắc tới tiểu thuyết chương hồi

thời Minh - Thanh, với những tác phẩm như Tam quốc diễn nghĩa, Tây du ký, Thuỷ hử, Hồng lâu mộng,

Nhận xét về quá trình hình thành và phát triển của tiểu thuyết, tác giả

Hà Minh Đức cho rằng: “Ở phương Đông nói chung và Việt Nam nói riêng, hành trình của tiểu thuyết có những bước phát triển riêng của nó Ở Trung Quốc, tiểu thuyết xuất hiện sớm, vào thời Ngụy Tấn (thế kỷ III – IV) dưới dạng

“chí nhân”, “chí quái” Sang đời nhà Đường xuất hiện loại tiểu thuyết

“truyền kỳ”, đời Tống xuất hiện thêm tiểu thuyết “thoại bản” Sang đến đời

Minh, văn học Trung Quốc bước sang giai đoạn phát triển rực rỡ của tiểu

thuyết với những pho tiểu thuyết chương hồi nổi tiếng như Tam quốc diễn

nghĩa (La Quán Trung), Thuỷ hử (Thi Nại Am), Tây du ký (Ngô Thừa Ân),

Kim bình mai (Tiếu Tiên Sinh) Đến đời Thanh, tiểu thuyết Trung Quốc được

bổ sung thêm một số tác phẩm khai thác nội dung số phận đời tư và đạo đức,

ví dụ như: Chuyện làng Nho (Ngô Kính Tử), Hồng lâu mộng (Tào Tuyết

Cần), ” [20,188]

Chúng ta có thể hình dung con đường hình thành tiểu thuyết chương hồi

ở Trung Quốc như sau:

Từ thời Ngụy Tấn Nam Bắc Triều (thế kỷ III - VI), mầm mống của tiểu

thuyết đã xuất hiện dưới dạng “chí nhân”, “chí quái” Chí nhân, chí quái là

những câu chuyện về những con người phi phàm, sự tích quái dị Chí ở đây

nghĩa là rất nhiều yếu tố hoang đường (cái kỳ - cái ảo, cái thần kỳ nhưng chưa

vượt khỏi cái nhận thức, nó vẫn phản ánh hiện thực; cái quái – các yếu tố kỳ

ảo vượt quá ngưỡng đến mức khó tin)

Đến đời Đường (thế kỷ VII - XI), trong xã hội có sự phân hóa, đối lập

giai cấp sâu sắc, đô thị bắt đầu phát triển mạnh tạo điều kiện thuận lợi cho tiểu

thuyết truyền kỳ xuất hiện Truyền kỳ là những sự tích ly kỳ được lưu truyền

qua các thế hệ Tiểu thuyết truyền kỳ xuất hiện nhằm phản ánh sự thật đời

sống, những thói hư tật xấu trong xã hội đồng thời thể hiện những khát vọng

bình đẳng của nhân dân

Sang đến thời kỳ Tống - Nguyên (Thế kỷ XI - XIII) Đây là giai đoạn

mà các thoại bản đang bước vào thời kỳ nở rộ Do điều kiện kinh tế ngày càng

cao hàng loạt các đô thị mọc lên Khi xã hội phát triển đòi hỏi những món ăn

tinh thần mới đáp ứng được nhu cầu thị hiếu của nhân dân Từ đó xuất hiện

tờng lớp người nghệ nhân, nghệ sỹ đảm nhiệm vai trò kể chuyện cho tầng lớp

thị dân Những câu chuyện được bắt đầu từ những bản thoại (nguyên là bản đề cương mà người kể dựa vào đó để kể cho độc giả nghe) Thoại bản là những câu chuyện sống thực, hình thành từ lối kể chuyện của những người bình dân

ở nông thôn và thành thị khi qua môi trường diễn xướng, nó trở thành một loại hình văn học thu hút được đông đảo lớp độc giả Thoại bản có nhiều loại trong

đó phổ biến là thoại bản giảng sử (tức là kể chuyện lịch sử) Thoại bản giảng

sử thường là trường thiên Câu chuyện lịch sử dài phải chia làm nhiều đoạn khi kể không chỉ gói gọn trong một đêm mà có thể kéo dài trong nhiều đêm Chính những bản thoại đó dẫn đến sự ra đời của tiểu thuyết chương hồi thời Minh Thanh

Cho đến thời Minh Thanh, tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa đã phát triển mạnh mẽ và thực sự khẳng định được vị thế của mình trong nền văn học

cổ điển Trung Quốc Ở thời kỳ này, tiểu thuyết chương hồi tiếp tục kế thừa và phát huy những thoại bản thời Tống Nguyên Từ những câu chuyện có dung lượng lớn, cốt truyện phải ngắt thành nhiều khúc đến thời kỳ này các tác giả

đã liên kết móc xích giữa khúc trước và khúc sau tạo thành những tiểu thuyết

chương hồi Vào khoảng giữa đời Thanh với Nho Lâm ngoại sử của Ngô Kính

Tử và Hồng lâu mộng của Tào Tuyết Cần, tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc

đã phát triển tới đỉnh cao nhất

Ở Việt Nam, mãi đến gần cuối hành trình trung đại thế kỷ XVIII - XIX nhờ những điều kiện nhất định và sự thúc đẩy của lịch sử, thể loại tiểu thuyết chương hồi mới ra đời Truyện ngắn lịch sử chính là cơ sở để tiểu thuyết chương hồi Việt Nam ra đời Giai đoạn đầu (thế kỷ X – XIV), truyện ngắn lịch sử hình thành là nhờ truyền thống tự sự dân gian, tự sự chức năng (hành chính và lễ nghi) và tiếp thu tinh hoa nghệ thuật của nền tiểu thuyết Trung Hoa Tiểu thuyết Trung Hoa ban đầu được mô phỏng thành các truyện thơ Nôm rồi sau đó khi chữ quốc ngữ ra đời thì có nhiều tác phẩm được dịch sang

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

tiếng Việt Mở đầu cho việc du nhập các tác phẩm truyện viết theo kiểu văn

ngôn như: Tiễn đăng tân thoại, Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ (thế kỷ

XVI), Truyền kỳ tân phả của Đoàn Thị Điểm (thế kỷ XVIII)

Nói về nguồn gốc ra đời của tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam, tác giả

Trần Nghĩa trong cuốn Tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam cho rằng:

“Nhìn một cách bao quát, tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam ra đời là kết quả của

những hối thúc từ bên trong do sự vận động nội tại của bản thân nền học

thuật chữ Hán Việt Nam sinh ra, cộng với những kích thích từ bên ngoài do

giao lưu văn học đưa lại Thể hiện rõ nhất là ở các tiểu thuyết chí quái, truyền

kỳ và tiểu thuyết xã hội Xét về nguồn gốc nội tại tiểu thuyết chương hồi Việt

Nam ra đời trước hết liên quan tới kho tàng thần thoại, truyền thuyết và

truyện tích Việt Nam, ” [44,17]

