Một số biện pháp rút ngắn khoảng cách lịch sử văn hoá ở học sinh dân tộc miền núi khi dạy học truyện ngắn Một người Hà Nội của nhà văn Nguyễn Khải

Vì vậy, chọn đề tài nghiên cứu: “Một số biện pháp rút ngắn khoảng cách lịch sử - văn hoá ở học sinh dân tộc miền núi khi dạy học truyện ngắn “Một người Hà Nội” của nhà văn Nguyễn Khải l

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

NGUYỄN NGỌC THỦY

“Một số biện pháp rút ngắn khoảng cách lịch sử - văn hoá

ở học sinh dân tộc miền núi khi dạy học truyện ngắn “Một

người Hà Nội” của nhà văn Nguyễn Khải

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Thái Nguyên - Năm 2009

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

-

NGUYỄN NGỌC THỦY

“Một số biện pháp rút ngắn khoảng cách lịch sử - văn hoá

ở học sinh dân tộc miền núi khi dạy học truyện ngắn “Một

người Hà Nội” của nhà văn Nguyễn Khải

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Chuy ên ng ành: Lý luận phương pháp dạy học V ăn

Mã số : 60 14 10

Thái Nguyên - Năm 2009

MỤC LỤC

1 Lí do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 5

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 9

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 10

5 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Giả thuyết khoa học 11

7 Cấu trúc luận văn 11

PHẦN NỘI DUNG Chương 1 MỘT SỐ TIỀN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ RÚT NGẮN KHOẢNG CÁCH LỊCH SỬ - VĂN HÓA Ở HỌC SINH DÂN TỘC MIỀN NÚI KHI HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG 13

1.1 Lý thuyết tiếp nhận văn học 13

1.2 Học sinh dân tộc miền núi và khoảng cách lịch sử - văn hoá 15

1.3 Sáng tác của Nguyễn Khải và truyện ngắn “Một người Hà Nội” 17

Chương 2 KHOẢNG CÁCH LỊCH SỬ - VĂN HÓA Ở HỌC SINH DÂN TỘC MIỀN NÚI KHI HỌC TRUYỆN NGẮN “MỘT NGƯỜI HÀ NỘI” CỦA NHÀ VĂN NGUYỄN KHẢI VÀ BIỆN PHÁP KHẮC PHỤC 41

2.1 Khảo sát những khoảng cách lịch sử - văn hóa ở học sinh dân tộc miền núi khi học truyện ngắn “Một người Hà Nội” 41

2.2 Nguyên nhân tạo ra những khoảng cách lịch sử - văn hoá giữa tác phẩm "Một người Hà Nội" với bạn đọc - học sinh dân tộc miền núi 49

2.3 Một số biện pháp rút ngắn khoảng cách lịch sử - văn hóa ở học sinh dân tộc miền núi khi dạy học truyện ngắn “Một người Hà Nội” 57 2.3.1 Biện pháp 1 Thăm dò khả năng tiếp nhận của học sinh trước khi dạy học truyện ngắn “Một người Hà Nội” 57

2.3.2 Biện pháp 2 Trang bị kiến thức lịch sử - văn hóa Hà Nội cho học sinh dân tộc miền núi khi dạy học “Một người Hà Nội” 58 2.3.3 Biện pháp 3 Bồi dưỡng cảm xúc thẩm mĩ cho học sinh khi dạy học “Một người Hà Nội” 63

2.3.4 Biện pháp 4 Tổ chức hoạt động thực tế văn học giúp học sinh dân tộc miền núi hiểu về Hà Nội 66

2.3.5 Biện pháp 5 Tổ chức hoạt động ngoại khóa văn học cho học sinh tìm hiểu về hình tượng tác giả trong “Một người Hà Nội” 67

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 71

3.1 Thiết kế bài dạy 71

3.1.1 Thiết kế bài dạy 71

3.1.2 Giải thích thiết kế 88

3.2 Dạy thực nghiệm 92

3.2.1 Mục đích thực nghiệm 92

3.2.2 Đối tượng, địa điểm, thời gian thực nghiệm 92

3.2.3 Kết quả thực nghiệm 93

PHẦN KẾT LUẬN 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO 101 PHỤ LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Khoảng cách trong tiếp nhận văn chương là một hiện tượng phổ biến

trong đời sống văn học, nó tồn tại không chỉ ở những độc giả bình thường mà có

cả ở những độc giả có trình độ cao Khoảng cách đó biểu hiện ở nhiều phương

diện khác nhau: giữa bạn đọc với tác phẩm; giữa bạn đọc với bạn đọc; giữa các

nhà nghiên cứu, phê bình với nhau và khoảng cách đó còn có ở chính bản thân

mỗi bạn đọc Vấn đề là khoảng cách tiếp nhận ấy lớn hay nhỏ còn phụ thuộc vào

các yếu tố như: tâm lý, điều kiện kinh tế, hoàn cảnh xã hội và môi trường sinh

sống Trong dạy học tác phẩm văn chương, việc xác định được khoảng cách tiếp

nhận ở học sinh là một việc làm vô cùng quan trọng và cần thiết, công việc đó

giúp người giáo viên xác định được đối tượng tiếp nhận của mình để từ đó đề ra

những biện pháp giảng dạy phù hợp với khả năng nhận thức của học sinh nhằm

nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ

thông

1.2 Đất nước ta là một quốc gia đa dân tộc, có 54 dân tộc anh em sinh sống

trên khắp mọi miền của tổ quốc kéo dài từ địa đầu Hà Giang đến mũi Cà Mau xa

xôi, mỗi dân tộc có một phong tục tập quán riêng, một nét đẹp văn hoá riêng

Điều kiện sinh sống và những ảnh hưởng của môi trường tự nhiên đã tạo nên nét

đặc trưng riêng biệt ở mỗi vùng, miền khác nhau Sự khác nhau ấy còn thể hiện

giữa người miền núi với người miền xuôi, giữa người dân tộc thiểu số với người

dân tộc đa số, giữa bạn đọc - học sinh miền núi với bạn đọc - học sinh miền xuôi

khi tiếp nhận tác phẩm văn chương nghệ thuật

Trường Văn hoá I - Bộ Công an - Thái Nguyên (nơi tôi đang giảng dạy môn

Ngữ văn) cho đối tượng học sinh là con em các dân tộc thiểu số vốn sinh sống ở

các tỉnh miền núi từ Hà Giang đến Quảng Trị Các em được chiêu sinh về đây

học văn hoá phổ thông Sau 3 năm học tập, với kiến thức tiếp thu được trên ghế nhà trường, các em sẽ có vốn kiến thức phổ thông làm cơ sở cho việc tiếp tục học tập trong các trường Công an để sau khi ra trường các em sẽ trở thành nguồn cán bộ cốt cán cho việc bảo vệ an ninh quốc gia vùng biên giới của tổ quốc Qua thực tế giảng dạy, chúng tôi nhận thấy ở các em có một khoảng cách, một khoảng trống khá lớn khi tiếp nhận tác phẩm văn học nghệ thuật, khoảng cách này thể hiện rõ hơn trong quá trình chúng tôi hướng dẫn các em khám phá

vẻ đẹp của tác phẩm văn học viết về miền xuôi Có những chi tiết tưởng như đơn giản, dễ hiểu đối với nhận thức của học sinh miền xuôi thì lại vô cùng xa lạ, khó hiểu đối với sự nhận thức của các em học sinh miền núi Và càng khó hiểu, khó tiếp nhận hơn đối với các em học sinh là người dân tộc thiểu số ở miền núi.Thực

tế đó đã thôi thúc chúng tôi - những giáo viên giảng dạy văn hóa trong một ngôi trường đào tạo con em các dân tộc ở miền núi phía Bắc phải tìm cho được một con đường, một phương pháp giảng dạy phù hợp

Vì vậy, chọn đề tài nghiên cứu: “Một số biện pháp rút ngắn khoảng cách

lịch sử - văn hoá ở học sinh dân tộc miền núi khi dạy học truyện ngắn “Một người Hà Nội” của nhà văn Nguyễn Khải là trước hết chúng tôi “tự cứu lấy

mình”, tự tìm cho mình một con đường, một phương pháp giảng dạy phù hợp để dẫn dắt học sinh dân tộc thiểu số miền núi thâm nhập vào tác phẩm văn chương viết về miền xuôi để cảm, để hiểu về nó một cách đầy đủ và sâu sắc Mặt khác, chúng tôi cũng mong muốn góp một phần nhỏ bé công sức của mình vào việc giúp các bạn đồng nghiệp thực thi có hiệu quả chương trình sách giáo khoa Ngữ Văn 12 mới, nhằm góp phần nâng cao hiệu quả của việc dạy học Ngữ văn trong nhà trường phổ thông hiện nay cho đối tượng học sinh là người dân tộc thiểu số

1.3 Nguyễn Khải là một nhà văn trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống

thực dân Pháp Cả đời văn với hơn 40 năm lao động nghệ thuật, ông đã để lại cho đời một số lượng tác phẩm đồ sộ với một giá trị nhân sinh sâu sắc, người

đọc hôm nay nhớ về nhà văn Nguyễn Khải, trân trọng tài năng một nhà văn -

một người lính là ở phong cách một nhà văn có sở trường về những truyện ngắn,

một nhà văn luôn theo sát lịch sử dân tộc với những bước chuyển của thời đại để

viết, để ca ngợi con người

Tìm hiểu về đời văn, đời người của nhà văn Nguyễn Khải thực tế đã có một

số công trình nghiên cứu và một số nhà sư phạm quan tâm Đặc biệt là nghiên

cứu khoảng cách trong tiếp nhận tác phẩm văn học của bạn đọc - học sinh miền

núi như: nghiên cứu khoảng cách tiếp nhận thơ trung đại, nghiên cứu khoảng

cách tiếp nhận thơ kháng chiến của đối tượng là học sinh dân tộc miền núi

nhưng nghiên cứu khoảng cách tiếp nhận về truyện ngắn hiện đại đối với học

sinh là người dân tộc miền núi thì chưa có công trình nghiên cứu nào Đặc biệt

nghiên cứu Khoảng cách lịch sử - văn hoá ở học sinh dân tộc thiểu số miền

núi khi tiếp nhận một tác phẩm truyện hiện đại lại càng chưa có công trình nào

công bố

Mặt khác, nghiên cứu dạy học truyện ngắn “Một người Hà Nội” cũng có

một vài tác giả đề cập Song, nghiên cứu sâu về dạy học tác phẩm “Một người

Hà Nội”- một truyện ngắn đặc sắc của Nguyễn Khải ở giai đoạn sáng tác từ sau

năm 1978 (tác phẩm mới được đưa vào chương trình Sách giáo khoa Ngữ Văn

12 - chương trình thực thi đại trà từ năm học 2008 - 2009) cho đối tượng học

sinh là người dân tộc thiểu số thì chưa có tác giả nào Vì mới được đưa vào

chương trình nên tác phẩm có rất nhiều cách lí giải khác nhau, cách soạn giảng

của giáo viên và sự tiếp nhận của học sinh cũng khác nhau trong quá trình chiếm

lĩnh văn bản tác phẩm Mạnh dạn chọn vấn đề nghiên cứu khi còn đang có nhiều

bàn cãi, chúng tôi muốn đóng góp một tiếng nói của mình vào việc giải quyết

những khó khăn, bỡ ngỡ ban đầu khi thực thi chương trình mới

2 Lịch sử vấn đề

Nghiên cứu về vấn đề dạy học văn ở miền núi, đặc điểm cảm thụ của học sinh dân tộc thiểu số miền núi đã có một số người quan tâm Đặc biệt là những công trình của các thầy cô giáo trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, nơi đào tạo đội ngũ giáo viên Trung học cơ sở và Trung học phổ thông cho các tỉnh miền núi Việt Bắc và Tây Bắc của tổ quốc Trải qua hơn 40 năm xây dựng và trưởng thành, nhà trường đã có nhiều đóng góp vào sự nghiệp giáo dục và đào tạo ở các tỉnh miền núi Chúng ta có thể kể đến các công trình nghiên cứu và các tạp chí của các tác giả như:

