Phong trào khang phap o bắc kỳ 1873 1884

Sau khi chiếm được các tỉnh nam Kì, thực dân Pháp từng bứoc thiết lập bộ máy cai trị, biến nơi đây thành bàn đạp tấn công ra Bắc, điều tra tình hình bố phòng của nước ta, bắt liên lạc vớ

TRƯỜNG ĐH SƯ PHẠM-ĐH THÁI NGUYÊN

KHOA LỊCH SỬ

PHONG TRÀO KHÁNG PHÁP Ở BẮC KÌ

TỪ NĂM 1873 ĐẾN NĂM 1883

Cấu trúc chuyên đề

I Lí do chọn

chuyên đề

II Nội dung

III Kết luận

I Lí do chọn chuyên đề:

1 Sinh thời chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói:

“Dân ta phải bíêt sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”

2 Làm rõ một giai đoạn lịch sử đầy biến động trong tiến

trình lịch sử Việt Nam

II Nội dung:

1 Tình hình Việt Nam trước khi thực dân Pháp đánh Bắc Kì.

1 Tình hình Việt Nam trước khi thực dân

Pháp xâm lược Bắc Kì lần thứ nhất.

- Từ năm 1867, sau khi cả sáu tỉnh Nam Kì rơi vào tay Pháp, tư tưởng đầu hàng đã chi phối các quan lại cao cấp trong triều đình Huế Nhà Nguyễn tiếp tục chính sách “bế quan toả cảng”, tuy đã bắt đầu cử người sang phương Tây học kĩ thuật vào Nam học tiếng Pháp

- Đối với 6 tỉnh Nam kì triều đình Huế mặc nhiên thừa nhận đó là vùng đất của Pháp, không nghĩ gì đến việc giành lại

- Nền kinh tế của đất nước ngày càng bị kiệt quệ vì triều đình vơ vét tiền bạc để trả chiến phí cho Pháp

- Đời sống của nhân dân cực khổ, mâu thuẫn xã hội ngày càng gay gắt, hàng loạt các cuộc khởi nghĩa nổi dậy nhưng đều bị triều đình đàn áp đẫm máu.

Nhân dân Việt nam đói khổ nghèo nàn, lạc hậu

Sơ đồ một số cuộc nổi dậy của nhân dân Bắc Kì

Quạ kêu vang bốn phía

Xác đầy nghĩa địa

Thây thối bên cầu

Trời ảm đạm u sầu

Cảnh hoang tàn đói rét

Dân nghèo cùng kiệt ”

(Vè cái thời Tự Đ c) ứ

- Đứng trước vận nước nguy nan, một số quan chức,

sĩ phu đã mạnh dạn dâng lên triều đình những bản điều trần bày tỏ ý kiến cải cách duy tân như là Phan Thú Thứ, Đặng Huy Trứ Đặc biệt là các bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ (ông đã dâng lên triều đình14 bản điều trần) đề cập đến hàng loạt vấn đề quan trọng như chấn chỉnh bộ máy quan lại, phát triển công thương nghiệpn và tài chính, chỉnh đốn võ bị,

mở rộng ngoại giao, cải tổ giáo dục Nhưng đều bị triều đình cự tuyệt

Chân dung một số nhà cải cách

Đặng Huy Trứ (1825-1874)

Quân đội nhà Nguyễn Lạc hậu

-Trong khi đó thực dân Pháp giáo giết chuẩn bị xâm lược nước ta Sau khi chiếm được các tỉnh nam Kì, thực dân Pháp từng bứoc thiết lập bộ máy cai trị, biến nơi đây thành bàn đạp tấn công ra Bắc, điều tra tình hình bố phòng của nước ta, bắt liên lạc với Giăng-Đuy-Pi, một lái buôn đang hoạt động ở vùng biển Trung Quốc-Việt nam Ngoài vra chúng còn lôi kéo một số tín đồ công giáo kích động họ nổi lên chống triều đình.

- Chớp cơ hội giải quyết vụ Đuy-Puy đang gây rối ở

Hà Nội Thực dân Pháp ở Sài Gòn đã phái đại uý Gác-ni-ê đem quân ra Bắc

Khung cảnh Hà Nội năm 1873

2 Cuộc kháng của nhân dân ta khi thực dân Pháp đánh Bắc Kì lần thứ nhất.

- Sau khi lấy cớ xâm

hậu thư cho Nguyễn

Tri Phương, không

Chú giải Quân Pháp tấn công thành

Hà Nội.