Bức tranh lịch sử xã hội Việt Nam từ thế kỷ XV - XVI - XVIII như một

thôi thúc nội tại cần được ghi lại Bước vào thế kỷ XV lịch sử việt Nam có

nhiều bước chuyển mới Sau chiến thắng giặc Minh triều Lê được thiết lập

Cho đến khi vua Thái Tổ, Thánh Tông, Hiến Tông lần lượt qua đời, các vua

Uy Mục, Tương Dực ăn chơi xa xỉ, chèn ép muôn dân khiến cho trăm họ oán

hận Lợi dụng lúc rối loạn Mạc Đăng Dung cướp ngôi triều Lê, quyền lực lúc

này tập trung hết vào tay họ Mạc Các vua nhà Mạc cố gắng duy trì chính trị

ổn định nhưng vẫn không ổn định, làm nảy sinh những cuộc chia rẽ nội bộ

giai cấp phong kiến Chiến tranh Lê - Mạc kéo dài từ năm 1533 tới năm 1592

Cuối thế kỷ XVI Bình An Vương Trịnh Tùng mâu thuẫn gay gắt với Thái Tổ

Nguyễn Hoàng khiến cho đất nước tạo thành cục diện tam phân Mạc - Lê -

Nguyễn Nội chiến Lê - Mạc chưa hoàn toàn dứt hẳn thì chiến tranh Nam -

Bắc nổ ra Trong vòng 150 năm kể từ 1527 – 1677 đất nước chia hai đàng, các

tập đoàn thống trị lao vào ăn chơi xa đọa khiến cho lòng dân cả hai miền oán

hận

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Những sự kiện lịch sử bão táp đó ảnh hưởng mạnh mẽ đến đời sống

xã hội Với khả năng đặc biệt của mình, văn chương đã tái hiện các sự kiện đó bằng hàng loạt các tác phẩm cụ thể Trong hai loại hình văn học tự sự được sử dụng chủ yếu trong văn học trung đại lúc đó là chữ Nôm và chữ Hán, thì chữ Nôm về cơ bản không dùng để viết văn Do đó, loại hình tự sự phải dùng bằng chữ Hán Và trong loại hình văn xuôi tự sự chữ Hán, không phải ký, truyện ngắn mà chính là tiểu thuyết chương hồi, với quy mô lớn mới có khả năng tái hiện bức tranh lịch sử - xã hội của thời đại Như vậy, việc Việt Nam tiếp thu thể loại tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa như một nhu cầu tất yếu để thể hiện nội dung mới là phản ánh bức tranh xã hội đầy biến động của dân tộc Tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Việt Nam là mô hình thể loại tiếp thu

từ tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc Tuy nhiên, các tác giả chữ Hán Việt Nam chỉ vay mượn hình thức thể loại, những nguyên tắc xây dựng nhân vật,

sử dụng văn tự chữ Hán để sáng tác Trong quá trình sáng tác, họ luôn cố gắng chọn lọc những vấn đề có liên quan đến nghệ thuật sáng tạo, nhằm xây dựng một nền tiểu thuyết chương hồi mang đậm đà bản sắc Việt Nam

“Muốn biết sự việc thế nào xin xem hồi sau sẽ rõ” hoặc “hồi sau phân giải”

Khi bước sang hồi mới, vấn đề lại được tóm lược bằng một tiêu đề mới Cách phân chia thành từng hồi và kết thúc theo kiểu hạ hồi phân giải có tác dụng

quan trọng trong việc gây ra sự chú ý cho người đọc khiến cho họ luôn luôn

hồi hộp, tò mò phải tiếp tục tìm hiểu các hồi tiếp theo

Kết cấu của tiểu thuyết chương hồi được kết cấu theo trình tự thời gian

đơn tuyến, dấu hiệu dễ thấy ngay khi mở đầu mỗi hồi hoặc mở đầu các đoạn

kể là những cụm từ: “Lại nói ”, “nay lại nói ”, “hồi bấy giờ…”, “lúc ấy…”,

được lặp đi lặp lại như một công thức Tác giả thường đứng ở ngôi thứ ba để

giới thiệu dẫn dắt câu chuyện, nhân vật tự suy nghĩ và hành động Sau một

khoảng thời gian theo dõi các sự kiện trong một hồi, có nhiều nhân vật mới

xuất hiện, nhiều sự kiện mới sảy ra, người trần thuật lo sợ người đọc không

thể theo dõi tiếp nội dung trong các hồi trước đó, nên thường nhắc lại bằng

công thức “lại nói…” giúp cho trình tự các sự kiện được liền mạch

Nội dung phản ánh của thể loại tiểu thuyết chương hồi rất phong phú và

đa dạng Đó là toàn bộ diễn biến và vận mệnh của đất nước, những vấn đề đấu

tranh giai cấp của các tầng lớp, những cuộc đấu tranh phong kiến, ca ngợi các

vị lãnh tụ nhân dân có công lao to lớn trong cuộc đấu tranh đó

Nhân vật trong tiểu thuyết chương hồi rất phong phú, ngoài những nhân

vật trung tâm đại diện tiêu biểu cho đạo đức phong kiến như các minh quân,

các quan lại, khanh tướng, những trọng phu, liệt nữ, còn có những nhân vật

đám đông góp phần tạo nên một số lượng nhân vật đông đảo, giúp cho tiểu

thuyết chương hồi có quy mô và khí thế hoàng tráng Các nhân vật trong tiểu

thuyết chương hồi được miêu tả bằng âm mưu, lời đối thoại hoặc bằng cử chỉ

(hành động hình dáng), hay những tiếng cười tiếng khóc mà hiểu ra kẻ chung

người nịnh, kẻ khí phách kẻ tiểu nhân, kẻ thị tài tầm thường, bậc anh hùng

hào kiệt

Ngôn ngữ trong tiểu thuyết chương hồi là ngôn ngữ khoa chương hoành

tráng kết hợp với lối diễn đạt giàu hình ảnh hoa mĩ, tượng trưng ước lệ trong

những câu văn đăng đối nhịp nhàng tạo nên một vẻ đẹp riêng biệt cho thể loại

3.4 Tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử – tiểu thuyết lịch sử được viết theo lối kết cấu chương hồi

3.4.1 Thể loại tiểu thuyết lịch sử

Theo các tác giả cuốn Từ điển văn học (bộ mới), thể loại tiểu thuyết lịch sử là: “Thuật ngữ chỉ một loại hình tiểu thuyết hay tác phẩm tự sự hư cấu lấy đề tài lịch sử làm nội dung chính” [24,1725]

Thể loại tiểu thuyết lịch sử được coi là một tiểu loại trong thể loại tiểu thuyết chương hồi Đây là những tiểu thuyết lấy đề tài từ trong sử sách và được viết theo lối kết cấu chương hồi Trong văn học trung đại Trung Quốc, tiểu thuyết lịch sử xuất hiện khá sớm và phát triển mạnh mẽ Thể loại này còn được gọi bằng một cái tên khác là tiểu thuyết giảng sử để tránh nhầm lẫn với tiểu thuyết lịch sử thời hiện đại Thể loại tiểu thuyết chương hồi Việt Nam ra đời kế thừa những tinh hoa của tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc nhưng không phản ánh đề tài phong phú như tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc mà ngay từ đầu đã tập trung phản ánh lịch sử dân tộc Điều này thể hiện rõ ngay

trên nhan đề của tác phẩm tiểu thuyết chương hồi Việt Nam như: Nam triều công nghiệp diễn chí, Thiên Nam liệt chuyện, Hoàng Lê nhất thống chí Bởi

vậy, khi nói đến tiểu thuyết chương hồi Việt Nam là nói đến thể loại tiểu thuyết lịch sử Nội dung tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thể hiện một thời kỳ lịch