- Dạy văn và học văn ở miền núi (Đề tài nghiên cứu cấp trường) của 2 tác giả Trần Thế Phiệt - Vi Hồng, 1990 - 1991

- Vài nhận xét về đặc điểm cảm thụ của học sinh dân tộc thiểu số miền núi, tạp chí NCGD, số 9/1991 của tác giả Phùng Đức Hải

- Dạy và học văn ở miền núi, tạp chí Văn học số 2/1992 của tác giả Vi Hồng

- Từ những bài thi vào đại học 1993 ta biết được những gì về dạy và học văn ở miền núi của tác giả Hoàng Hữu Bội, tạp chí Văn học tháng 3/ 1993

- Dạy và học thơ cổ ở trường cấp II - III miền núi của hai tác giả Phạm Luận - Hoàng Hữu Bội, NXB Giáo dục, 1994

- Dạy và học tác phẩm văn chương ở trường THPT miền núi của tác giả Hoàng Hữu Bội, NXB Giáo dục,1997

- Những biện pháp hạn chế khoảng cách tiếp nhận Thơ kháng chiến Việt Nam 1946 - 1954 ở học sinh Trung học phổ thông miền núi (Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục) của tác giả Lý Thị Mai Hương, năm 2002

Nghiên cứu dạy học truyện ngắn “Một người Hà Nội” của nhà văn

Nguyễn Khải đã có những tác giả đề cập đến như cuốn:

- Sách giáo viên Ngữ văn 12, tập II (Bộ chuẩn) do Giáo sư Phan Trọng Luận tổng chủ biên, NXB Giáo dục, 2008

- Sách giáo viên Ngữ văn 12, tập II (Bộ nâng cao) do Giáo sư Trần Đình Sử

- Giới thiệu giáo án Ngữ văn 12, tập II của Tác giả Nguyễn Khắc Đàm -

Nguyễn Lê Huân, NXB Hà Nội, 2008

- Thiết kế bài giảng Ngữ văn 12, tập II của tác giả Nguyễn Văn Đường,

NXB Hà Nội, 2008

- Kĩ năng đọc - hiểu văn bản Ngữ văn 12 của tác giả Nguyễn Kim Phong,

NXB Giáo dục, 2008

Trong các công trình nghiên cứu khoa học trên thì công trình của tác giả

Hoàng Hữu Bội “Dạy và học tác phẩm văn chương ở trường THPT miền

núi”, NXB Giáo dục, 1997 được đánh giá là một công trình khoa học có tính

thực tiễn cao Bằng kinh nghiệm giảng dạy nhiều năm ở trường Đại học Sư

phạm Việt Bắc (nay là Đại học Sư phạm Thái Nguyên) và với tâm huyết của

một nhà giáo luôn trăn trở cho sự nghiệp giáo dục đào tạo ở miền núi, tác giả đã

đi sâu tìm hiểu từ trong thực tế dạy học văn ở các nhà trường Trung học phổ

thông miền núi để phát hiện ra những khó khăn trở ngại mà học sinh miền núi

gặp phải trong quá trình tiếp nhận tác phẩm văn chương nghệ thuật Từ đó, tác

giả đề xuất những biện pháp hữu hiệu có tính khả thi và tìm ra con đường dẫn

dắt học sinh miền núi khám phá thế giới hình tượng trong tác phẩm văn chương

đó là:

1 Giải tỏa tâm lí mặc cảm khép kín ở học sinh miền núi

2 Giúp học sinh miền núi vượt qua hàng rào ngôn ngữ

3 Giúp học sinh miền núi rút ngắn khoảng cách lịch sử - văn hoá

4 Tăng cường rèn luyện tư duy văn học cho học sinh miền núi

5 Tăng cường khả năng tác động của văn chương đối với chủ thể tiếp nhận bằng các biện pháp đặc thù của giảng dạy văn học

Ngoài ra, công trình nghiên cứu: “Những biện pháp hạn chế khoảng

cách tiếp nhận Thơ kháng chiến Việt Nam 1946 - 1954 ở học sinh trung học phổ thông miền núi” (Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục) của tác giả Lý Thị

Mai Hương, Đại học Sư phạm Thái Nguyên, năm 2002 cũng đã đề cập đến khoảng cách tiếp nhận thơ kháng chiến của học sinh trung học phổ thông ở miền núi của tỉnh Thái Nguyên, ngoài việc nghiên cứu những cơ sở lí luận về tiếp nhận văn học và đặc điểm của thơ kháng chiến Việt Nam giai đoạn 1946 - 1954 làm tiền đề cho việc nghiên cứu phát hiện ra khoảng cách tiếp nhận của học sinh

về thơ kháng chiến Việt Nam, qua khảo sát thực tế cảm thụ và tiếp nhận của học sinh, tác giả phát hiện được những khoảng cách tiếp nhận đó ở học sinh là:

- Khoảng cách về ngôn ngữ

- Khoảng cách về lịch sử - văn hóa

- Khoảng cách giữa chủ thể trữ tình với sự cảm nhận của học sinh miền núi

Từ đó, tác giả đề xuất một số biện pháp rút ngắn khoảng cách tiếp nhận thơ kháng chiến ở học sinh Trung học phổ thông miền núi đó là:

1 Nuôi dưỡng và phát triển hứng thú của học sinh miền núi đối với thơ kháng chiến

2 Lấp dần khoảng cách về ngôn ngữ trong tiếp nhận thơ kháng chiến của học sinh miền núi

3 Trang bị cho học sinh vốn hiểu biết về lịch sử và văn hoá miền xuôi Đồng thời, cung cấp cho học sinh vốn hiểu biết về cuộc kháng chiến chống Pháp của nhân dân ta

4 Giúp học sinh miền núi cảm nhận được vẻ đẹp của chủ thể trữ tình trong thơ kháng chiến Việt Nam

Cuối cùng, với 2 thiết kế thể nghiệm là bài thơ “Tây Tiến” của Quang

Dũng và bài thơ “Bên kia sông Đuống” của Hoàng Cầm, tác giả Lý Thị Mai

Hương đã thuyết phục người đọc về vấn đề đặt ra trong luận văn

Một số bài viết khác được đăng trên tạp chí, tuỳ vào từng góc độ, từng khía

cạnh mà mỗi tác giả đề cập đến những vấn đề cụ thể, song nhìn chung các tác

giả đều nêu lên đặc điểm tâm sinh lí của học sinh dân tộc miền núi, những khó

khăn của việc dạy học văn ở các nhà trường miền núi Mỗi cách nhìn khác

nhau, thành công và hạn chế cũng khác nhau nhưng mỗi vấn đề được các tác giả

đề cập đến đều rất thiết thực, có tính thực tiễn cao, góp thêm giải pháp vào vấn

đề dạy học văn ở nhà trường phổ thông miền núi hiện nay

Vấn đề được nghiên cứu trong khuôn khổ của luận văn này là sự kế tiếp

thành tựu của các công trình khoa học đi trước, đồng thời luận văn đi sâu nghiên

cứu cụ thể về khoảng cách lịch sử - văn hoá và những khó khăn trở ngại mà học

sinh dân tộc miền núi gặp phải trong quá trình tiếp nhận một truyện ngắn hiện

đại viết về miền xuôi

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

- Phát hiện ra những khoảng cách lịch sử - văn hoá ở học sinh các dân tộc

thiểu số miền núi khi học truyện ngắn “Một người Hà Nội”

- Đề xuất một số biện pháp rút ngắn khoảng cách về lịch sử - văn hoá ở đối

tượng học sinh này nhằm dạy học có hiệu quả truyện ngắn “Một người Hà Nội”

cho học sinh các dân tộc miền núi

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, người nghiên cứu có nhiệm vụ:

- Tìm hiểu đặc điểm truyện ngắn của Nguyễn Khải qua hai giai đoạn sáng

tác, nhất là những sáng tác trong thời kì đổi mới (từ năm 1978 về sau), trong đó

chú trọng đến những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của truyện ngắn “Một

người Hà Nội”

- Khảo sát những khoảng cách lịch sử - văn hoá ở học sinh các dân tộc miền núi khi học tập tác phẩm đó

- Đề xuất một số biện pháp nhằm rút ngắn khoảng cách lịch sử - văn hóa ở

học sinh các dân tộc thiểu số miền núi trong quá trình tiếp nhận truyện ngắn

“Một người Hà Nội”

- Kiểm chứng bằng thiết kế thể nghiệm và dạy thực nghiệm

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là những khoảng cách lịch sử - văn hoá mà học sinh

dân tộc thiểu số miền núi gặp phải trong quá trình tiếp nhận truyện ngắn “Một

người Hà Nội”

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phát hiện những khoảng cách lịch sử - văn hoá ở học sinh các dân tộc thiểu

số miền núi đang học tập tại trường Văn hoá I - Bộ Công an - Thái Nguyên khi

học truyện ngắn “Một người Hà Nội” trong sách giáo khoa Ngữ văn lớp 12

5 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài: “Một số biện pháp rút ngắn khoảng cách lịch sử - văn

hoá ở học sinh dân tộc miền núi khi dạy học truyện ngắn “Một người Hà Nội” của nhà văn Nguyễn Khải” chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên

cứu sau

5.1 Phương pháp tổng hợp lí luận

Sử dụng phương pháp tổng hợp lí luận nhằm tìm hiểu những cơ sở lí luận

về truyện ngắn, đặc điểm truyện ngắn của Nguyễn Khải ở hai giai đoạn sáng tác,

những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của truyện ngắn “Một người Hà Nội”

và đặc điểm cảm thụ văn học của học sinh miền núi qua các công trình đã được

công bố

5.2 Phương pháp thống kê

Sử dụng phương pháp thống kê Toán học để chúng tôi xử lí số liệu thu thập

được trong quá trình điều tra khảo sát và quá trình thực nghiệm

5.3 Phương pháp điều tra khảo sát

Sử dụng phương pháp này để chúng tôi phát hiện những khoảng cách lịch

sử - văn hoá ở học sinh lớp 12 là người dân tộc thiểu số miền núi khi học truyện

ngắn “Một người Hà Nội” của Nguyễn Khải

5.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Sử dụng phương pháp thực nghiệm sư phạm trong quá trình tiến hành xây

dựng thiết kế bài học và tổ chức dạy thực nghiệm tại trường Văn hoá I - Bộ

Công an - Tỉnh Thái Nguyên

6 Giả thuyết khoa học

Khoảng cách trong tiếp nhận văn học là một hiện tượng tất yếu mà nguyên

nhân dẫn đến khoảng cách là do sự chênh lệch về vốn sống, điều kiện sống, về

trình độ năng lực tư duy, nhận thức của mỗi bạn đọc, giữa người sáng tạo và

người tiếp nhận văn học Vì vậy khoảng cách mà bạn đọc là học sinh dân tộc

thiểu số miền núi gặp phải trong quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học nói chung

và tác phẩm văn học viết về miền xuôi nói riêng là không thể tránh khỏi Vấn đề

đặt ra là làm thế nào để hạn chế và làm gần lại khoảng cách tiếp nhận đó ở bạn

đọc - học sinh với tác phẩm văn học trong quá trình tiếp nhận Nếu các biện

pháp rút ngắn khoảng cách lịch sử - văn hoá ở học sinh dân tộc thiểu số miền núi

mà chúng tôi đề xuất trong luận văn có tính thực tiễn cao thì nhất định luận văn

sẽ đóng góp vào việc thúc đẩy, nâng cao chất lượng và hiệu quả của việc dạy

học văn trong các nhà trường Trung học phổ thông miền núi hiện nay

7 Cấu trúc luận văn

Luận văn gồm 3 phần: phần mở đầu, phần nội dung và phần kết luận

Phần mở đầu luận văn trình bày những vấn đề có tính định hướng làm cơ

sở cho việc nghiên cứu nội dung của đề tài: Lí do chọn đề tài, lịch sử vấn đề, đối tượng - phạm vi nghiên cứu, mục đích - nhiệm vụ nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, giả thuyết khoa học và chúng tôi trình bày tóm lược bố cục của luận văn