Quân dân Hà Nội chiến đấu.

SƠ ĐỒ QUÂN PHÁP TẤN CÔNG THÀNH HÀ NỘI LẦN THỨ NHẤT

Thành Hà Nội

- Về phía triều đình:

- + Quan lại của triều đình ở Hà Nội lúng túng bị động

- Khi địch nổ súng đánh thành Hà Nôị, khoảng 100 binh

sĩ dưới sự chỉ huy một viên chưởng cơ đã chiến đấu anh dũng và hi sinh tới người cuối cùng tại Ô Quan Chưởng

Ô Ô Quan Chưởng

-Về phía triều đình:

+ Quan lại của triều đình ở Hà Nội lúng túng bị động.Khi địch nổ súng đánh thành Hà Nôị, khoảng 100 binh sĩ dưới sự chỉ huy một viên chưởng cơ đã chiến đấu anh dũng và hi sinh tới người cuối cùng tại Ô Quan Chưởng

Ô Quan Chưởng

ông đã khước từ mọi sự

chữa chạy của Pháp nhịn

ăn cho đến chết Con trai

ông là Nguyễn Lâm

cũng hi sinh trong chiến

đấu

Nguyễn Tri Phương (1800-1873 )

Thơ điếu Nguyễn Tri Phương

của Nguyễn Thiện Thuật

“Vua cha nặng nghĩa nhẹ thân mình Thua được bàn chi việc dụng binh

Trăm trận gian nan mà chẳng chết

Một hòa tạm bợ lại quyên sinh

Cửa trời đã đón người quân tử

Bể ngọc khôn trông mặt lão thành

Danh vọng thế mà lâm cảnh thế

Quả trời không muốn để tròn danh”.

Khương Hữu Dụng dịch (Thơ văn yêu nước thế kỷ XIX)

- Về phía nhân dân: Hành động xâm lược của quân Pháp khiến cho nhân dân ta vô cùng căm phẫn Ngay khi Gác-ni-ê ra đến Hà Nội, quân dân ta đã bất hợp tác

với Pháp Các giếng nước ăn bị bỏ thuốc độc , kho

thuốc súng ở bờ sông của Pháp nhiều làn bị đốt cháy

*Khi thành Hà Nội bị giặc chiếm

-Quân triều đình tan rã nhanh chóng

-Nhân dân Hà Nội vẫn tiếp tục chiến đấu Các sĩ phu

văn thân yêu nước lập Nghĩa Hội, bí mật tổ chức

kháng Pháp, ví dụ như tú tài Phạm Lý

Căn cứ của Phạm Văn Nghị (Nam Định)

Căn cứ của Nguyễn Mậu Kiến (Thái Bình )

Khi quân Pháp đánh các tỉnh Hưng Yên, Hải

Dương, Nam Định, Ninh Bình Đã gặp phải sự kháng cự quyết liệt của nhân dân ta, ví dụ như ở Nam Định có cuộc chiến đấu của Phạm Văn Nghị, Nguyễn Mậu Kiến ở Thái Bình…

Trận đánh gây tiếng vang lớn nhất lúc bấy giờ là trận phục kích của quân ta ở trân Cầu Giấy ngày 21-12-1873 Thừa lúc Gác-ni-ê đem quân xuống đánh Nam Định việc canh phòng Hà Nội sơ hở, quân ta do Hoàng Tá Viêm chỉ huy (có sự phôí hợp với quân cờ đen của Lưu Vĩnh Phúc) Từ Sơn Tây kéo về Hà Nội hình thành trận tuyến bao vây quân địch Nghe tin đó, buộc Gác-ni-ê phải tức tốc đưa quân Nam Định trở

về Ngày 21-12-1873 Lưu Vĩnh Phúc kéo quân vào sát thành khiêu chiến Gác-ni-ê đem quân đuổi theo Rơi vào trận phục kích của quân ta tại khu vực Cầu Giấy, toán quân Pháp trong đó có cả Gác-ni-ê bị tiêu diệt

Quân của Hoàng Tá Viên

và Lưu Vĩnh Phúc Quân Pháp đánh lên

Sơn Tây Nơi quân, dân Hà Nội

tiêu diệt Gác-ni-ê

SƠ ĐỒ TRẬN CẦU GIẤY LẦN THỨ NHẤT

Cầu Giấy

Cuộc chiến đấu giữa quân ta và quân Pháp tại Cầu Giấy 21-12-1973

Hiệp ước Giáp Tuất đã được kí kết tại Sài Gòn (15-3-1874) gồm có 22 điều khoản Với hoà ước này, phong kiến triều Nguyễn chính thức dâng toàn bộ đất đai Nam Kì cho thực dân Pháp, công nhận quyền đi lại, buôn bán, kiểm soát, điều tra tình hình của chúng

ở Việt Nam.