sử nhất định với thời gian xác định, những sự kiện nhân vật có thật trên cơ sở

đó hư cấu thành một tác phẩm văn chương đích thực

3.4.2 Tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử - Tiểu thuyết lịch sử viết theo lối

kết cấu chương hồi

Việt Lam tiểu sử của Lê Hoan là một cuốn tiểu thuyết lịch sử được tác

giả lấy nhân vật, sự kiện từ trong lịch sử rồi hư cấu theo ý đồ sáng tác của

mình Nhan đề Việt Lam tiểu sử được Lê Hoan đặt nhằm phân biệt với chính

sử, cũng chính là để khẳng định đây là một tác phẩm văn học chứ không phải

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

là một tác phẩm lịch sử Nội dung phản ánh trong tác phẩm xuất phát từ bối

cảnh lịch sử nước ta ba mươi năm đầu thế kỷ XV vào thời điểm diễn ra hàng

loạt những biến cố trọng đại Họ Hồ cướp ngôi “làm cỏ” họ Trần, phong kiến

Trung Quốc đưa quân xâm lược vào quốc gia Đại Việt với một quy mô lớn vô

cùng khốc liệt, từ vùng núi Thanh Hóa, Nghệ An, nghĩa quân Lam Sơn dưới

sự lãnh đạo của người anh hùng Lê Lợi trải qua bao gian nan thử thách đánh

đuổi quân xâm lược lập nên triều Lê - một triều đại hưng thịnh nhất trong

triều đại phong kiến Việt Nam

Cảm hứng chủ đạo nhất trong tiểu thuyết chương hồi là ca ngợi những

con người có đóng góp lớn lao đối với sự nghiệp chung của dân tộc, hoặc

phản ánh cuộc đấu tranh giai cấp của tầng lớp nông dân,… Việt Lam tiểu sử

của Lê Hoan đã góp phần ca ngợi công lao to lớn của người anh hùng Lê Lợi

lãnh đạo nhân dân tiến hành cuộc chiến tranh toàn dân trải qua nhiều hi sinh

gian khổ cuối cùng đã dành được thắng lợi vẻ vang giải phóng nước nhà lập

nên triều Lê Thái độ ngợi ca của tác giả được gửi gắm ngay trong lời tựa của

cuốn Việt Lam tiểu sử: “Cuốn sách đã kể lại cuộc đời Lê Thái Tổ từ nghìn

năm trước, nêu cao tên tuổi Lê Thái Tổ tới nghìn năm sau Đọc sách ấy như

thấy bậc vĩ nhân ấy” [26,15]

Tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử là một cuốn tiểu thuyết lịch sử được viết

theo kết cấu chương hồi gồm có sáu mươi hồi, với những diễn biến trọng đại

dồn nén trong 365 trang sách chia làm ba quyển, quyển một có hai mốt hồi,

quyển hai có mười chín hồi, quyển ba có hai mươi hồi Các hồi được xây

dựng theo hồi chuẩn hầu hết ở đầu mỗi hồi có hai câu đối ngẫu tóm tắt nội

dung và cuối mỗi hồi thường có hai câu thơ thất ngôn mang tính bình luận của

“thời nhân” hoặc “hậu nhân” nhằm đánh giá về con người hoặc sự việc vừa

được kể trước đó Đi kèm với hai câu thơ thất ngôn là một lời hẹn Chẳng hạn:

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Ở hồi một mở đầu là hai câu đối “Con cháu nhà Trần cậy mạnh mất nước, cha con họ Hồ ngang ngược chuyên quyền” và kết thúc hồi với hai câu

thơ:

“Nào biết trăng hoa gây lỡ việc

Ai hay nhan sắc chuyển lay người” [26,18]

Cùng một lời hẹn “chưa rõ chuyện Thiên Bình như thế nào hãy nghe hồi sau phân giải” [26,42]

Hầu hết các hồi đều có kết cấu giống nhau chỉ có một số ít như cuối hồi

23 không có lời hẹn, cuối hồi 33 sau hai câu thơ thất ngôn và lời hẹn, được chép thêm bài thơ thất ngôn Cảm hoài của Đặng Dung, riêng hồi thứ sáu mươi

là hồi kết không có thơ thất ngôn mà cũng không có lời hẹn

Tiếp xúc với tác phẩm Việt Lam tiểu sử, dấu hiệu quen thuộc dễ bắt gặp

ở ngay đầu mỗi hồi là các cụm từ “lại nói…” Khi khảo sát, chúng tôi thấy

trong sáu mươi hồi trừ hồi một ra còn lại năm mươi chín hồi đều bắt đầu bằng

cụm từ “lại nói” lặp đi lặp lại như một công thức, xâu chuỗi các sự kiện trên

một trục thời gian giúp cho người nghe luôn bắt nhịp được mạch kể của câu chuyện, đồng thời khiến cho trình tự của sự kiện được liền mạch tạo nên tính liên kết cho nội dung

Nhân vật trung tâm của tiểu thuyết chương hồi thường là mẫu người tiêu biểu cho đạo đức phong kiến: Trung quân, trọng phu, liệt nữ,… mang đầy

đủ những chuẩn mực đạo đức phong kiến Trong Việt Lam tiểu sử, Lê Hoan

cũng tập trung khắc họa những đấng minh quân, những khanh tướng như: Lê Lợi, Nguyễn Trãi, Lê Thiện, Đoàn Phát, Hoàng Tất, Lê Nhị, Lê Khâm hay những liệt nữ như: Mẹ Đoàn Phát, người đàn bà họ Đinh

Là một cuốn tiểu thuyết lịch sử viết theo lối kết cấu chương hồi, Việt Lam tiểu sử có quy mô lớn phản ánh một thời đại đau thương mà hoành tráng

của dân tộc Tác phẩm được coi như bản hùng ca góp phần làm tôn thêm

truyền thống yêu nước, tinh thần quật khởi chống xâm lăng của quân và dân ta

trong những năm kháng chiến chống quân Minh

Tiểu kết

Tiểu thuyết chương hồi là một thể loại thuộc loại hình văn hóa trung

đại Đây là một dạng thức tiểu thuyết trường thiên xuất hiện và phát triển

mạnh ở Trung Hoa Thể loại tiểu thuyết này khi phát triển cực thịnh đạt tới

trình độ nghệ thuật cao đã được lưu truyền sang các nước có quan hệ văn hóa

lâu đời trong đó có Việt Nam Mặc dù chịu ảnh hưởng của tiểu thuyết Trung

Hoa nhưng tiểu thuyết chương hồi Việt Nam vẫn mang đậm đà bản sắc dân

tộc Các tiểu thuyết gia Việt Nam trong khi tiếp thu mô hình tiểu thuyết Trung

Quốc luôn có ý thức kế thừa một cách có chọn lọc các vấn đề có liên quan tới

nghệ thuật sáng tạo để phản ánh những vấn đề lớn lao của lịch sử dân tộc

Tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử ra đời ở lúc xế chiều của nền văn học trung đại

Việt Nam So với các tác phẩm khác như Nam triều công nghiệp diễn chí,

Hoàng Lê nhất thống chí, Việt Lam tiểu sử tuy có nhiều điểm chưa bằng

nhưng tác phẩm đã phản ánh được những sự kiện lịch sử quan trọng trong một

giai đoạn nhất định, đồng thời đánh dấu những bước phát triển về mặt thể loại

của tiểu thuyết chương hồi, giúp chúng ta có thêm cơ sở để khẳng định cùng

với truyện ngắn, ký, tiểu thuyết chương hồi đã hoàn chỉnh hình thức văn xuôi

tự xự thời trung đại Việt Lam tiểu sử là sự kết tinh của quá trình phát triển

lịch sử lâu đời và là sự kết tinh bởi tài năng, tâm huyết của nhà văn Lê Hoan

Tất cả đã làm nên một tác phẩm có nhiều ý nghĩa góp phần làm đa dạng

phong phú thêm cho thể loại tiểu thuyết chương hồi Việt Nam

CHƯƠNG HAI

NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT LAM TIỂU SỬ -

TỪ NGUYÊN MẪU ĐẾN HÌNH TƯỢNG VĂN HỌC 2.1 Con đường từ hiện thực đến các hình tượng văn học