Phần nội dung của luận văn có 3 chương:

Chương 1 Một số tiền đề lí luận và thực tiễn của vấn đề rút ngắn khoảng cách

lịch sử - văn hóa ở học sinh dân tộc miền núi khi học tác phẩm văn chương

Chương 2 Khoảng cách lịch sử - văn hóa ở học sinh dân tộc miền núi khi

học truyện ngắn “Một người Hà Nội” và những biện pháp khắc phục

2.1 Khảo sát những khoảng cách lịch sử - văn hóa ở học sinh dân tộc

thiểu số miền núi khi học truyện ngắn “Một người Hà Nội”

2.2 Nguyên nhân tạo ra những khoảng cách lịch sử - văn hoá giữa tác phẩm

"Một người Hà Nội" với bạn đọc - học sinh dân tộc miền núi

2.3 Một số biện pháp rút ngắn khoảng cách lịch sử - văn hóa ở học sinh

dân tộc miền núi khi học truyện ngắn “Một người Hà Nội”

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm Phần kết luận

PHẦN NỘI DUNG Chương 1 MỘT SỐ TIỀN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ RÚT

NGẮN KHOẢNG CÁCH LỊCH SỬ - VĂN HÓA Ở HỌC SINH DÂN

TỘC MIỀN NÚI KHI HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG

1.1 Lí thuyết về tiếp nhận văn học

1.1.1 Khái niệm tiếp nhận văn học

Bàn về tiếp nhận văn học, sách giáo khoa Ngữ văn 12 - Tập 2 - Chương

trình chuẩn, NXB Giáo dục, 2008 viết: “Tiếp nhận văn học chính là quá trình

người đọc hòa mình vào tác phẩm, rung động với nó, đắm chìm trong thế giới

nghệ thuật được dựng lên bằng ngôn từ, lắng nghe tiếng nói của tác giả,

thưởng thức cái hay cái đẹp, tài nghệ của người nghệ sĩ sáng tạo” Cùng

quan niệm về tiếp nhận văn học, sách giáo khoa Ngữ văn 12 - Tập 2 - Chương

trình Nâng cao, NXB Giáo dục, 2008 viết: “Tiếp nhận là một hoạt động nắm

bắt thông tin trong quá trình giao tiếp” Trong cuốn: “Từ điển thuật ngữ văn

học”, NXB Giáo dục, 1996 cũng cho chúng ta biết được: “Tiếp nhận văn học

là hoạt động chiếm lĩnh các giá trị tư tưởng, thẩm mĩ của tác phẩm văn học,

bắt đầu từ sự cảm thụ văn bản ngôn từ, hình tượng nghệ thuật, tư tưởng, cảm

hứng, quan niệm nghệ thuật, tài nghệ tác giả cho đến sản phẩm sau khi đọc ”

Như vậy, tiếp nhận văn học thực chất là một quá trình giao tiếp, một cuộc

đối thoại giữa bạn đọc với nhà văn thông qua tác phẩm Cuộc đối thoại này đòi

hỏi người đọc phải vận dụng tất cả tri giác, cảm giác và năng lực cảm thụ của

mỗi người và tác phẩm văn học chỉ trở thành đích thực khi người đọc đón nhận

được thông điệp thẩm mĩ mà nhà văn gửi gắm qua tác phẩm văn học đó

1.1.2 Đặc điểm của tiếp nhận văn học

Theo cuốn Sách giáo khoa Ngữ văn 12 - tập 2, chương trình Nâng cao và

chương trình Chuẩn, NXB Giáo dục 2008, thì tiếp nhận văn học là một quá

trình đồng sáng tạo Bởi vì, văn bản văn học không thông báo những thông

tin thông thường, để mở phần ý nghĩa, tạo thành một cấu trúc mời gọi, buộc người đọc phải tự mình hoàn thành tác phẩm.Vì vậy, muốn chiếm lĩnh được thế giới hình tượng thông qua ngôn từ thì buộc người đọc phải chủ động tích cực, phải hiểu được nghĩa của các từ, các hình ảnh, nhớ những điều đã đọc, phát hiện được mối liên hệ giữa các câu, các phần, hiểu được những chỗ bỏ trống, giải thích được những chỗ mâu thuẫn, vô lí của văn bản tác phẩm Quá trình người đọc tự tìm hiểu, tự giải đáp cho đến khi người đọc sống với nhân vật trong tác phẩm, hiểu và phát hiện được ý nghĩa của tác phẩm Khi tác phẩm của nhà văn trở thành tác phẩm của người đọc, hòa quyện với tư tưởng tình cảm của người đọc thì đó là lúc người đọc đã hoàn thành một quá trình đồng sáng tạo với nhà văn

Tiếp nhận văn học là một hoạt động mang tính chủ quan và khách

quan Quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học của bạn đọc có những trạng thái

khác nhau, có trình độ văn hóa khác nhau Có bao nhiêu bạn đọc thì có bấy

nhiêu cách tiếp nhận Chẳng hạn với hình ảnh “khuôn mặt chữ điền” trong

bài thơ “Đây thôn Vĩ Dạ” của Hàn Mặc Tử cũng có nhiều ý kiến khác nhau

Đã bao năm qua đi kể từ khi bài thơ ra đời cho đến bây giờ vẫn chưa có sự thống nhất Nếu chúng ta đặt hình ảnh đó vào trong bối cảnh ra đời của bài thơ thì cách lí giải nào cũng có căn cứ thuyết phục Truyện Kiều của Nguyễn

Du cũng là một trường hợp điển hình Nhà thơ Tố Hữu ngợi ca nàng Kiều

bằng những tình cảm xúc động: “Nỗi niềm xưa nghĩ mà thương; Dẫu lìa ngó

ý còn vương tơ lòng” còn Nguyễn Công Trứ lại cho rằng: “Đoạn trường cho đáng kiếp tà dâm ” Như vậy tính chủ quan và khách quan là đặc điểm nổi bật

trong tiếp nhận văn chương nghệ thuật

Hiệu quả của việc tiếp nhận văn học còn phụ thuộc vào tầm đón nhận

của bạn đọc Nếu tác phẩm thấp hơn tầm đón nhận thì bạn đọc không thích

đọc Ngược lại tác phẩm cao hơn tầm đón nhận sẽ khiến bạn đọc lúng túng

Tầm đón nhận một mặt kích thích vai trò sáng tạo của bạn đọc hướng đến cái

mới mẻ của văn chương nghệ thuật, mặt khác nó giúp bạn đọc phát hiện ra ý

nghĩa tiềm ẩn sau câu chữ trong tác phẩm văn chương

Ngoài ra, Lý luận văn học hiện đại còn xem tiếp nhận văn học là một hiện

tượng có tính quy luật xã hội Sự đọc không phải là một hoạt động hoàn toàn tự

do Người đọc trước hết bị quy định bởi văn bản tác phẩm, các mã ngôn ngữ,

mã nghệ thuật, mã văn hóa được kết tinh trong mỗi tác phẩm văn học đó

1.2 Học sinh dân tộc miền núi và khoảng cách lịch sử - văn hoá

1.2.1 Khái niệm học sinh dân tộc miền núi

Trong cuốn “Dạy và học tác phẩm văn học ở trường PTTH miền núi”,

NXB Giáo dục, 1997, tác giả Hoàng Hữu Bội đã đề cập đến quan niệm của

tác giả về học sinh miền núi, theo tác giả “đó là những trẻ em sinh ra và lớn

lên ở miền núi, trong đó bao gồm con em các dân tộc ít người sống đan xen ở

một vùng núi và con em của người Việt sống nhiều năm ở vùng đó”

Học sinh dân tộc miền núi mà chúng tôi đề cập đến trong đề tài này

được hiểu là những trẻ em các dân tộc ít người thuộc độ tuổi đi học từ 6 đến

18 tuổi tại các tỉnh thuộc vùng miền núi của nước ta Ở đây, chúng tôi giới

hạn độ tuổi của học sinh dân tộc thiểu số miền núi đang là học sinh lớp 12, họ

là con em các dân tộc: Tày, Mông, Dao, Thái, Mường, Nùng, Khơ Mú, Vân

Kiều, Hà Nhì, Sách, Kháng, Thổ, Lào, Giáy, Lự, Bố Y, Sán Dìu, Si La, Sán

Chỉ, Cống, Chứt, Poọng, Khùa được sinh ra và lớn lên ở các tỉnh miền núi:

Hà Giang, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Kạn, Hoà

Bình, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Yên Bái, Lào Cai, Quảng Ninh, Thanh

Hoá, Nghệ An, Quảng Bình, Quảng Trị) hiện đang học tập tại trường Văn hoá

I - Bộ Công an - Tỉnh Thái Nguyên

1.2.2 Khái niệm khoảng cách và khoảng cách lịch sử - văn hoá

● Khoảng cách là khoảng trống giữa hai sự vật Ở đây là khoảng trống

giữa tác phẩm văn chương với bạn đọc - học sinh, cụ thể hơn là khoảng trống

giữa truyện ngắn “Một người Hà Nội” của nhà văn Nguyễn Khải với bạn đọc

là học sinh dân tộc miền núi Nói cách khác, đây là những khó khăn, vướng

mắc mà học sinh dân tộc miền núi gặp phải khi tiếp nhận truyện ngắn “Một

người Hà Nội”

● Khoảng cách lịch sử - văn hóa là khoảng trống của bạn đọc - học sinh

về một thời kì lịch sử đã qua trong quá khứ và về một nền văn hóa (gồm văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần của con người) được miêu tả trong tác phẩm văn chương nghệ thuật

Khoảng cách mà luận văn đề cập đến ở đây là khoảng trống hiểu biết của bạn đọc - học sinh dân tộc thiểu số miền núi về văn hoá vật chất và văn hoá tinh thần của người Hà Nội (Đặc biệt là văn hoá sống, văn hoá ứng xử của người Hà Nội trong giới thượng lưu) và những hiểu biết của các em về giai đoạn lịch sử đã qua ở nước ta vào những năm 80 của thế kỉ XX được nhà văn

Nguyễn Khải đề cập đến trong truyện ngắn “Một người Hà Nội” Có 3

khoảng cách lớn:

- Bức tranh cuộc sống được tái hiện trong tác phẩm “Một người Hà Nội”

là cuộc sống của những người giàu có ở Hà Nội - “giới thượng lưu” ở các giai đoạn lịch sử chưa xa với bạn đọc nói chung nhưng lại càng xa với học sinh các dân tộc miền núi Đó là:

+ Cuộc sống làm giàu lương thiện của người Hà Nội thời Pháp thuộc và thời Hà Nội bị tạm chiếm sau năm 1945

+ Cuộc sống của người Hà Nội từ khi thủ đô được giải phóng cho đến hết thời kì bao cấp (1946 - 1986)

+ Cuộc sống của người Hà Nội ngày nay (từ khi đất nước bước vào thời

kì đổi mới theo kinh tế thị trường - từ năm 1990 trở lại đây)