Sau đây là một vài điều khoản chính và nặng nề nhất nói lên sự phụ thuộc ngày càng chặt chẽ của triều đình Huế vào thực dân Pháp:

• Điều 5: Triều đình Huế thừa nhận chủ quyền của Pháp trên tất cả 6 tỉnh Nam Kì.

• Điều 11 : Triều đình cam kết mở cửa Thị Nại (Quy

Nhơn), cửa Ninh Hải (Hải Phòng), tỉnh lị Hà Nội,

Sông Hồng và tuỳ theo tình hình về sau sẽ mở

thêm nhiều nơi nữa cho người ngoại quốc vào buôn bán.

• Điều 12: Người Pháp được tự do buôn bán và

kinh doanh công nghiệp ở các tỉnh nói trên,

triều đình phải cung cấp đất cho họ xây kho, làm nhà

và để họ được tự do thuê mướn người Việt làm

việc.

• Điều 15: Người Pháp hay người ngoại quốc nào

Muốn đi vào nôi địa Việt Nam phải có giấy thông

hành do Pháp cấp và không có quyền buôn bán, nếu

trái với điều khoản này thì hàng hoá sẽ bị tịch thu.

Cảnh triều đình Huế kí hiệp ước

Giáp Tuất 1874

- Như vậy,Căn cứ vào nội dung hiệp ước 1874, Việt Nam trong thực tế đã trở thành đất bảo hộ của Pháp, tuy rằng trong hiệp ước không ghi hai chữ đó Kí Hiệp ước này trong những điều kiện khó khăn lúc bấy giờ của Pháp là một thắng lợi lớn.

- Với hàng ước 1874, tuy Pháp phải trả lại Hà Nội, nhưng chúng đã đặt cơ sở kinh tế,chính trị,quân sự ở các nơi quan trọng ở Bắc Kì Hoà ước 1874 báo trước thực dân Pháp nhất định sẽ quay trở lại chiếm hẳn Hà Nội khi thời cơ tới

- Hơn nữa,lợi dụng thái độ đầu hàng, thực dân Pháp

ép triều đình Huế kí thêm một bản thương ước gồm

29 khoản (31-8-1874) , xác lập đặc quyền kinh tế trên khắp nước Việt Nam Tàu chiến Pháp có quyền tự do

ra vào và quân Pháp có quyền đóng ở các cửa cảng

Quân Pháp rút khỏi Hà Nội

3.Tình hình nước ta sau hiệp ước 1874

-Tuy phải rút quân khỏi Hà Nội theo hiệp ước Giáp Tuất nhưng thực dân Pháp vẫn không từ bỏ âm mưu thôn tính cả nước Việt Nam Chúng chờ thời

cơ để thực hiện dã tâm này trong khoảng 10 năm sau đó.

-Về phía triều đình phong kiến nhà Nguyễn,từ sau khi kí hiệp ước 1874, đã vấp phải sự phản ứng mạnh mẽ của nhân dân cả nước Nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra,vừa chống Pháp, vừa phản đối Hiệp ước Tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa 1874 ở Nghệ An,

Hà tĩnh do Trần Tấn, Đặng Như Mai, Nguyễn Huy Điển… triều đình đã thẳng tay đàn áp.

Khởi nghĩa Trần Tấn, Đặng Như Mai

Ở Nghệ An, Hà

Tĩnh

-Trong thời gian các cuộc khởi nghĩa nổ ra ở khắp nơi thì ngoài Bắc, thường xuyên xảy ra nạn giặc giã Bọn thổ phỉ ,hải phỉ ra sức hoành hành ở biên giới, có vụ do chính thực dân Pháp xúi giục nhằm gây khó khăn cho triều đình nhà Nguyễn như dư đảng của Tạ Văn Phụng ở Hải Dương, Quảng Yên Triều đình phải dốc gần hết toàn bộ lực lượng quân sự vào việc đối phó Nhiều lần , triều đình còn yêu cầu nhà cầm quyền Pháp ở Nam Kì đem tàu chiến ra giúp đỡ và cầu cứu quân Thanh đánh dẹp Đất nước rơi vào tình trạng rối ren đến cực độ.