Như đã nói ở trên, nội dung chính của tiểu thuyết chương hồi Việt Nam thường phản ánh những vấn đề lớn lao của lịch sử dân tộc Bắt nguồn từ thực

tế lịch sử, hầu hết các tác phẩm tiểu thuyết chương hồi đều ít nhiều phản ánh những hiện thực và tồn tại xã hội Hiện thực ở trong tác phẩm văn học bao giờ cũng là hiện thực đã được phản ánh qua lăng kính chủ quan của tác giả Do vậy, hiện thực được phản ánh trong tác phẩm không đồng nhất như hiện thực

ngoài đời Tác giả Phương Lựu trong cuốn Lý luận văn học (tập 1) đã từng nhận định: “Xét đến cùng bất kỳ nền văn nghệ nào cũng hình thành trên một

cơ sở hiện thực nhất định Bất kỳ một nghệ sĩ nào cũng thoát thai từ một môi trường sống nào đó Bất kỳ một tác phẩm nào cũng là sự khúc xạ từ những vấn đề trong cuộc sống” [38,81]

Tiểu thuyết chương hồi chữ Hán Việt Nam là một hệ thống những tác phẩm văn học có đề tài liên quan đến lịch sử từ thế kỷ XV đến hết thế kỷ thứ XIX, với thời gian dài năm thế kỷ có biết bao sự kiện lịch sử đã xảy ra Đó chính là cơ hội để các tác giả tiểu thuyết có cơ hội thể hiện một cái nhìn mới

“lãng mạn” hơn về con người của quá khứ trong tác phẩm của mình Đứng

trên bình diện của người quan sát, các tác giả tiểu thuyết chương hồi Việt Nam đã trở thành những người thư ký trung thành bám sát từng bước đi của

lịch sử Việt Lam tiểu sử là một cuốn tiểu thuyết lịch sử viết theo kết cấu chương hồi Điểm qua một số cuốn tiểu thuyết chương hồi như: Thiên Nam liệt truyện, Nam triều công nghiệp diễn chí, Hoàng Lê nhất thống chí, Hoàng Việt long hưng chí Chúng ta thấy, các tác giả thường tập trung viết về giai

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

đoạn lịch sử từ nhà Lê trung hưng cho tới khi bị sụp đổ, phong trào Tây Sơn

nổi lên rồi bị thất bại và triều Nguyễn thiết lập Đó là những biến động dữ dội

của dân tộc Nhưng lịch sử Việt Nam luôn dậy lên lắng xuống Nửa sau thế kỷ

XIX không khí lịch sử lại căng thẳng khi thực dân Pháp tiến hành xâm lược

Việt Nam Trong không khí ngột ngạt ấy, nếu như các tác giả khác quay về

với quá khứ gần thì Lê Hoan lại hướng về quá khứ xa để viết thành Việt Lam

tiểu sử Nội dung chính của thiên tiểu thuyết này phản ánh hiện thực có thật

trong lịch sử Việt Nam những năm đầu thế kỷ XV Đây là một thời kỳ đau

thương nhưng quật khởi Nhân lúc họ Hồ cuớp ngôi nhà Trần gây chính sự

phiền hà, giặc Minh đã nhảy vào xâm lược Việt Nam Được đánh giá là kẻ thù

xâm lược tàn bạo nhất trong lịch sử trung đại Việt Nam, quân Minh đã gây

nên những thảm họa to lớn trên tất cả các phương diện đời sống Chính trong

hoàn cảnh bi thương ấy, ý thức về dân tộc được phát huy với sức mạnh chưa

từng thấy, đỉnh cao là cuộc khởi nghĩa Lam Sơn - một cuộc khởi nghĩa gian

khổ bậc nhất và thắng lợi cũng huy hoàng bậc nhất trong lịch sử Việt Nam

thời trung đại, cũng từ bối cảnh đó Lê Hoan đã viết nên tác phẩm Việt Lam

tiểu sử

Có thể nói, lấy bối cảnh lịch sử 30 năm đầu thế kỷ XV làm nền cho tiểu

thuyết Việt Lam tiểu sử Lê Hoan thực sự là người có con mắt tinh đời Bởi vì,

cho tới cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX chưa có một bộ tiểu thuyết chương hồi

nào phản ánh giai đoạn lịch sử này Có một điều đáng nói là, con đường hình

thành của Việt Lam tiểu sử không giống quá trình ra đời của các tác phẩm

trước đây Ví dụ xem xét con đường hình thành tác phẩm Nam triều công

nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm, ta thấy hiện thực lịch sử đi thẳng

vào tác phẩm nghệ thuật và sau khi tác phẩm ra đời người ta lại dùng nó làm

cơ sở cho việc biên soạn các sách chính sử Tác giả Nguyễn Đăng Na khi tìm

hiểu về con đường hình thành của Việt Lam tiểu sử đã sơ đồ hóa như sau:

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Hiện thực lịch sử – XHVN (đầu thế

kỷ XV)

Việt Nam

Sách sử Trung Hoa HHHHHHHoa HHoa

Dã sử (dân gian)

Thực địa (di tích lịch sử)

TPVH

Việt Lam tiểu

sử

Như vậy đối với Việt Lam tiểu sử, tác giả chỉ lấy đề tài lịch sử những sự

kiện và nhân vật có thật trong lịch sử Việt Nam nhưng cái mà tác giả đem đến

cho bạn đọc không phải là hiện thực lịch sử diễn ra trong quá khứ mà là “sự

thực” lịch sử diễn ra theo cảm nhận của tác giả Đúng như nhà sử học Phan

Huy Lê đã nhận xét: “Tác giả có lẽ không phải là một nhà sử học và nhất là

không nhằm viết một tác phẩm nghiên cứu về lịch sử, nên tác giả chỉ vay

muợn một số cứ liệu lịch sử nào đó cho tác phẩm có cốt cách lịch sử mà

thôi… Đây là một bộ tiểu thuyết lịch sử về căn bản xây dựng theo sự hư cấu,

theo trí tưởng tượng của tác giả, trong đó những tình tiết lịch sử chỉ được tôn

trọng về mặt chi tiết mà thôi” [31,35]

Việt Lam tiểu sử của Lê Hoan là một cuốn tiểu thuyết lịch sử phản ánh

hiện thực có thật trong lịch sử Việt Nam những năm đầu thế kỷ XV Tuy

nhiên, chúng ta không đồng nhất bức tranh hiện thực này với chính hiện thực

ngoài đời Mẫu hình nhân vật lịch sử được xây dựng từ những con người có

thật, những nhân vật của lịch sử lúc bấy giờ, nhưng khi bước vào văn học,

nhân vật ấy lại mang một diện mạo riêng Đúng như cách nói của đại văn hào

M.Gorki: Hiện thực cuộc sống là chất quặng thô, người nghệ sỹ phải sàng lọc

sáng tạo, tôi luyện chất quặng thô đó thành chất thép sáng ngời Chất thép đó

chính là các nhân vật văn học Để có được những hình tượng văn học độc đáo

như tác phẩm Việt Lam tiểu sử, chắc chắn nhà văn Lê Hoan cũng phải trải qua

một quá trình tôi luyện khá công phu như vậy

2.2 Các nhân vật nguyên mẫu trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử

Trong tác phẩm Việt Lam tiểu sử, khi xây dựng các nhân vật nguyên

mẫu, nhà văn Lê Hoan luôn cố gắng sao cho từ mẫu hình của những nhân vật

lịch sử có thật trong sử sách nhưng khi bước vào văn học nhân vật lại mang

một diện mạo riêng - diện mạo của một hình tượng nghệ thuật Tìm hiểu tác

phẩm này, ta thấy có nhiều những nguyên mẫu lịch sử được tác giả xây dựng thành những hình tượng văn học, từ các yếu nhân lịch sử như: Lê Lợi, Hồ Quý Ly, Hồ Hán Thương, Trần Giản Định, Nguyễn Trãi, Trương Phụ, Hoàng Phúc, cho đến các nhân vật phụ như: Tư không Lê Lễ, Lê Trãi, Hoàng Tất,