Bức tranh cuộc sống ấy đã tạo nên khoảng cách lịch sử - văn hóa ở học

sinh dân tộc miền núi khi tiếp nhận tác phẩm

- Bức tranh cuộc sống được miêu tả trong “Một người Hà Nội” còn là

cuộc sống văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần của người Hà Nội nói chung

và người Hà Nội trong giới thượng lưu nói riêng Đó là cách ăn, cách ở, cách

mặc, cách nói năng, đi đứng, cách ứng xử trong các mối quan hệ xã hội phức

tạp Và cả văn hóa tâm linh của họ Điều này đã tạo nên khoảng cách văn hóa

ở học sinh dân tộc miền núi khi tiếp nhận tác phẩm

- Dựng lên trong tác phẩm bức tranh cuộc sống của “Một người Hà Nội”

trải qua các biến động thăng trầm của lịch sử Qua cái nhìn của một cán bộ từ

kháng chiến trở về, nhà văn Nguyễn Khải gửi gắm điều gì? thông qua hình

tượng nhân vật Bà Hiền và nhân vật “Tôi”, tác giả ngợi ca điều gì và phê phán

điều gì? Đó lại là một khoảng cách nữa trong tiếp nhận tác phẩm “Một người

Hà Nội” ở học sinh dân tộc miền núi nói chung và ở học sinh cả nước nói

chung

1.3 Sáng tác của Nguyễn Khải và truyện ngắn “Một người Hà Nội”

1.3.1 Khái niệm truyện ngắn

Truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung của thể loại truyện ngắn bao

trùm hầu hết các phương diện của đời sống: Đời tư, thế sự hay sử thi, nhưng cái

độc đáo của nó là ngắn”.( Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán - Trần Đình

Sử - Nguyễn Khắc Phi biên soạn ,tr.303)

Cuốn Từ điển Tiếng Việt định nghĩa về thể loại truyện ngắn: Là truyện bằng

văn xuôi, có dung lượng nhỏ, số trang ít, miêu tả một khía cạnh tính cách, một mẩu

trong cuộc đời của nhân vật”(tr 1018)

Từ những khái niệm trên về thể loại truyện ngắn, chúng ta có thể hiểu truyện ngắn là thể loại phản ánh đời sống theo phương thức tự sự với dung lượng ngắn mà vẫn phản ánh cuộc sống trong chỉnh thể toàn vẹn Nó có độ “nén” rất lớn với khả năng chứa đựng nội dung thông tin và có sức mở hết sức phong phú, đa dạng Chính sự đa dạng ấy mà truyện ngắn đã thu hút nhiều sự quan tâm chú ý của giới nghiên cứu, phê bình và đã trở thành đề tài nghiên cứu của nhiều luận văn, luận án Trong khuôn khổ của luận văn này, chúng tôi không

có tham vọng đi sâu tìm hiểu đặc điểm của thể loại truyện ngắn mà chỉ xin dựa vào khái niệm truyện ngắn để làm cơ sở nghiên cứu nhằm phát hiện ra những khó khăn, trở ngại mà học sinh dân tộc thiểu số miền núi gặp phải khi

tiếp nhận truyện ngắn “Một người Hà Nội”

1.3.2 Hai giai đoạn sáng tác của Nguyễn Khải

Là một nhà văn có sở trường với thể loại truyện ngắn, tính đến nay Nguyễn Khải đã có hơn 70 truyện ngắn thành công Cùng với sự đi lên của lịch sử xã hội, văn của Nguyễn Khải cũng theo dòng chảy của thời gian mà thích ứng với từng giai đoạn, từng thời kì Chính nhà văn đã tự chia sự nghiệp

sáng tác của mình làm hai giai đoạn “Từ 1955 đến 1977 tôi sáng tác theo một cách, từ 1978 đến nay theo một cách khác” Theo cách nói ấy của nhà văn thì

năm 1978 được coi là cái mốc quan trọng đánh dấu sự đổi mới trong sự nghiệp sáng tác về sau của Nguyễn Khải

Trước năm 1978, trong bối cảnh lịch sử cả dân tộc ta đang sống trong

những năm tháng hào hùng, đau thương mà anh dũng: Đánh đuổi sự xâm lược của đế quốc và thực dân Văn chương thời kì này chủ yếu đi sâu ca ngợi vẻ đẹp của con người Việt Nam trong chiến tranh với cảm hứng sử thi hào hùng Các tác phẩm văn học đề cao số phận cộng đồng, hướng đến một cái “ta” chung bằng cảm hứng thời đại lớn Tình cảm riêng tư, tình cảm cá nhân bị coi nhẹ, văn học không quan tâm hoặc ít quan tâm đến số phận đời tư hay những

sinh hoạt trong đời sống thường ngày của cá nhân mỗi người Văn của

Nguyễn Khải cũng nằm trong mạch cảm xúc chung ấy

Là một người lính, là một nhà văn trưởng thành từ cuộc kháng chiến

chống thực dân Pháp, Nguyễn Khải cũng giống như bao các nhà văn khác

thâm nhập vào thực tế để tìm nguồn cảm hứng sáng tạo nghệ thuật Khi cuộc

kháng chiến chống Mĩ nổ ra, nhà văn đã từng lăn lộn với lực lượng vũ trang ở

miền Tây của Tổ quốc cùng bộ đội công binh, đến với các đơn vị xe tăng

trong chiến dịch Đường chín - Nam Lào để tìm hiểu, cắt nghĩa cốt cách của

các chiến sĩ, các gương mặt thuộc thế hệ chống Mĩ Hòa bình lập lại, miền

Bắc bước vào công cuộc xây dựng cuộc sống mới, nhà văn còn đi đến những

vùng nông thôn, tìm hiểu những xung đột chính trị quyết liệt xảy ra trong

từng xóm, từng thôn, từng gia đình, từng con người để viết về cuộc sống của

vùng nông thôn trong quá trình xây dựng cuộc sống mới Ông quan tâm đến

những vấn đề mang tính thời sự, chính trị của đất nước, những xung đột giai

cấp, xung đột dân tộc, chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa tập thể Nhà văn đã lấy

tiêu chí “đạo đức” và tiêu chí “chính trị” làm cơ sở xác lập cho giá trị mỗi con

người trong sáng tác của mình Vì thế mà văn Nguyễn Khải thời kì này dạt

dào nhiệt huyết chính trị và cảm hứng sử thi

Sau năm 1978, nhận thức của nhà văn đã bắt đầu có những biến chuyển

Đặc biệt, trong hoàn cảnh riêng của nhà văn cũng có những thay đổi đột ngột:

nhà văn đã gặp một gia đình lớn của mình sau mấy chục năm xa cách, ông bắt

đầu cảm thấy chính mình, cảm thấy cuộc đời riêng của mình, những rung

động buồn vui của cuộc đời mình có thể được bộc bạch trên các trang văn Vì

thế, đọc văn Nguyễn Khải thời kì này chúng ta thấy hiện lên những hình ảnh

vô cùng sinh động và chân thực về một quá trình vận động từ cảm hứng sử thi

sang cảm hứng đời tư, thế sự trong cuộc sống thời bình Nhà phê bình văn học

Vương Trí Nhàn - người đã có nhiều công trình nghiên cứu về sự nghiệp văn

chương Nguyễn Khải đã khẳng định: “Muốn hiểu con người thời đại với tất

cả cái hay, cái dở của họ, nhất là muốn hiểu cách nghĩ của họ, cuộc sống tinh thần của họ phải đọc Nguyễn Khải”

Khi chiến tranh kết thúc, đất nước hoà bình thống nhất, non sông thu về một mối, không khí thời đại ấy tác động mạnh mẽ đến đời sống văn học Các nhà văn phát hiện ra rằng đề tài, chủ đề phản ánh trong văn học không phải chỉ là những vấn đề thời đại lớn lao mà nó có ở ngay trong cuộc sống thường

ngày Nhận thức được sự thay đổi đó, nhà văn tâm sự: “Vẫn là đất nước mình

mà thêm một bước đi là một bước lạ Vẫn con người Việt Nam mình mà gặp

thêm một người lại tưởng như buộc mình phải hiểu chút ít về con người” (Hai

ông già ở Đồng Tháp Mười) Nhớ lại một thời đã qua của văn học, nhà văn

nhận ra một điều rằng: “Có một thời mà thời ấy kéo hơi quá dài, những ba chục năm, chúng ta chỉ tôn trọng có ý chí, có nghị lực, có chính trị, có tư tưởng” Văn Nguyễn Khải giai đoạn này quan tâm đến đời sống nhân sinh

trong mạch cảm hứng đời tư, thế sự Đề tài sáng tác giờ đây là những vấn đề đời thường, những biến đổi trong số phận con người, nhà văn hướng vào hai mạch cảm xúc chính đó là cuộc sống thường ngày của những người xung quanh, của bạn bè đồng nghiệp quen biết và số phận của những người thân trong họ hàng nội ngoại gia đình nhà tác giả Đọc văn Nguyễn Khải giai đoạn này chúng ta thấy những mảnh đời bình dị được ông quan tâm Đó là cuộc

sống của “Hai ông già ở Đồng Tháp Mười” rất mực bình dị, đó là cuộc sống

bình thường dám hi sinh, chấp nhận sự thiệt thòi để được một niềm hạnh phúc

dù nhỏ nhoi như “Chị Mai”, đó còn là cuộc sống bình dị rất đỗi đời thường như trong truyện ngắn “Một người Hà Nội” Cuộc sống ấy được nhà văn

Nguyễn Khải ca ngợi: “Tôi thích cái thời này lắm, tôi khoan khoái được sống cái thời này, chỉ hơi kinh, chỉ không thích cái lối sống bặm trợn, gian trá, tục

tằn của hôm nay thôi” (Chị Mai) Cùng suy nghĩ ấy, một lần nữa nhà văn tâm

sự trong tiểu thuyết “Gặp gỡ cuối năm”: “Tôi thích cái hôm nay, cái hôm nay

ngổn ngang bề bộn trong bóng tối và ánh sáng, màu đỏ và màu đen, đầy rẫy

những biến động những bất ngờ là mảnh đất phì nhiêu cho các cây bút thả

sức khai phá” Cuộc sống mới hôm nay đã giúp nhà văn Nguyễn Khải phát

hiện ra những đổi thay của lớp người hiện tại Ông phát hiện ra những đổi

thay trong tư duy, trong nếp nghĩ của con người trong mỗi gia đình Trong sự

đổi thay ấy, nhà văn còn nhận thấy rằng có những đổi thay mang niềm hạnh

phúc đến cho con người nhưng cũng có những đổi thay làm rạn nứt tình cảm

gia đình, làm hoen ố đạo đức gia đình và có tác động không nhỏ đến truyền

thống đạo đức gia đình và xã hội (Đổi đời)

Phẩm chất con người trong sáng tác giai đoạn này được nhà văn khám

phá trong quan hệ đời thường Nếu giai đoạn trước 1978 Nguyễn Khải quan

tâm đến hạnh phúc đời thường để ca ngợi, để cổ vũ cho cái lớn lao, cao cả

mang tính chất thời đại thì sáng tác ở giai đoạn 1978 về sau Nguyễn Khải

quan tâm đến số phận con người để khám phá những hạnh phúc của họ trong

cuộc sống hằng ngày Đó là sự hi sinh thầm lặng của người phụ nữ “một đời

gánh chịu những tai hoạ vì những người thân yêu” như chị Khuê trong

“Người vợ”, chị Vách trong “Đời khổ” Đó là khung cảnh hạnh phúc trong

gia đình của gia đình ông Phúc khiến người đọc vô cùng xúc động: “Ăn cơm

xong ông ngồi hút thuốc lá, bà ngồi sát cạnh đặt bàn tay gầy guộc nhăn nheo

lên đùi chồng, ông chồng nắm chặt lấy bàn tay ấy nắn bóp các ngón tay trò

chuyện với tôi” (Nắng chiều) Cái nhìn về hạnh phúc của con người trong

sáng tác của nhà văn giờ đây có nhiều biến đổi Nhà văn phát hiện ra một

chân lí giản đơn trên hành trình đến với hạnh phúc của con người là ở cái tâm,

cái đạo lí ngàn đời hun đúc nên phẩm chất con người, là thước đo giá trị con

người ở mọi thời đại và “chỉ có cái tâm tốt của con người mới làm nảy nở

những cái mầm yêu thương thui héo ở đâu đó” (Nắng Chiều) Chính sự gần

gũi với cuộc sống đời thường bắt nguồn từ “tâm tốt” ấy khiến cho sáng tác của Nguyễn Khải có được không khí “cởi mở” gần gũi với nhu cầu cá nhân của con người, được đông đảo độc giả đón nhận