-Đứng trước tình hình đó,nhiều sĩ phu có tâm huyết đã mạnh dạn yêu cầu duy tân đất nước Các bản đề nghị cải cách gửi lên triều đình Huế không chỉ giới hạn trong một số sĩ phu yêu nước tiến bộ ,mà còn lan rộng ra các quan lại đương triều

Đáng chú ý là bản điều trần Thời vụ sách thượng (1877)

và Thời vụ sách hạ (1882) của Nguyễn Lộ Trạch gồm nhiều

đề nghị cụ thể, xác đáng,nhằm trấn hưng dân trí, khai thông dân trí,bảo vệ đất nước Nhưng trước sau triều đình đã khước từ các đề nghị cải cách ,duy tân Kết quả là nền kinh

tế đất nước ngày càng suy sụp, đời sống nhân dân cơ cực, thiên tai mất mùa diễn ra thường xuyên Riêng trận đói lớn năm 1879 đã làm cho chục vạn người chết đói

Trong gần mười năm sau khi thực dân Pháp đánh Bắc

Kì, triều Nguyễn không có biện pháp đẩy mạnh nền kinh tế, cải thiện đời sống nhân dân, mà còn làm cho tình hình đất nước ngày càng suy yếu Trong lúc đó,các nước tư bản phương Tây đang tiến nhanh sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa, nhu cầu bành truớng mở rộng thị trường ngày càng trở nên cấp thiết Tình hình đó càng thôi thúc thực dân Pháp nhanh tay hành động để chiếm lấy nước ta

Sau khi lấy cớ đem quân ra Bắc lần thứ hai Ngày

3-4-1882, quân Pháp do đại tá Ri-vi-e chỉ huy bất ngờ đổ bộ lên

Hà Nội

4 Nhân dân Bắc Kì kháng Pháp lần thứ hai

Quân Pháp tấn công thành Hà Nội lần thứ hai

Về phía ta, từ sau khi thực dân Pháp đánh lần thứ nhất, thành Hà Nội đã bổ lại, tường thành đắp dày và cao hơn, cửa thành được làm bằng gỗ lim vững chắc Số đại bác cũng được bổ sung Đáng chú ý là rút kinh nghiệm 9 năm về trước lần này Hoàng Diệu tuy vẫn để số lớn quan quân đóng giữ trong thành nhưng cũng bố trí thêm quân ở ngoài thành

để hỗ trợ tác chiến khi bị tấn công Không những vậy ông còn trình bày lên triều đình một kế hoạch phòng thủ dựa vào thế mạnh vùng trung du song không được chấp nhận

Khi quân Pháp đổ bộ lên Hà Nội, Hoàng Diệu đã ra lệnh cho các địa phương tâu lên triều đình xin viện binh Hoàng

Tá Viêm xin được đem quân về tập trung ở Trung Châu để đối phó Nhưng Tự Đức cả hai lần đều xuống chiếu khiển trách Cách đối phó chính của Tự Đức là thương thuyết

Ngày 25-4-1882, Ri-vi-e gửi tối hậu thư cho Hoàng Diệu trong ba tiếng đồng hồ, quân đội triều đình hạ vũ khí nộp thành Chưa hết hạn quân Pháp bắt đầu đã nổ súng Nhưng ngay từ đầu chúng đã vấp phải tinh thần chiến đấu của nhân dân Hà Nội Họ tự tay châm lửa đốt các dãy phố dọc bờ sông tạo bức tường lửa ngăn giặc.

Khi quân Pháp bắt đầu nổ súng Hoàng Diệu dẫn đầu tướng xông lên mặt thành chỉ huy cuộc chiến Trận đánh đang diễn ra thì kho thuốc súng trong thành bỗng nhiên bốc cháy Chớp thời cơ quân Pháp tràn vào cửa Bắc

Cửa Bắc thành Hà Nội Cửa Tây thành Hà Nội

Chú giải Quân Pháp tấn công thành

Hà Nội.

Quân dân Hà Nội chiến đấu.