Lê Sát, không phải tất cả những nhân vật lịch sử này khi trở thành nhân vật văn học đều tạo nên những ấn tượng sâu sắc nhưng dù sao ít nhiều, họ cũng gây được sự cảm nhận mới về nhân vật, về lịch sử Trong khuôn khổ của một luận văn thạc sĩ, chúng tôi chưa có điều kiện tìm hiểu tất cả các nguyên mẫu

lịch sử có trong Việt Lam tiểu sử mà chỉ tập trung tìm hiểu khái quát một số

những nhân vật lịch sử tiêu biểu để giúp độc giả có điều kiện nhìn nhận những thành công, những sáng tạo của tác giả Lê Hoan khi xây dựng từ nhân vật nguyên mẫu lịch sử trở thành các hình tượng văn học

2.2.1 Lê Lợi từ nguyên mẫu lịch sử đến hình tượng văn học

Lê Lợi là một nhân vật có thật trong lịch sử Việt Nam, tên tuổi và tiếng tăm của ông đã được lưu truyền trong sử sách, trong truyền thuyết dân gian Đối với dân tộc Việt Nam, Lê Lợi là một cá nhân kiệt suất có tầm ảnh hưởng lớn lao Trên những trang sử vàng, Lê Lợi được ghi nhận là một người anh hùng, một vị lãnh đạo tài giỏi sáng suốt Xuất phát từ lòng yêu nước thương

dân và lòng căm thù giặc sâu sắc, Lê Lợi đã “thề không cùng sống với kẻ địch” để quyết tâm thực hiện lý tưởng hoài bão xây dựng xã tắc, cứu vớt lê

dân Giới thiệu khái quát về nguồn gốc xuất thân và quá trình xây dựng đại

nghiệp của Lê Lợi, các tác giả trong cuốn Đại Việt sử ký toàn thư có chép:

“Vua họ Lê, huý là Lợi người hương Lam Sơn, huyện Lương Giang, trấn Thanh Hóa Ở ngôi 6 năm, thọ 51 tuổi chôn ở Vĩnh Lăng Vua hăng hái dấy nghĩa binh đánh dẹp giặc Minh, 10 năm mà thiên hạ đại định Đến khi lên ngôi, định luật chế lễ nhạc, mở khoa thi, đặt cấm vệ, dựng quan chức Lập

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

phủ huyện thu sách vở, mở học hiệu Có thể nói là có mưu lớn sáng nghiệp

Song đa nghi hay giết, đó là chỗ kém” [34,7]

Biết Lê Lợi là một người tài giỏi, kẻ địch tìm mọi cách mua chuộc

nhưng Lê Lợi vẫn không hề nao núng “Năm mậu tuất (1948) (Minh, Vĩnh Lạc

năm thứ 16) Mùa xuân, tháng giêng, ngày canh thân, vua dấy binh ở Lam

Sơn Trước người Minh thường trao cho quan chức để cám dỗ, vua không

chịu khuất, khẳng khái có chí dẹp loạn Từng nói rằng: “Trượng phu sinh ở

đời phải cứu nạn lớn, lập công lớn, để tiếng thơm ngàn năm sau sao lại chịu

hèn nhát cho người sai khiến Bèn đem hào kiệt dựng cờ nghĩa quyết diệt giặc

Minh” [34,9] Buổi đầu dựng nghiệp, Lê Lợi dựa vào lực lượng xóm giềng là

chủ yếu, chiến đấu và trưởng thành từ tay không, thiếu kẻ đỡ đần, nghĩa quân

gặp muôn ngàn khó khăn gian khổ nhưng nhờ tinh thần đoàn kết, trải qua

mười năm gian khổ “nếm mật nằm gai” Lê Lợi cùng với nghĩa quân đã lập

nên những chiến công kỳ diệu, đánh đuổi giặc Minh trấn yên bờ cõi, mở ra

một kỷ nguyên mới cho đất nước

Bắt nguồn từ một nguyên mẫu có thật trong lịch sử, nhà văn Lê Hoan đã

lựa chọn để xây dựng thành một hình tượng văn học Lựa chọn một nhân vật

có thật như Lê Lợi để xây dựng thành nhân vật văn học có thể nói là một sự

táo bạo của nhà văn Lê Hoan Vốn dĩ, nhân vật Lê Lợi là một yếu nhân có vai

trò to lớn trong lịch sử và có nhiều dấu ấn trong tâm thức người Việt Bởi vậy,

để cho người đọc có một cách nhìn mới hơn về nhân vật này là một điều

không dễ Ý thức được điều đó, trong quá trình nhào nặn từ nhân vật lịch sử

trở thành một hình tượng nghệ thuật, nhà văn Lê Hoan đã rất khéo léo và thận

trọng để xây dựng nhân vật Lê Lợi trở thành một hình tượng văn học độc đáo

cũng là tâm điểm sáng ngời của tác phẩm Việt Lam tiểu sử

Đọc tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử, người đọc vẫn bắt gặp một Lê Lợi rất

quen thuộc trong vai trò là một vị lãnh đạo tài giỏi nhân đức như trong lịch sử

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Nhà văn vẫn trung thành với bản lý lịch tên tuổi, vai trò, vị trí của nhân vật, tuy nhiên những chi tiết cụ thể về tính cách có khác đi nhiều Chẳng hạn,

trong Đại Việt sử ký toàn thư, các tác giả có ghi rõ Lê Lợi là người “đa nghi hay giết đó là chỗ kém” [34,7] Minh chứng cho lời nhận định này được các

tác giả ghi chép cụ thể nhưng rải rác ở các trang 39, 45, 103

- “Ngày 10 tri châu phủ Chính Bình là Hà Trung bị vua bắt được giết chết” [34,39]

- “Ngày 13 giết Tư mã Lê Lai, tịch thu gia sản, vì Lai cậy có công đánh giặc, nói ra những lời ngạo mạn nên bị giết” [34,45]

- “Ngày 13 chém Thiên hộ Lý Vân và người đi theo là Bùi Vĩnh, vì cớ chở trộm mắm muối vào thành Chí Linh” [34,45]

- “Nhâm tý, năm thứ 5 (1432) (Minh Tuyên Đức thứ 7) Mùa xuân tháng giêng, sai thần vương Tư Tề đem quân đi đánh châu Mường Lễ Đào Mạnh Vương là con tù trưởng Đèo Cát Hãn ra hàng, cho ở Đông Kinh, lập làm tư

mã, rồi năm sau giết chết ” [34,103]