Tóm lại, trên hành trình hơn 40 năm cầm bút, Nguyễn Khải đã bộc lộ sự gắn bó sâu sắc với đời sống chính trị của đất nước Ông lăn lộn trong đời sống

để được lắng nghe, được trò chuyện, được đối thoại với con người Mỗi lần đối thoại là một lần khác nhau nhưng đều có lí, cái lý lần sau bắt nguồn từ cái nhìn khoáng đạt, đôn hậu đầy chất nhân văn của một nhà văn nhiệt huyết với cuộc đời Đọc văn Nguyễn Khải trước sau ta vẫn thấy hình ảnh của một nhà

văn trung thành với một lối viết riêng của mình, đó là “thích lối kể hơn lối tả, không chú ý nhiều đến cốt truyện, hình dáng của truyện”(Vương Trí Nhàn)

mà nhà văn tập trung làm nổi bật một nhân vật, một kiểu nhân vật, một nhân cách sống bằng giọng văn vừa tự nhiên vừa duyên dáng, dân dã, vừa đôn hậu, khoan dung và chất chứa yêu thương đối với con người

1.3.3 Truyện ngắn “Một người Hà Nội”

1.3.3.1 Tóm tắt tác phẩm

“Một người Hà Nội” là sự khám phá, phát hiện ra vẻ đẹp và chiều sâu

văn hoá của người Hà Nội, Nguyễn Khải không đi vào khai thác, khám phá bản chất của con người trong quan hệ lớn lao mang tính thời đại mà đi sâu phản ánh vẻ đẹp của con người trong quan hệ đời thường, ngắm nhìn con người trong mối quan hệ chặt chẽ với lịch sử, với quá khứ dân tộc, với quan

hệ gia đình và tiếp nối thế hệ, để đi đến khẳng định, ngợi ca những giá trị nhân văn cao đẹp của cuộc sống và con người

Nhân vật chính trong truyện là nhân vật Bà Hiền “Bà là chị em đôi con dì ruột với mẹ già” của nhân vật “Tôi” được nhà văn đặt trong bao biến

động thăng trầm của lịch sử xã hội: Từ Hà Nội những năm giải phóng (1955) đến những năm chống Mĩ, rồi hoà bình lập lại và cả những năm Hà Nội đang

bước vào thời kì phát triển kinh tế thị trường Truyện được nhà văn bố cục

thành 7 đoạn

Đoạn 1 Giới thiệu về gia đình Bà Hiền qua cái nhìn của đứa cháu là

bộ đội từ kháng chiến trở về Hà Nội - năm 1955: Trong suốt 9 năm cuộc

kháng chiến chống Pháp, gia đình Bà Hiền không đi tản cư mà vẫn sống ở Hà

Nội bởi lẽ “họ không thể rời xa Hà Nội” và cũng “không dính líu gì đến chính

phủ thực dân” Nơi ở của Bà Hiền rộng “Một toà nhà tọa lạc ngay tại một

đường phố lớn” Cái mặc cũng rất sang trọng “mùa đông ông mặc áo

ba-đờ-xuy đi giầy da, bà mặc áo măng-tô cổ lông, đi giầy nhung đính hạt cườm”

“Cái ăn” cũng khác với số đông “Bàn ăn trải khăn trắng giữa bàn có một lọ

hoa nhỏ, bát úp trên đĩa, đũa bọc trong giấy bản và từng người ngồi đúng chỗ

đã quy định” Cuộc sống thực tại của gia đình Bà Hiền đã khiến cho người

cháu từ kháng chiến trở về băn khoăn: gia đình bà “khó có thể gắn bó với chế

độ mới và chế độ mới cũng khó có thể tin cậy được ở họ”

Đoạn 2 Giới thiệu về gốc gác họ hàng và cuộc sống của Bà Hiền thời

Pháp thuộc: Bà Hiền xuất thân trong gia đình giàu có lương thiện Dòng họ

Bà có Cụ Tú Dâu Cụ Bà Tú Dâu là chị ruột mẹ Bà Hiền, là em ruột bà ngoại

nhân vật “Tôi” Bà Tú Dâu, bà mẹ Cô Hiền và bà ngoại nhân vật “Tôi” là ba

chị em gái xuất thân từ dân quê Cả ba chị em đều ăn mặc theo cái mốt của

thời ấy: “Khăn vấn bỏ đuôi gà, áo tứ thân bằng hàng tơ dệt thưa gọi là xuyến,

mặc quần lĩnh Bưởi và đi hài” Tuy “ba bà đặc nhà quê nhưng lại đẻ ra một

loạt con gái rất tân thời” Bà Hiền xinh đẹp, thông minh được gia đình cho

mở phòng tiếp khách văn chương - gọi là Salon lítteraire để mời gọi thi sĩ, văn

sĩ, sinh viên cao đẳng của đất Hà Thành

Đoạn 3 Hà Nội năm đầu vừa giải phóng (năm 1955): Vừa mới được

giải phóng, nhiều người dân Hà Nội chưa thật vui vẻ, họ đang tìm cách thích

ứng với chế độ mới: cách sống, cách làm việc, cách nói năng Họ cho rằng

“chính phủ can thiệp nhiều vào việc của dân”, “cách mạng toàn để ý những chuyện lặt vặt”

Đoạn 4 Kể chuyện Bà Hiền vào những năm sau hoà bình lập lại: Vào

những năm sau hoà bình lập lại, trong khi nhiều người bị coi là “tư sản” phải

đi học tập, cải tạo thì Bà Hiền vẫn ở lại Hà Nội sống một cuộc sống bình

thường Bà mở của hàng bán hoa giấy làm bưu ảnh và sổ tay kỉ niệm vì “hoa đẹp, bán đắt, phải chịu thuế rất nhẹ” Khi chồng bà có ý định mua máy in

nhỏ để kinh doanh, Bà Hiền không đồng ý vì bà cho rằng chồng bà không thể làm một ông chủ dưới chế độ mới

Đoạn 5 Tác giả kể về đầu óc thực tế của Bà Hiền và việc bà đồng ý

cho người con trai đầu tình nguyện đi đánh Mĩ: Gần 30 tuổi Bà Hiền mới xây dựng gia đình Người bà chọn bạn trăm năm là một ông giáo cấp tiểu học hiền lành, chăm chỉ, điều đó khiến cho cả Hà Nội phải kinh ngạc vì theo thói thường, Bà Hiền sẽ lấy chồng là một ông quan đốc, quan trạng hay một văn

sĩ, thi sĩ nổi tiếng nào đấy Bà Hiền đã vượt qua thói thường ấy, bà không chạy theo những tình cảm lãng mạn viển vông, coi chuyện hôn nhân, gia đình

là chuyện nghiêm túc, lâu dài Sinh đến người con thứ năm Bà Hiền quyết

định dừng việc sinh đẻ để các con “có thể tự lập, khỏi sống bám vào anh chị”

Trong nuôi dạy con, Bà Hiền chỉ bảo từng li từng tí, từ cách ăn, ở, đi đứng nói

năng Khi con còn nhỏ “ngồi vào bàn ăn là cô thường chú ý sửa chữa cách ngồi, cách cầm đũa, cách múc canh, cả cách nói chuyện trong bữa ăn” Bà Hiền dạy con “là người Hà Nội thì cách đi đứng nói năng phải có chuẩn, không được sống tuỳ tiện buông tuồng”

Thời kì đế quốc Mĩ mở rộng chiến tranh phá hoại miền Bắc, Bà Hiền vẫn là một “nội tướng” đảm đang việc quản lí gia đình, giáo dục con cái thành những thanh niên - những công dân Hà Nội hào hoa yêu nước Khi Dũng (người con trai đầu của Bà Hiền) vừa tốt nghiệp trung học tình nguyện xin

nhập ngũ, Bà Hiền tâm sự: “Tao đau đớn mà bằng lòng vì tao không muốn nó

sống bám vào sự hi sinh của bạn bè Nó dám đi cũng là biết tự trọng” Sau ba

năm, người con trai thứ hai cũng đăng kí nghĩa vụ quân sự, Bà Hiền bày tỏ

thái độ của mình: “Tao không khuyến khích, cũng không ngăn cản, ngăn cản

tức là bảo nó tìm đường sống để các bạn nó phải chết, cũng là một cách giết

nó” Cuối cùng, với kết quả thi đạt điểm cao, cậu con trai thứ hai được giữ lại

học đại học

Đoạn 6 Tháng 12 năm 1975, Bà Hiền tổ chức bữa tiệc liên hoan

mừng Dũng - con trai đầu từ chiến trường trở về Trong bữa cơm gặp mặt

cuối năm, Dũng kể lại câu chuyện xúc động về sự hi sinh của người bạn chiến

đấu tên là Tuất và người mẹ Hà Nội của Tuất chia tay nhau như thế nào trong

đêm Dũng và Tuất vào chiến trường, về người mẹ của Tuất đã nén chịu nỗi

đau mất con để tiếp tục sống, tiếp tục xây dựng cuộc sống mới ra sao

Đoạn 7 Kể chuyện về Hà Nội vào những năm 90 của thế kỉ XX: Khi

đất nước đã bước vào thời kì đổi mới, Hà Nội còn bộn bề, pha tạp nhưng Bà

Hiền vẫn là “một người Hà Nội của hôm nay, thuần tuý Hà Nội, không pha

trộn” Bà Hiền kể cho nhân vật “Tôi” từ thành phố Hồ Chí Minh ra Hà Nội

công tác ghé thăm bà về sức sống bất diệt của cây si cổ thụ ở đền Ngọc Sơn

và niềm tin của bà vào cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn

1.3.3.2 “Một người Hà Nội” là những khám phá, những kiến giải

của nhà văn Nguyễn Khải về “ mảnh đất kinh kì”, về vẻ đẹp và chiều sâu

văn hoá của người Hà Nội

● Tác phẩm đã tái hiện lại cuộc sống của tầng lớp thượng lưu ở Hà

Nội qua các thăng trầm của lịch sử

Thời Pháp thuộc, những người dân Hà Nội trong giới thượng lưu bằng

sự khôn ngoan, khéo léo, đảm đang, tháo vát của mình họ đã tạo dựng nên

một cuộc sống tương đối khá giả Gia đình cụ Tú Dâu - Hàng Bạc là một ví

dụ, đó là một gia đình thượng lưu nổi tiếng giàu có, họ có “một dãy nhà chôn kiệu nước mắm và một gian nhà để tiền” Nhìn bề ngoài, cuộc sống của họ rất mực phong lưu, họ “ăn ở giao tiếp theo kiểu cách nhà quan, dạy con cái cũng theo khuôn phép nhà quan” Song cái căn cốt bên trong, cái được người đời

nể trọng là nhờ hai bàn tay đảm đang của người phụ nữ gây dựng nên bằng

nghề buôn nước mắm

Trong những năm tháng bị giặc Pháp tạm chiếm (1946 - 1954) đa số người dân Hà Nội phải rời Hà Nội đi tản cư thì gia đình Bà Hiền ở lại Hà Nội chỉ vì bà không thể sinh cơ lập nghiệp ở một vùng đất khác, bà không muốn

rời xa Hà Nội, muốn ở lại mãi với Hà Nội Ngôi nhà rộng lớn của bà “tọa lạc ngay cạnh đường phố lớn, hướng nhìn thẳng ra cây si cổ thụ và hậu cung của đền Ngọc Sơn” Trong ngôi nhà rộng lớn ấy, Bà Hiền vẫn giữ cho mình một

lối sống riêng, một bản lĩnh riêng và kiên trì với nó Người đọc nhận ra vẻ đẹp văn hoá Hà Nội chính gốc ở Bà Hiền toả ra từ cách ăn mặc lịch sự quý phái

khiến cho “Tôi” phải thốt lên rằng: “Cái mặc cũng sang trọng quá Mùa đông ông mặc áo ba-đờ- xuy, đi giày da, bà mặc áo măng- tô cổ lông, đi giày nhung đính hạt cườm”, đến cả cái ăn cũng không giống với số đông “ Bàn ăn trải khăn trắng, giữa bàn có một lọ hoa nhỏ, bát úp trên đĩa, đũa bọc trong giấy bản và từng người ngồi đúng chỗ đã quy định” Trong hoàn cảnh ấy, gia