SƠ ĐỒ QUÂN PHÁP TẤN CÔNG THÀNH HÀ NỘI LẦN THỨ HAI

Thành Hà Nội

- Trong khi quan quân trong thành đang chiến đấu nhân dân Hà Nội mang khí giới xung phong đến cửa thành giết giặc Tất cả các nhà đều đồng loạt đánh trống, gõ mõ, khua chiêng ầm ĩ để khuếch trương thanh thế Hàng nghàn dân quân vũ trang do cử nhân võ Nguyễn Đồng chỉ huy kéo đến trước đình Quảng Văn, định tiến thẳng vào thành cùng quan quân chiến đấu, nhưng chưa vào thì kho thuốc súng đã nổ quân ta tan rã.

- Khi thấy cửa thành bị phá , quân sĩ rối loạn không thể chiến đấu được Hoàng Diệu về dinh mặc triều phục vào hành cung bái vọng, thảo một tờ biểu cho vua rồi vào vườn

Võ Miếu thắt cổ tự tử Các quan lại dưới quyền ông khi thấy không còn điều kiện chiến đấu, người thì bỏ chạy, người thì

bị giặc bắt

“Thần là một kẻ thư sinh, biết đâu việc binh bị mà Bệ hạ lại giao cho cái chức

vụ quá quan trọng Làm sao tin được lòng giặc, nên thần lo sửa soạn đề phòng Việc chưa xong thì binh Pháp kéo đến Thần trộm nghĩ, Hà Nội là cuống họng của Bắc Kì, nên thần thường tâu về triều xin thêm binh, nhưng lại bị Bệ hạ quở trách Một mình thề với Long thành, nguyện theo Nguyễn Tri Phương nơi suối vàng vậy”.

Hoàng Diệu (1829-1882) Vườn Võ Miếu

Về phía triều đình, được tin pháp lại đánh chiếm

Hà Nội, từ vua đến quan đều lo sợ không biết giải quyết thế nào Xu hướng chính của triều đình là hoà nhượng với Pháp.

Mặc dù vậy, số đông quan lại ngoài Bắc không chịu khuất phục Hoàng Tá Viêm và Trương Quang Đảng đã không thi hành lệnh của triều đình cương quyết đóng quân ở Sơn Tây và Bắc Ninh hình thành hai gọng kìm áp sát Hà Nội Nhân dân

ta thì quyết không bán lương thực cho Pháp.

- Khi quân Pháp đánh Nam Định, nhân dân ta đã đốt dãy Vị Hoàng phía ngoài thành để tạo bức tường lửa ngăn giặc Đề đốc Lê Văn Điếm, Án sát Hồ Bá Ôn đem quân ra ngoài thành nghênh chiến Ở nông thôn, Nguyễn Hữu Bản-con trai Nguễn Mậu Kiến đã mộ quân đánh Pháp và hi sinh trong chiến đấu Ở những nơi khác nhân dân tích cực đắp đập, cắm kè cản địch trên sông.

Vòng vây quân ta ở Sơn Tây và Bắc Ninh siết chặt Hà Nội, buộc Ri-vi-e phải tức tốc quay về Từ đêm 8-5-1883 đại bác của ta bên kia sông bắt đầu nhả đạn vào Hà Nội

Trong đêm 12 và 15 quân ta đột kích nhà thờ Hàm Long Trước tình hình đó Ri-vi-e phải xin thêm viện binh để nới rộng vòng vây, có lần liều mạng kéo qua sông đốt phá các làng ven sông, nhưng đến tối phải cố thủ ở Đồn Thuỷ Đêm đêm đại bác của ta ở Gia Lâm lại rót qua, có đêm tới 80

phát

Từ phía Sơn Tây , Lưu Vĩnh Phúc cho quân đột nhập thành phố Hà Nội, Trước tình hình đó ngày 19-5-1883, Ri-vi-e huy động 550 quân có đại bác yểm trợ mở cuộc hành quân ra ngoài Hà Nội, theo đường Sơn Tây kéo lên Phủ Hoài Đức Nắm được ý đồ của giặc quân Hoàng Tá Viêm cùng đội cờ đen của Lưu Vinh Phúc tổ chức phục kích tại Cầu Giấy Trận Cầu Giấy diễn ra trong ba tiếng từ 5 giờ sáng đến 7 giờ sáng và kết thúc bằng sự thất bại của Pháp, quân Pháp chết rất nhiều trong đó có cả Ri-vi-e.

Lưu Vĩnh Phúc (1837-1917)

Nơi Ri-vi-e tử trận

Chú giải Quân Pháp đánh lên Sơn Tây

Quân của Lưu Vĩnh Phúc

SƠ ĐỒ TRẬN CẦU GIẤY LẦN THỨ HAI

Cầu Giấy