Khi tiếp xúc với nhân vật Lê Lợi trong tác phẩm Việt Lam tiểu sử, chúng

ta không hề thấy ở Lê Lợi tính “đa nghi hay giết” mà ngược lại trong suốt

hành trình của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, tấm lòng nhân từ của ông như ngọn lửa cháy sáng thấm thía đến từng tướng lĩnh, từng nghĩa quân Nền tảng và cốt lõi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn là nhân nghĩa, bởi vậy với bất cứ ai dù là tướng lĩnh hay là binh lính Lê Lợi đều tỏ ra rất sáng suốt Ví dụ như khi bị Trần Giản Định lột bỏ mũ áo đuổi về quê, người đọc những tưởng Lê Lợi rất căm phẫn không bao giờ nghĩ đến việc phò tá cho Giản Định nữa, vậy mà vì trăm họ Lê Lợi luôn canh cánh bên lòng lý tưởng giúp nhà Trần khôi phục lại giang sơn Lúc kéo quân về nghĩa An, Lê Lợi tìm vào bái yết vua Trần nhưng

vua Trần đã rời vào Thuận Châu Lê Lợi ngậm ngùi tiếc nuối: “Muốn vào gặp

mặt vua may được rủ lòng thương để mình được dốc tâm phụng sự Nay lại

không gặp phải chăng tại trời

Rồi than rằng:

- Trời xanh thăm thẳm nỡ để xe loan long đong lận đận trên đường

những lúc chim kêu hoa rụng, gặp cảnh nước biếc non xanh lấy ai đỡ đần hộ

vệ” [26,224]

Một chi tiết khác cho thấy Lê Lợi là người rất bình tĩnh như chi tiết

Nguyễn Trãi tìm gặp Lê Lợi ở hồi 37 Vốn là một người thông minh lanh lợi,

Nguyễn Trãi lợi dụng lúc Lê Lợi trở về phòng liền bám theo trèo lên nóc nhà

chui vào ngồi yên trong góc phòng, đến lúc thấy Lê Lợi tính thái ất sai thì vén

màn xông vào, làm cho Lê Lợi giật mình rút gươm ra định chém nhưng khi

nghe Nguyễn Trãi sụp lạy van lơn lại nói là Tiến sĩ triều Trần thì “lòng thấy

kính mộ, liền bước xuống dìu Nguyễn Trãi lên giường cùng ngồi” [26,252]

Dù bị Nguyễn Trãi đưa vào tình thế bị động bất ngờ nhưng Lê Lợi vẫn rất tỉnh

táo Hành động “bước xuống dìu Nguyễn Trãi lên cùng ngồi” cho thấy Lê Lợi

là một con người rất thận trọng, một vị minh quân sáng suốt biết tôn hiền đãi

sĩ, không hề có tính đa nghi hay giết nhầm một ai cả

Có thể nói rằng, dưới cái nhìn của nhà tiểu thuyết khi lựa chọn và xây

dựng một nhân vật như người anh hùng Lê Lợi trở thành hình tượng văn học

thực sự, nhà văn Lê Hoan đã có nhiều cố gắng để xây dựng nhân vật theo

quan điểm và cái nhìn của một nhà văn làm cho nhân vật được sống một đời

sống mới mẻ và sinh động hơn nhiều so với nhân vật nguyên mẫu có trong

lịch sử

2.2.2 Hồ Quý Ly từ nguyên mẫu lịch sử đến hình tượng văn học

Trong lịch sử Việt Nam, Hồ Quý Ly là một nhân vật lịch sử cũng được

khá nhiều người biết đến Trong sách Đại Việt sử ký toàn thư các tác giả chép:

“Quý Ly tự là Nguyên, suy tính rằng tổ trước là Hồ Hưng Dật vốn người

Chiết Giang đời Hậu Hán Ngũ quý sang làm thái thú Diễn Châu Đến đời cháu thứ 12 là Hồ Liêm dời đến ở hương Đại Lại phủ Thanh Hóa làm con nuôi của Tuyên uý Lê Huấn, từ đấy mới đổi làm họ Lê Quý Ly là cháu 4 đời của Liêm Đời trần Nghệ Tôn từ chức Chi hậu tứ cục chánh trưởng, thăng lên Khu mật đại sứ, lên Tiểu tư không, tiến phong Đồng bình chương sự, gia phong đến Phụ chính thái sư nhiếp chính, Khâm đức hưng liệt đại vương, Quốc tổ chương hoàng, rồi rời ngôi của nhà Trần, đặt quốc hiệu là Đại Ngu, trở lại họ Hồ, chưa được một năm thì truyền ngôi cho con là Hán Thương sau 2 cha con đều bị người Minh bắt” [33,658] Theo như sử sách, Hồ Quý Ly

là một kẻ bất trung bất nghĩa, ăn lộc của triều đình nhưng chỉ toan tính bày

mưu giết vua để cướp ngôi Tội ác của Hồ Quý Ly được các tác giả trong Đại Việt sử ký toàn thư ghi chép khá tỉ mỉ, có thể điểm qua như sau:

“Kỷ mão, Kiến Tân năm thứ 2 (1399) (Minh Doãn Văn Kiến văn thứ 1) Mùa hạ tháng 4 Quý Ly bắt ép vua phải xuất gia theo đạo giáo, ở quán Ngọc Thanh thuộc thôn Đạm Thủy, mật sai Nội tẩm học sinh là Nguyên Cẩn đi theo trông nom Vua hỏi rằng: “Người theo hầu ta muốn làm gì chăng?” Cẩn không nỡ nói, Quý Ly làm bài thơ đưa cho Cẩn mà nói: “Nguyên Quân không chết thì ngươi phải chết” Lại làm bài thơ đưa cho Nguyên Quân rằng:

“Trước có vua hèn ngu, Hôn Đức và Linh Đức Sao không liệu sớm đi Chỉ để bận người khác” Cẩn bèn tiến thuốc độc? Vua không chết, lại tiến nước dừa

mà không cho ăn Cũng không chết Đến đây sai xa kỵ vệ thượng tướng quân

là Phạm Khả Vĩnh thắt cổ giết chết Chôn ở lăng Yên Sinh, miếu hiệu là thuận tôn” [33,658-659]

Căm tức trước tội ác của Hồ Quý Ly, bọn Trần Thái Bảo, Trần Hãng, Trần Khát Chân là con cháu họ Trần mưu giết Quý Ly, sự việc không thành

“bọn tôn thất Hãng, trụ quốc Nhật Đôn, tướng quân Trần Khát Chân và các liều thân thuộc cộng hơn 370 người đều bị giết cả, tịch thu gia sản, con gái

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

bắt làm tì, con trai từ một tuổi trở lên hoặc chôn sống, hoặc dìm nước”

[33,659]

Còn đây là cách để Hồ Quý Ly lên ngôi “Tháng 2, ngày 28, Lê Quý Ly ép

vua nhường ngôi và bắt người tôn thất và các quan ba lần dơng biểu khuyến

tiến, giả cách từ chối nói: “Ta sắp chết đến nơi, còn mặt mũi nào trông thấy

tiên đế dưới đất nữa?” Rồi thì tự lập làm đế, đặt niên hiệu là Thánh Nguyên,

quốc hiệu là Đại Ngu, đổi lại làm họ Hồ” [33,663]