đình Bà Hiền vẫn giữ một lối sống sang trọng, lịch lãm, đó là một lối sống giữ nguyên các giá trị văn hoá truyền thống của con người Hà Nội

Hà Nội sau những ngày vừa giải phóng (1956 - 1986): Đây là khoảng thời gian mà người dân Hà Nội trong giới thượng lưu băn khoăn đi tìm cách sống sao cho thích ứng với chế độ mới, gia đình Bà Hiền cũng là một gia đình như thế Tuy bà là một người Hà Nội thuộc tầng lớp thượng lưu nhưng với

chế độ xã hội mới bà thẳng thắn chỉ ra thực tế xã hội của thời kì bao cấp: “Vui hơi nhiều nói cũng hơi nhiều, phải nghĩ đến làm ăn chứ?”, bằng sự nhanh

nhẹn thông minh của mình bà đã khéo léo đưa gia đình thích ứng với chế độ

mới “từ cách sống, cách làm việc, và cả cách nói năng nữa”, nhưng thích

ứng mà vẫn giữ gìn cốt cách văn hoá, giữ bản lĩnh để không bị dụ dỗ, lôi kéo

bởi thế lực nào

Là một người phụ nữ khôn ngoan, sống sâu sắc và rất thực tế, Bà Hiền

“ khôn ngoan hơn các bà bạn và thức thời hơn ông chồng”, bà có hai dinh cơ

(do ông viết sách giáo khoa tiểu học được Nha học chính công nhận và cho in

bán) Số tiền đó bà dành dụm mua được hai ngôi nhà, sau ngày hoà bình lập lại

(1956) bà bán bớt ngôi nhà ở hàng Bún cho người bạn từ kháng chiến trở về

Bà Hiền cho anh bếp về quê, giữ lại chị vú và coi họ như người trong nhà

Khi ông chồng có ý định mua máy in nhỏ để kinh doanh vì chế độ mới không

cho phép mở trường tư thục thì Bà Hiền phản đối ý định của chồng vì bà biết

rằng chồng bà không thể làm một ông chủ dưới chế độ mới

Là một phụ nữ có nhan sắc, thông minh, thời trẻ giao thiệp rộng rãi với

đám nghệ sĩ, văn nhân quan chức nhưng bà không hề “lãng mạn hay mơ

mộng vớ vẩn”, gần 30 tuổi Bà Hiền mới lấy chồng, chọn bạn trăm năm là một

ông giáo cấp tiểu học hiền lành, chăm chỉ khiến cả Hà Nội phải kinh ngạc Họ

kinh ngạc là vì họ không thể tin rằng một người thông minh và có “đầu óc rất

thực tế” như bà lại chọn ông giáo cấp tiểu học làm bạn đời Bà Hiền hiểu rõ

rằng : Chọn bạn trăm năm là một ông giáo tiểu học là bà đã lấy chuẩn “đạo

đức” để xác lập giá trị con người ở mọi thời đại “ông giáo dạy cấp tiểu học là

người cần thiết của mọi chế độ, chế độ cộng sản cũng phải khuyến khích trẻ

con đi học, học văn hoá và học làm người” Đấy là quan niệm của bà về một

tổ ấm gia đình hạnh phúc nên “đã tính là làm, đã làm là không thèm để ý đến

những đàm tiếu của thiên hạ” Sự lựa chọn bạn đời của Bà Hiền cho chúng ta

thấy thái độ nghiêm túc về việc hôn nhân của một đời người

Khám phá vẻ đẹp con người Hà Nội, nhà văn Nguyễn Khải tiếp tục khai thác giá trị tốt đẹp của người Hà Nội là ở bản lĩnh, ở cốt cách của con người giàu lòng tự trọng qua nhân vật Bà Hiền Khi ở thời kì mà hầu hết

người dân Việt Nam quan niệm rằng “Trời sinh voi, trời sinh cỏ” thì Bà Hiền

quyết định chấm dứt chuyện sinh đẻ ở tuổi 40 Đó là quyết định sáng suốt xuất phát từ suy nghĩ, từ trách nhiệm của người làm cha làm mẹ, bà chuẩn bị

cho con một nhân cách sống không phụ thuộc “ có thể tự lập được” Bà Hiền

chú ý cách dạy con ngay từ khi chúng còn bé như cách ăn, cách cầm đũa, cầm bát, cách nói năng… vì bà cho rằng đấy là một văn hoá sống, văn hoá riêng

của người Hà Nội Bà dạy con: “chúng mày là người Hà Nội thì cách đi đứng nói năng phải có chuẩn, không được sống tuỳ tiện, buông tuồng” Cái chuẩn đạo đức theo quan niệm của bà là lòng tự trọng “biết tự trọng, biết xấu hổ”

Con người không có lòng tự trọng, không biêt xấu hổ thì không phải là con người có nhân cách Những điều nhỏ nhặt mà Bà Hiền dạy con chứa đựng cả một chiều sâu văn hoá truyền thống của người Việt Nam

Khi cuộc kháng chiến chống Mĩ nổ ra, “vào đầu năm 1965, Hà Nội có đợt tuyển quân vào trong Nam”, Dũng - người con trai lớn của Bà Hiền tình

nguyện nhập ngũ, trong câu nói chất chứa nỗi đau của tình mẫu tử khi phải chấp nhận để con ra đi của Bà Hiền, người đọc thấy sự giằng xé nội tâm gay gắt giữa một bên là tình thương con với một bên là ý thức trách nhiệm với đất nước của người mẹ Nỗi đau bà nén trong lòng, bà dạy con phải biết sống sao cho có tự trọng Quyết định của Bà Hiền là quyết định của một người mẹ, của

một công dân đầy ý thức trách nhiệm trước vận mệnh của đất nước: “Tao đau đớn mà bằng lòng, vì tao không muốn nó sống bám vào sự hi sinh của bạn bè

Nó dám đi cũng là biết tự trọng” Câu nói của Bà Hiền giúp người đọc nhận

ra bên cạnh tinh thần yêu nước còn là một quan niệm sống đầy tự trọng của một công dân Hà Nội

Khi chiến tranh kết thúc, “tháng 12 năm 1975” Bà Hiền tổ chức bữa

cơm liên hoan mừng Dũng từ chiến trường trở về Bữa cơm gặp mặt có những

người bạn của Bà Hiền, có người cháu họ - nhân vật “Tôi” Nghe câu chuyện

xúc động Dũng kể về sự hi sinh của Tuất và thái độ của bà mẹ Tuất đã gợi

lên trong lòng người đọc suy nghĩ về nét đẹp của con người Hà Nội Những

con người luôn giữ cho mình cốt cách thanh lịch, lối sống tao nhã, luôn biết hi

sinh vì lợi ích của đất nước như Bà Hiền, mẹ Tuất sẽ là những người lưu giữ,

phát huy văn hoá “mảnh đất kinh kì”và nhân cách Hà Nội để nơi đây mãi mãi

xứng đáng là mảnh đất nghìn năm văn hiến với những con người Tràng An

thanh lịch trong mọi thời đại

Vào thời kì đất nước đổi mới, trong bộn bề phức tạp của cuộc sống

thường ngày, chúng ta nhận thấy một Hà Nội hôm nay đã thay đổi, nhưng

“chỉ phần xác thôi, còn phần hồn thì chưa” Để thích nghi với nhịp sống mới,

người ta quan tâm đến cuộc sống hiện tại, từ bỏ lối sống cũ “cứ nhìn nghe

những người Hà Nội buôn bán, ăn uống, nói năng, cư xử với nhau ở ngoài

đường là đủ rõ” Mặc cho cơn lốc thị trường và cuộc sống ngoài kia có thay

đổi như thế nào thì Bà Hiền vẫn kiên định, vẫn lưu giữ hồn văn hoá đất kinh

kì, và dù “cô đã yếu nhiều, đã già hẳn, ngoài bảy mươi rồi còn gì, nhưng cô

vẫn là người của hôm nay, một người Hà Nội của hôm nay, thuần tuý Hà Nội,

không pha trộn” Sau tấm bình phong, nơi tiếp khách của Bà Hiền người đọc

thấy vẹn nguyên cái hồn của Hà Nội được lưu giữ với vẻ đẹp cổ kính, sang

trọng và quý phái “suốt mấy chục năm không hề thay đổi” Không gian ấy

khiến cho nhân vật “Tôi” khi đối diện với nó phải thốt lên “bên ngoài trời rét,

mưa rây lả lướt chỉ làm ẩm áo chứ không làm ướt, lại nhìn một bà lão lau

đánh cái bát thuỷ tiên, thấy tết quá, Hà Nội quá, muốn ở thêm ít ngày ăn một

cái tết Hà Nội” Hình ảnh một bà lão ngoài bảy mươi đang lau đánh cái bát

thuỷ tiên men đỏ trong không khí giáp tết là một nét phong lưu thanh lịch của

người Hà Nội, nếu không phải là người gắn bó với nó thì không hiểu, không thể cảm nhận được Đấy là nét duyên, nét quyến rũ của người Hà Nội Suốt cuộc đời mình, Bà Hiền vẫn quen với nếp sống văn hoá của con người Hà Nội Vẻ đẹp bình dị của bà được tỏa sáng, được tôn vinh trong cảm hứng ngợi

ca của người kể chuyện: “Bà già vẫn giỏi quá, bà khiêm tốn và rộng lượng quá Một người như cô phải chết đi thật tiếc, lại một hạt bụi vàng của Hà Nội rơi xuống chìm sâu vào lớp đất cổ Những hạt bụi vàng lấp lánh đâu đó ở mỗi góc phố Hà Nội hãy mượn gió mà bay lên cho đất kinh kì chói sáng những ánh vàng” Ví Bà Hiền như hạt bụi vàng - một hình ảnh, một sự vật nhỏ bé,

khiêm nhường, cao đẹp mà quý báu Nhiều hạt bụi vàng hợp lại thành ánh vàng chói sáng, đó là phẩm giá đã thành bản sắc Hà Nội, văn hoá Hà Nội

● “Một người Hà Nội”còn tái hiện sinh động và hóm hỉnh cách

nhìn, cách nghĩ rất ấu trĩ của một thời về những người giàu có và cách sống, cách nghĩ của dân ta thời bao cấp

Năm 1955, là một người lính từ kháng chiến về giải phóng thủ đô,

chứng kiến cảnh sống của gia đình Bà Hiền người kể chuyện tự bộc bạch:

“Tôi không dám thốt ra miệng nhưng vợ chồng vẫn bảo riêng nhau: Cô Hiền đích thị là tư sản rồi Đã là tư sản thì không thể tin cậy được Việc mình mình biết, việc cô mặc cô dính líu nhiều có ngày lại rắc rối” Suy nghĩ ấy của nhân

vật “Tôi” đã cho người đọc thấy sự chân thật về nét tâm lí một thời của cán

bộ, nhân dân ta từ kháng chiến trở về, một nét tâm lí mang đậm những định kiến giai cấp cho rằng những người giàu có đều là thuộc giai cấp bóc lột, ở thành thị là tư sản, ở nông thôn là địa chủ Ở khía cạnh này, nhà văn Nguyễn Khải thẳng thắn chỉ ra cho người đọc nhớ tới “cái ấu trĩ” của một thời kì lịch

sử khá dài cách chúng ta chưa xa Đó là thời kì mà Bà Hiền nhận xét “vui hơi nhiều, nói cũng hơi nhiều phải nghĩ đến làm ăn chứ”, đó là thời kì mà “chính phủ can thiệp vào nhiều việc của dân quá” Qua lời kể của chị vú, khi chị đi

ra đường là cán bộ đuổi theo bám riết dò hỏi khiến chị bực mình bình luận:

“Cách mạnh gì toàn để ý những chuyện lặt vặt” Đó là thời kì mà “chế độ này

không thích cá nhân làm giàu, chỉ cần họ đủ ăn, thiếu ăn một chút càng hay,

thiếu ăn là vinh chứ không là nhục”, đó là thời kì mà không ai được làm bất

cứ việc gì gọi là “buôn bán” hoặc thuê người làm, khiến cho Bà Hiền không

đồng ý cho chồng mua một máy in nhỏ để kinh doanh, đành để ông ăn bám

vợ: “Chú tuy chưa già nhưng đành để ngồi chơi, các em sẽ đi làm cán bộ, tao

sẽ phải nuôi một lũ ăn bám, dẫu họ có đủ tài để không phải sống ăn bám”

Cũng qua cái nhìn của người cháu là bộ đội từ kháng chiến trở về,

cuộc sống của gia đình Bà Hiền “mấy chục năm sống dưới chế độ ta” mà vẫn

còn giữ nguyên vẹn nét đẹp văn hóa Hà Nội, đó là “mỗi tháng cô chú đều tổ

chức một bữa ăn bạn bè, gồm các cựu công dân Hà Nội Những tên tuổi

thành danh của đất kinh kì” Họ ăn mặc sang trọng, quí phái Các ông thì “mũ

dạ, áo ba- đờ- xuy, bỏ áo khoác ngoài, bên trong mặc bộ đồ, thắt cà vạt”, còn

các bà “lược giắt trâm cài hoa hột lấp lánh áo nhung, áo dạ, đeo ngọc, đeo

dây đi lại uyển chuyển”

Bên cạnh việc ca ngợi nét đẹp văn hóa của người Hà Nội, nhà văn

cũng chân thật nói lên cái giản dị trong cuộc sống đời thường được diễn ra

hàng ngày của người Hà Nội nhằm phê phán theo lối tự trào “ngày thường,

các bà mặc áo bông ngắn, quần thâm, đi dép hay đi guốc, vuông khăn len tơi

tớp buộc cổ hay bịt đầu, là các cô Lọ Lem của mỗi ngày” để nếu có trò

chuyện thì cũng được ăn nói “buông tuồng thiếu ý tứ” vì theo nhà văn “tất cả

bình dân, tất cả đều có quyền ăn nói thô tục”

Bằng cách đó, nhà văn nhẹ nhàng phê phán cái ẫu trĩ trong cách nhìn,

cách nghĩ của chúng ta ở một thời kỳ dài, thời kì đó chưa xa còn rơi rớt đến

bây giờ

●“Một người Hà Nội” hàm chứa một chiều sâu tư tưởng

Ý thức mở rộng khả năng chiếm lĩnh hiện thực, khả năng khám phá

phát hiện con người đã trở thành thường trực trong ngòi bút của Nguyễn Khải Nếu trước 1978, cái nhìn của Nguyễn Khải về con người là cái nhìn một

chiều “cái gì cũng có lí một thời nhất cử nhất động đều có lí” (Phía khuất

mặt người) thì giờ đây ông nhận ra “con người là một tổng thể vô cùng phức

tạp, làm sao có thể cân đo đong đếm và có thể chia nó ra, ép nó lại thành những tiêu chuẩn chính xác trong một hệ thống hoạt động kinh tế mà còn có hoạt động chính trị, hoạt động văn hoá hoạt động tôn giáo và trăm ngàn ràng

buộc khác nó chia sẻ lo nghĩ của mọi người” (Khoảnh khắc đang sống) Trong truyện ngắn “Một người Hà Nội” nhân vật “Tôi” có cái nhìn không hề

tĩnh tại, giản đơn về người cô của mình và luôn có sự thay đổi Nếu lúc đầu là

cái nhìn e ngại vì “cảm thấy cô Hiền đích thị là tư sản rồi” nên không ghi tên

cô trong lịch cán bộ của mình thì về sau chứng kiến những đau đớn, dằn vặt của người mẹ khi quyết định cho hai đứa con lên đường nhập ngũ thì cái nhìn của nhân vật “Tôi” trở thành niềm ngưỡng mộ và cuối cùng là cảm hứng tôn vinh ca ngợi khi phát hiện ra bản lĩnh, cốt cách văn hoá đậm nét trong con

người cô “một người như cô phải chết đi thật tiếc, lại một hạt bụi vàng của

Hà Nội rơi xuống chìm sâu vào lớp đất cổ Những hạt bụi vàng lấp lánh đâu

đó ở mỗi góc phố Hà Nội hãy mượn gió mà bay lên cho đất kinh kì chói sáng ánh vàng” Với cái nhìn đa chiều về con người trong tác phẩm, Nguyễn Khải

đã làm nên sự sâu sắc trong chủ đề của truyện “Một người Hà Nội”

“Một người Hà Nội” ngoài khẳng định, ngợi ca cái đẹp về chiều sâu

văn hoá trong lối sống của người Hà Nội, đó là nét thanh lịch hào hoa trong cách ăn mặc, ứng xử hằng ngày, cách dạy con của Bà Hiền, nét cá tính và bản lĩnh, luôn dám là mình ở nhân vật Bà Hiền nhà văn gửi gắm, bộc lộ một tình yêu sâu nặng, một niềm ngưỡng mộ tha thiết đối với văn hoá đất kinh kì, tác phẩm còn đặt ra vấn đề hãy thay đổi cách nhìn nhận, cách đánh giá về những

người trong giới thượng lưu Hà Nội Những phẩm chất, nét đẹp văn hóa trong

lối sống của họ và sự đóng góp của họ cho sự nghiệp bảo vệ và xây dựng đất

nước cần được nhìn nhận một cách khách quan, hãy từ bỏ cái nhìn thành kiến

vì quan điểm giai cấp Qua đó, nhà văn còn muốn khẳng định một cái nhìn,

một cách đánh giá con người: Đừng đem những định kiến chủ quan của mình

để vội vàng đánh giá con người và hành động nào đó trong cuộc sống

Khám phá giá trị vĩnh hằng trong những cái rất đời thường qua truyện

ngắn “Một người Hà Nội” nhà văn Nguyễn Khải giúp chúng ta cảm nhận

được giá trị quý báu vẫn tồn tại quanh ta, giá trị ấy chính là chất vàng mười

của cuộc sống mà bất cứ ai cũng có thể thấy xung quanh mình Từ đó thức

tỉnh con người ý thức bảo vệ và phát huy những giá trị của mỗi vùng đất để

dân tộc Việt Nam mãi là đất nước giàu bản sắc văn hoá truyền thống Nguyễn

Khải cố gắng đi tìm nét đẹp giản dị ở trong cuộc sống hằng ngày ở mỗi con

người bình thường để khẳng định giá trị văn hoá ở mỗi con người, coi đó là

thước đo cần thiết cho sự trường tồn của một đất nước

Trong những phức tạp và sự bộn bề của cuộc sống hôm nay, nhà văn

băn khoăn lo lắng về giá trị văn hoá của dân tộc ở mỗi người bị hoàn cảnh xã

hội của thời mở cửa, của thời cơ chế thị trường đưa đẩy mà bản chất tốt đẹp

không còn nữa Coi nhân vật Bà Hiền là “hạt bụi vàng của Hà Nội” nhà văn

Nguyễn Khải muốn khẳng định rằng: Trong Hà Nội hôm nay có muôn vàn

người Hà Nội mang trong mình tinh hoa, văn hoá truyền thống của người Hà

Nội Và nhắc nhở chúng ta: Hãy giữ lại trong mình vốn sống, vốn văn hoá

cho chính mình và cho cả dân tộc

1.3.3.3 “Một người Hà Nội” thể hiện nghệ thuật đặc sắc trong văn

Nguyễn Khải

● Cách kể chuyện vừa thân tình, vừa hóm hỉnh có sức hấp dẫn đối

với bạn đọc

Nghệ thuật trần thuật là bút pháp tiêu biểu trong tác phẩm tự sự, bởi tự

sự là kể lại, là chú trọng đến các yếu tố sự kiện Vì thế, nghệ thuật trần thuật

là việc tổ chức, sắp xếp xâu chuỗi sự kiện, tình tiết để tạo nên một cốt truyện, một tình huống truyện “Trần thuật” là phương diện kết cấu nên tác phẩm, là yếu tố thu hút độc giả đưa người đọc vào thế giới hình tượng tác phẩm, thông qua ngôn từ tác phẩm để từ đó hình thành cảm xúc và thị hiếu thẩm mĩ ở

người đọc Đọc truyện ngắn “Một người Hà Nội” của Nguyễn Khải, chúng ta

thấy nhà văn trong khi trần thuật đặc biệt chú ý đến lối kể bằng đối thoại, phân tích, bình luận nhằm góp phần bộc lộ tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm

Nhân vật người kể chuyện trong truyện ngắn “Một người Hà Nội” là người

trần thuật lộ diện “Tôi”, tức là người trần thuật tham gia vào chuyện chứ không bàng quan đứng ngoài Cách xây dựng nghệ thuật như vậy khiến cho tác phẩm có bầu không khí gần gũi, cởi mở, gây hứng thú tranh luận giữa nhà văn và bạn đọc, đồng thời tạo nên tính “khách quan” khi đánh giá nhìn nhận

sự việc, hiện tượng Đây là thủ pháp rất thành công của Nguyễn Khải Trong truyện ngắn “Một người Hà Nội” người kể chuyện xuất hiện ở

ngôi thứ nhất “Tôi” khiến cho người đọc dễ nhận ra người kể chuyện chính là hình tượng tác giả, chính là “anh Khải”, “đồng chí Khải” Câu chuyện mà nhân vật “Tôi” kể là câu chuyên về người thân trong gia đình, từ nguyên mẫu

ở ngoài đời - người cô của mình, nhà văn đã tạo được một điểm nhìn nghệ thuật gần gũi, tin cậy để từ đó tình bày những trải nghiệm và suy nghĩ của bản thân về những sự kiện và những chuyển biến trong cuộc đời nhân vật Cũng qua cuộc đời nhân vật mà nhà văn bộc lộ cách nhìn cuộc sống và con người theo suy ngẫm, triết luận về nhân cách của người Hà Nội qua nếp sống của người cô mình Bà Hiền hiện dần lên trong quá trình biến đổi những quan niệm nhìn nhận về con người và cuộc sống Cứ mỗi lần tiếp xúc với người cô của mình nhân vật “Tôi” lại khám phá được những bản chất tốt đẹp của người

Hà Nội, lại chiêm nghiệm được những ý nghĩ sâu xa về cuộc đời này Chẳng

hạn “sau bữa tiệc mừng chiến thắng mười lăm năm, tầng lớp lính đã mất ngôi

vị độc tôn của mình rồi Bây giờ là thời các giám đốc công ty, các tổng giám

đốc công ty, các cố vấn chuyên viên kinh tế thật giả đủ loại lên ngôi ban phát

mọi tiêu chuẩn giá trị cho cả xã hội” Hoặc là, trong khung cảnh của tiết trời

mùa xuân, trở lại thăm Bà Hiền, nhìn bà chăm chú lau đánh cái bát thuỷ tiên

chuẩn bị đón tết mà nhân vật “Tôi” có bao suy nghĩ về cái gì đó vừa mất đi

trong sự xô bồ phức tạp của đời sống hôm nay ngay tại mảnh đất kinh kì này

“năm nay chắc chưa thể có hoa thuỷ tiên Dân Hà Nội nhảy tàu lên Lạng Sơn

buôn bán đủ thứ mà lại không buôn được vài ngàn củ thuỷ tiên nhỉ? Ví thử có

thuỷ tiên liệu còn có người biết gọt thuỷ tiên? lại thêm cách sống, cái tâm lí

sống ồ ạt, xô bồ vụ lợi của đám người vừa thoát khỏi cái chết, cái khổ đã dễ

gì có được sự bình tĩnh để thưởng thức vẻ đẹp trang trọng của một dò hoa

thuỷ tiên”