Từ chân dung của một kẻ chuyên quyền bạo ngược, nhân vật Hồ Quý Ly

đã gây được sự chú ý của nhà văn Lê Hoan Bằng tài năng của mình, Lê Hoan

đã nhào nặn từ một nhân vật lịch sử thành một hình tượng văn học thực sự

Hồ Quý Ly trong lịch sử là nhân vật phản diện đến với văn học vẫn là chân

dung của một kẻ phản diện Trong quá trình xây dựng nhân vật, nhà văn vẫn

bảo lưu những yếu tố tên tuổi, tính cách và môi trường sống của nhân vật như

trong lịch sử, nhưng để đem lại một cái nhìn mới từ một hình tượng cũ quen

thuộc nhà văn Lê Hoan không đi sâu vào kể lại những tội ác của Hồ Quý Ly

mà bằng cách trao cho nhân vật những lời thoại khiến cho nhân vật có điều

kiện để bộc lộ bản chất tham tàn độc ác của mình một cách khách quan nhất

Chẳng hạn, ở hồi 5 khi được tin Trần Thiên Bình sắp về tới biên giới, Hán

Thương liền sai cận thần vào hỏi kế Quý Ly, Quý Ly ngay lập tức lâm triều

nói: “Tiên lễ hậu binh, ấy là cách hay nhất trước hết ta hãy cử đại tướng đem

quân mai phục những nơi hiểm yếu Tiếp đó cho người chuẩn bị rượu thịt

thiết đãi quân Thiên Bình, rồi dụ chúng vào rừng mà giết sạch để trừ mối họa

về sau Chính hồi Khổng Minh đánh Chu Du cũng đã dùng kế này, gọi là

“bày cung thiêng để tóm mãnh hổ, thả mồi ngon để bắt cá to” [26,38]

Những lời nói của Hồ Quý Ly đã lộ rõ bản chất nham hiểm độc ác của

một kẻ lòng lang dạ sói, bề ngoài tỏ ra nhún nhường chấp nhận sự sắp đặt của

thượng quốc, rước Thiên Bình về nước để trao lại ngôi vua nhưng bên trong

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

thì ngấm ngầm lập mưu trừ khử bằng một trận mai phục ngoạn mục Kế sách

chiến lược của kẻ từng chiếm ngôi như Quý Ly là “giết sạch để trừ mối họa

về sau”

Hay ở hồi 7, khi Quý Ly xa giá về Tây Đô, Hán Thương lúc tiễn thượng

hoàng ra ngoài thành có bày tỏ: “Hoàng phụ tiện đường hạ cố tới Lam Sơn mời anh em Lê Lợi ra phò giúp, nếu được thì nước ta khỏi phải lo

Quý Ly nói:

- Xem ra hắn cũng chỉ là một gã nhà quê thôi, việc gì phải hạ nhục trẫm như vậy? Trẫm sẽ sai người gọi hắn tới, không tới thì trẫm giết quách đi là xong” [26,57]

Nhờ phương tiện ngôn ngữ, tác giả đã để nhân vật Hồ Quý Ly tự biểu lộ được bản chất kiêu ngạo của mình Khi có ý coi thường xem anh em Lê Lợi

chỉ là “gã nhà quê” và coi việc cầu hiền tài là “hạ nhục”, Quý Ly tỏ ra là một

con người không biết tôn hiền đãi sĩ Thói quen vốn dĩ của Quý Ly là giết

nhầm còn hơn bỏ xót cho nên cầu hiền tài mà không tới thì “giết quách đi là xong” Đây cũng chính là một trong những nguyên nhân khiến Hồ Quý Ly

nhanh chóng bị thất bại trong sự nghiệp xây dựng đất nước, trấn yên bờ cõi Xem xét nhân vật Hồ Quý Ly từ nguyên mẫu lịch sử đến hình tượng văn học, ta thấy tác giả Lê Hoan đã rất cố gắng để thoát khỏi cách ghi chép lạnh lùng của các sử gia Nếu như nhân vật Hồ Quý Ly trong lịch sử được các nhà

sử học ghi chép theo trình tự gắn liền với các sự kiện chính xác thì khi trở

thành nhân vật văn học, tác giả Việt Lam tiểu sử không chỉ bằng tiến trình các

sự kiện mà còn bằng tư duy logíc nghệ thuật của một nhà văn để cho nhân vật vận động như một chỉnh thể được bộc lộ những tính cách một cách khách quan và chân thực nhất

2.2.3 Nhân vật Nguyễn Trãi từ nguyên mẫu lịch sử đến hình tượng văn

học

Trong lịch sử dân tộc, Nguyễn Trãi được biết đến là một vị danh nhân

văn hóa có đức độ tài năng Với một sự nghiệp vinh quang vĩ đại gắn liền với

một giai đoạn lịch sử sôi động cùng những biến cố có tầm vóc lớn lao mà

trung tâm là cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Khi giặc Minh xâm lược, lửa khởi

nghĩa đang rực cháy trên nhiều vùng của đất nước mà lớn nhất là cuộc khởi

nghĩa của Trần Ngỗi (Giản Định Đế) và Trần Quý Khoáng (Trần Trùng

Quang), nhưng Nguyễn Trãi đã bỏ qua tất cả những cuộc khởi nghĩa của phái

hậu Trần để đem trái tim rực cháy tình yêu nước góp thêm một ngọn lửa vào

cuộc khởi nghĩa Lam Sơn khi ấy vừa mới nhóm Là một người có tài năng

đức độ nên ông được Lê Lợi rất tin cậy giao cho nhiệm vụ thừa chỉ học sĩ,

giúp Lê Lợi trù hoạch quân mưu dự thảo các văn kiện chính trị, ngoại giao

Những tháng ngày cùng chiến đấu với nghĩa quân Lam Sơn là những năm

tháng gian khổ mà vĩ đại nhất trong cuộc đời Nguyễn Trãi Là một cá nhân

kiệt suất có vai trò to lớn trong lịch sử dân tộc nhưng các trang sử viết về

Nguyễn Trãi còn rất hạn hẹp, nếu có cũng chỉ rất mờ nhạt Điều này có thể đối

chiếu với bộ chính sử Đại Việt sử ký toàn thư do các tác giả Ngô Sĩ Liên, Lê

Văn Hưu, Phan Phu Tiên soạn thảo Nói về vai trò, vị trí của Nguyễn Trãi với

cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, các tác giả có ghi chép tản mạn trong quyển X Có

thể điểm qua như sau:

Ngày 22, Lê Lợi cùng tổng binh quan nước Minh họp hội thề ở phía Nam

thành, quân bắc hẹn ngày 12 tháng 12 đem quân về nước Khi ấy các tướng sĩ

và người nước ta bị khổ về sự tàn ngược của giặc đã lâu nên rủ nhau cố xin

với Lê Lợi giết hết đi nhưng duy có Hành Khiển Nguyễn Trãi ở nơi tham

mưu, được xem thư bọc sáp của Thông gửi về nước nói: “Chớ tham chỗ đất

một góc mà làm nhọc quân đi muôn dặm, giả sử dùng quân đi như số quân đi đánh khi đầu, lại được 6, 7, 8 đại tướng như bọn Trương Phụ thì mới có thể đánh được, tuy nhiên có đánh được cũng không thể giữ được” nên biết rõ thế mạnh yếu của giặc mới chuyên chủ mặt hoà Vua nghe theo, và hạ lệnh cho các quan giải vây lui ra” [34,67]

Tháng 3 ngày 18, Lê Lợi cho đại hội các tướng và các quan văn võ để

định công ban thưởng, theo công cao thấp mà định thứ bậc “lấy thừa chỉ Nguyễn Trãi làm quan phục hầu, tư đồ Trần Hãn làm tả tướng quốc, khu mật đại sứ Phạm Văn Xảo làm thái bảo, đều cho quốc tính” [34,84]

Mùa thu, tháng 9, ngày mùng 8, sau khi thái tử Nguyễn Long lên ngôi

hoàng đế “Mùa đông, tháng 11, Nguyễn Trãi vâng sắc soạn văn bia, ”

[34,105]

Như vậy, nếu chỉ bám sát vào một số chi tiết được ghi chép về Nguyễn

Trãi trong bộ Đại Việt sử ký toàn thư, chúng ta khó có thể hình dung được

những công lao to lớn mà ông đã đóng góp cho lịch sử dân tộc, đặc biệt là với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn Với tư duy logíc nghệ thuật của một nhà văn, Lê Hoan đã kịp thời đáp ứng được thị hiếu của người đọc khi quyết định xây dựng nhân vật Nguyễn Trãi từ một nguyên mẫu lịch sử trở thành một hình

tượng văn học độc đáo Trên những trang viết của Việt Lam tiểu sử, nhân vật

Nguyễn Trãi đã thực sự khẳng định được vai trò vị trí của mình trong lịch sử dân tộc Trong khi xây dựng nhân vật, tác giả Lê Hoan đã có nhiều tìm tòi

khám phá để xây dựng nhân vật Nguyễn Trãi như một nhân vật “sống” Xuất hiện trong Việt Lam tiểu sử, Nguyễn Trãi được giới thiệu một cách rõ ràng từ ngọn nghành gốc gác cho đến tư chất tài năng: “Nguyễn Trãi người Nhị Khê, huyện Thượng Phúc Trãi từ tấm bé đã côi cút bần hàn, nhưng vốn tính thông minh, các phép bói Nhâm, Cầm, Độn, Ất, không thứ nào không thạo”

[26,250] Con đường Nguyễn Trãi đến với Lê Lợi và cuộc khởi nghĩa Lam

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

Sơn cũng được tác giả miêu tả rất kỹ Khi tới nghỉ trọ ở một túp lều tranh, tình

cờ Nguyễn Trãi gặp được thần nữ ở Sùng Sơn, thần nữ cho biết: “Nghe các

ban ở lưỡng tào nói nước Nam đang nhiễu loạn, thượng đế sẽ cho Lê Lợi làm

vua, Nguyễn Trãi làm phụ tá để ổn định tình hình” [26,250] Thấy vậy,

Nguyễn Trãi mừng rỡ tìm đến núi Thiên Nhẫn ở Nghĩa An chờ thời cơ tìm

gặp bằng được Lê Lợi Qua 6, 7 tháng ở lại đây, nhân lúc các cụ già đến gặp

Lê Lợi đề đạt ý kiến, Nguyễn Trãi liền đi theo trèo lên mái nhà, thấy có một

chỗ hổng ông xuống nấp vào góc phòng chờ lúc Lê Lợi bày xong Thái ất thì

vén màn xông vào khiến cho Lê Lợi “giật mình tuốt gươm ra định chém”

[26,252] Thì ra kẻ vén màn sụp lạy Lê Lợi chính là Nguyễn Trãi Cuộc gặp

gỡ vào giữa lúc đêm khuya đầy bất ngờ tạo nên dấu nhấn giữa hai vị “vua

sáng” và “tôi hiền” mà sau này sẽ là “vi quân”, “vi thần” cùng sát cánh bên

nhau xây dựng đại nghiệp Nguyễn Trãi đến với nghĩa quân Lam Sơn gần như

là do trời đã định sẵn “Đó là vị danh thần mở nước theo sứ mệnh trời trao”

[26,250] Chính cuộc khởi nghĩa Lam Sơn là môi trường thuận lợi để Nguyễn

Trãi bộc lộ tâm huyết, tài năng và nhân cách của mình Những ngày đầu mới

đến với nghĩa quân, ông đảm nhiệm việc dạy chữ cho binh lính Người nhập

học rất đông “tiếng đọc sách hoà cùng âm thanh núi rừng, vẻ văn chương hợp

với cảnh sắc mây ngàn” [26,255] Là một vị quân sư biết nhìn xa trông rộng,

Nguyễn Trãi thay mặt các tướng sĩ khuyên Lê Lợi lên ngôi hoàng đế để thuận

với lòng dân, thu họp quân sĩ đánh giặc Vì sợ mang tiếng bất nghĩa Lê Lợi

không chịu lên ngôi, Nguyễn Trãi đã dùng kế lấy mật ong vẽ lên cây cổ thụ

dòng chữ “Lê Lợi vi vương, Nguyễn Trãi vi phụ” (Lê Lợi làm vua, Nguyễn

Trãi làm phụ tá) [26,260], để kiến ong tụ tập tới ăn, làm trống chỗ vỏ cây có

mật ong, tin đồn đi khắp nơi Lê Lợi cho rằng đó là ý trời mới quyết định chọn

ngày lên ngôi Nhờ kế của Nguyễn Trãi, Lê Lợi lên ngôi giúp cho lòng dân

quy thuận, triều đình được tổ chức sắp xếp rạch ròi, trên dưới được sắp đặt

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn

theo thứ bậc rõ ràng từ các quan văn, quan võ, Những kẻ hào trưởng lũ lượt kéo nhau tới theo, quần thần tâu xin dấy binh, tướng sĩ một lòng hăm hở bước

vào cuộc kháng chiến chống quân Minh Không những là một người “trên thông thiên văn dưới tường địa lý” Nguyễn Trãi còn là một vị tướng có tài

thao lược Với khả năng linh hoạt tính toán như thần lại khá am hiểu binh thư binh pháp, Nguyễn Trãi luôn lường trước được âm mưu của địch Nhờ dùng mưu trí, trận Nghĩa An, Cầm Bành, Nguyễn Trãi thắng lớn Lòng quân háo hức thừa thắng tiến đánh Trà Long, Lâm Thao, Đoan Hùng, Tuyên Hóa, khiến kẻ thù phải hồn siêu phách lạc Ví như trận đánh Cầm Bành, Nguyễn Trãi bày binh bố trận cho quân mai phục để dụ cho Cầm Bành ra hàng, bực

tức Bành kiên quyết chống đỡ Nguyễn Trãi “vờ tức giận” sai Đoàn Mãng ra

đánh được vài hiệp giả cách thua vừa chạy vừa chửi nhưng Mãng biết là kế nghi binh lừa địch nên quyết không đuổi theo Nguyễn Trãi thấy mưu kế bị lộ lập tức bày kế khác cho quân theo đường tắt, đánh kẹp lại từ hai bên, đánh nhau với Bành hơn trăm hiệp mà vẫn chưa phân thắng bại, Cầm Bành biết chống đỡ không nổi nên chạy vào thành cố thủ không trở ra nữa, trước tình

thế đó Nguyễn Trãi “lệnh cho quân sĩ đem đất lấp hào, dùng thang mây áp sát vào thành leo lên Trên thành cầm Bành sai bắn đá xuống, làm cho thang mây

bị đứt không thể nào leo lên được Trãi ra lệnh khoét một đường hầm xuyên vào trong thành, khiến đối phương khó bề vào nổi” [26,276] Qua mấy ngày

thành vẫn chưa hạ được, Nguyễn Trãi liền cho 1000 quân tới mai phục ở ngoài cửa thành phía tây, lại cho một số khác đi lấy rơm củi chất thành phía đông và chuẩn bị đốt thành Bằng mưu trí và sự kiên trì cuối cùng Nguyễn Trãi cũng hạ được Cầm Bành

Rõ ràng thông qua tác phẩm Việt Lam tiểu sử, hình tượng Nguyễn Trãi được tác giả khắc họa chi tiết hơn nhiều so với những gì mà các tác giả Đại Việt sử ký toàn thư ghi chép Để người đọc có được cách nhìn nhận đầy đủ