Xuất hiện trong tác phẩm để được đối thoại trực tiếp, để được bộc lộ

suy ngẫm và cách đánh giá của mình, nhân vật “Tôi”- người kể chuyện muốn

đưa người đọc vào sự trải nghiệm, đánh giá về những vấn đề thời sự mà ông

đặt ra trong tác phẩm Đó là nét đặc sắc trong văn cuả Nguyễn Khải

● Giọng kể là giọng chiêm nghiệm, triết lí có pha chút tự trào tạo

hứng thú cho người đọc khi đọc “Một người Hà Nội”

Giọng điệu kể chuyện cũng là một yếu tố quan trọng trong cách tổ chức

kể chuyện của Nguyễn Khải cũng như trong truyện ngắn “Một người Hà Nội”

Người đọc nhận ra giọng kể đa sắc điệu của nhà văn trong truyện ngắn

này, khi thì giọng triết lý, lúc lại bộc lộ giọng biện luận, tranh biện qua việc

tạo ra các đối thoại giữa các nhân vật Nhưng có khi giọng triết lý, tranh biện

chỉ xuất hiện ngầm, kín đáo qua thái độ của nhân vật trong tác phẩm Chẳng

hạn thái độ im lặng của người bạn Bà Hiền khi nghe nhân vật “Tôi” nhận xét

không mấy vui vẻ về lối sống của con người Hà Nội: “trong bữa tiệc…hình như tôi nói hơi nhiều…về người dân Sài Gòn cũng lịch thiệp, nhã nhặn hơn người dân Hà Nội Những người ngồi nghe đều nín lặng, không một ai hỏi lại, không một ai bình phẩm gì thêm” Sự đối nghịch giữa hai thái độ trong một

bữa tiệc đó thể hiện một cuộc tranh luận ngầm giữa hai quan niệm đánh giá về

Hà Nội của hai lớp người khác nhau Cuộc tranh luận ngầm còn diễn ra trong câu chuyện Bà Hiền kể về cây si đổ ở đền Ngọc Sơn Khi người cháu thể hiện thái độ bi quan về nếp sống, thái độ sống của người Hà Nội ngày nay đã làm mai một, làm mất đi nét đẹp truyền thống ngàn đời của mảnh đất “hào hoa

thanh lịch” thì người cô “không bình luận một lời nào về những nhận xét không mấy vui vẻ của tôi về Hà Nội” mà bà lại bình tĩnh kể cho người cháu

nghe về câu chuyện cây si cổ thụ ở đền Ngọc Sơn bị bão đánh bật rễ, sau một tháng nhờ sự nỗ lực của chính quyền thành phố cây si được sống lại và trổ lá non Câu chuyện tưởng chừng đơn giản nhưng trong đó lại chứa đựng triết lý

của nhà văn về niềm tin vào sự trường tồn của nét đẹp văn hoá Hà Nội “với người già, bất kể ai, cái thời đã qua luôn là thời vàng son Mỗi thế hệ đều có thời vàng son của họ Hà Nội thì không thế Thời nào nó cũng đẹp, một vẻ đẹp riêng cho mỗi lứa tuổi” Cho nên những điều khiến cho nhân vật tôi khó chịu, bực tức khi chứng kiến cảnh “ông bạn đạp xe như gió đã làm xe người ta suýt

đổ lại còn phóng xe vượt qua rồi quay mặt lại chửi: Tiên sư cái anh già”…

chỉ là sự nhất thời còn bản chất Hà Nội vẫn lưu giữ một sức sống văn hoá mà không một thời nào có thể đổi thay Những người như Bà Hiền, như những người bạn của bà, như Dũng, Tuất… là con người đang âm thầm lưu giữ và phát huy sức sống của văn hoá Hà Nội

Bên cạnh giọng điệu triết lý tranh biện, người đọc bắt gặp giọng điệu

mang sắc thái tâm tình, đầy cảm xúc trong “Một người Hà Nội” đó là cảnh

khi nhân vật “Tôi” chứng kiến một bà lão đang chuẩn bị đón tết mà cảm thấy

“tết quá, Hà Nội quá” Hay là, khi kể cho người cháu nghe xong câu chuyện

về cây si bị bão đánh đổ Bà Hiền tâm sự: “Thiên địa tuần hoàn, cái vào ra

của tạo vật là không thể lường trước được” Với lòng cảm phục trước người

cô của mình nhân vật “Tôi” thốt lên: “bà già vẫn giỏi quá, khiêm tốn và rộng

lượng quá Một người như cô phải chết đi thật tiếc…” Với giọng điệu tâm

tình này, Nguyễn Khải kín đáo thể hiện suy ngẫm của mình về văn hoá Hà

Nội và ông muốn khẳng định rằng, dù cuộc sống có đổi thay thì Hà Nội vẫn

vẹn nguyên trong mình những giá trị văn hoá bền vững

“Một người Hà Nội” còn có giọng kể dân dã, giản dị - một đặc điểm

trong giọng kể của Nguyễn Khải sau năm 1978 Có khi là lời nói của chính

người kể chuyện - nhân vật “Tôi” Chẳng hạn, khi nhân vật “Tôi” nói về quan

hệ của mình với Bà Hiền, nhà văn dùng lối nói quen thuộc của ngôn ngữ khẩu

ngữ hàng ngày “trong lý lịch tôi không ghi tên cô Hiền, họ thì xa bắn súng đại

bác chưa chắc đã tới, huống hồ còn là bà tư sản, dính líu vào thêm phiền”

Trước niềm vui Hà Nội vừa được giải phóng, nhân vật “Tôi” bộc bạch “Với

lứa tuổi chúng tôi ngày ấy mới hăm bốn hăm nhăm cái xuân xanh là cực kì

khoan khoái” Trong một tình huống khác, nhà văn để cho nhân vật chị vú

bộc lộ giọng điệu “thông tục” khi trả lời câu hỏi của cán bộ về cách cư xử của

Bà Hiền với chị: “Nếu họ không tử tế thì tôi đã xéo đi từ lâu rồi, không khiến

anh phải xui”

Một giọng điệu làm nên sự độc đáo của “Một người Hà Nội” còn là

lối nói tự trào, đùa tếu của chủ thể trần thuật Văn Nguyễn Khải luôn luôn có

xu hướng xóa nhòa khoảng cách giữa nhân vật và người kể chuyện, người đọc

bắt gặp lối nói đùa, tự trào của tác giả nói về mình một cách tự nhiên không e

ngại “Gia đình tôi thì ăn uống bình dân hơn, vợ chồng con cái ngồi xúm xít

quanh cái mâm nhôm, thức ăn có khi múc ra bát , ra đĩa, có khi cứ để nguyên

trong nồi, nồi lớn đặt giữa mâm, nồi nhỏ đặt cạnh mâm Cứ việc sục muôi

vào, sục đũa vào, vừa ăn vừa quát mắng con cái Nhồm nhoàm, hả hê không cần phải khuôn bó theo một qui tắc nào cả Ăn cốt để sống, để làm việc, hay hớm gì cái thứ nghi lễ rườm rà của giai cấp tư sản ” Trong bữa cơm gia đình

Bà Hiền tổ chức mừng Dũng trở về, khi được hỏi về chuẩn giá trị xã hội thuộc

về lớp người nào thì “Tôi” cười phá lên trả lời: “Bây giờ là thời các giám đốc công ti, tổng giám đốc công ti, các cố vấn, chuyên viên kinh tế thật giả đủ loại lên ngôi ban phát mọi tiêu chuẩn giá trị cho cả xã hội” Cũng trong bữa tiệc

ấy, nhân vật tôi nhận ra “Tôi chỉ là một loại nhân vật phụ, ghé gẩm vào cái vinh quang chung mà thôi”

“Một người Hà Nội” còn có giọng điệu tự tin xen lẫn giọng hoài nghi

Là một cán bộ từ kháng chiến trở về giải phóng thủ đô Hà Nội, chứng kiến

cảnh sống của gia đình người cô mình, nhân vật “Tôi” băn khoăn: “nhưng tôi vẫn lo tôi vẫn nghi ngại gia đình này khó gắn bó với chế độ mới ” Khi Hà

Nội đang trong những ngày đầu giải phóng, tận mắt chứng kiến cảnh sống của

người Hà Nội nhân vật “Tôi” bộc lộ: “Chúng tôi thì vui thế, tại sao những người vốn sống ở Hà Nội chưa thật vui nhỉ?”

Bằng sự kết hợp nhiều giọng điệu kể chuyện như thế, Nguyễn Khải đã rút ngắn và làm gần lại khoảng cách giữa bạn đọc với nhà văn, giữa thế giới nghệ thuật của nhà văn với hiện thực cuộc sống, tạo ra hoàn cảnh thích hợp để

tâm sự, giãi bày và đối thoại cùng độc giả Vì vậy đọc “Một người Hà Nội”

chúng ta thấy một không khí tiếp nhận văn chương dân chủ, cởi mở, giản dị tạo hứng thú cho người đọc tiếp nhận tác phẩm

● “Một người Hà Nội” tiêu biểu cho nghệ thuật xây dựng nhân vật

trong văn của Nguyễn Khải

Nói đến kết cấu của một tác phẩm tự sự, chúng ta không thể không nói đến nghệ thuật xây dựng nhân vật Bởi vì nhân vật là phương tiện quan trọng giúp nhà văn thực hiện ý tưởng sáng tác, quan điểm nghệ thuật trong tác

phẩm nghệ thuật của mình Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn

“Một người Hà Nội” được nhà văn đặt trong mối quan hệ so sánh, để từ đó

người đọc tự nhận thức được tư tưởng mà nhà văn gửi gắm qua mỗi hình

tượng nhân vật Chẳng hạn, để làm sáng tỏ lối sống của Bà Hiền, nhà văn so

sánh lối sống của bà với lối sống phổ biến của con người thời đại ấy (thông

qua lối sống của gia đình người cháu): Nơi ở của bà “rộng quá, một toà nhà

tọa lạc ngay tại một phố lớn, hướng nhà nhìn thẳng ra cây si cổ thụ và hậu

cung của đền Ngọc Sơn Với người vô sản ở quá rộng là một cái tội, trong khi

cán bộ và gia đình họ phải ở chen chúc trong những khu nhà tập thể có khi

phải ở ngay gầm cầu thang của nhà bạn bè” “Cái ăn” của gia đình Bà Hiền

cũng được so sánh với gia đình “Tôi”: “Bàn ăn trải khăn trắng, giữa bàn có

một lọ hoa nhỏ, bát úp trên đĩa, đũa bọc trong giấy bản và từng người ngồi

đúng chỗ quy định” còn “gia đình tôi thì ăn uống bình dân hơn, vợ chồng con

cái ngồi súm sít quanh cái mâm nhôm, thức ăn có khi múc ra đĩa, có khi cứ để

nguyên trong nồi, nồi lớn đặt giữa mâm, nồi nhỏ đặt cạnh mâm, cứ việc sục

muôi vào, sục đũa vào, vừa ăn vừa quát mắng con cái, nhồm nhoàm hả hê,

không theo một quy tắc nào cả” Ngay thái độ của những người trong gia đình

Bà Hiền cũng được nhà văn đặt trong mối quan hệ so sánh giữa một bên là

thái độ thân tình cởi mở của người chồng “ông chồng bước tới, nắm tay tôi

hỏi hồn nhiên: Tại sao Chủ nhật trước đồng chí không ra chơi, cả nhà chờ

cơm mãi” và thái độ phấn khởi của những đứa con khi thấy đồng chí Khải

đến: “mẹ ơi! đồng chí Khải đến!” thì Bà Hiền cau mặt gắt: “phải gọi là anh

Khải, hiểu chưa?” rồi nghe ông chồng nói thì “thở dài quay người đi” Rõ

ràng, khi cuộc sống mới như vòng xoáy quẩn quanh trong nếp sống, trong

cách nghĩ của con người thì Bà Hiền vẫn giữ nguyên bản lĩnh, cốt cách của

một con người không chạy theo thời thượng, vẫn luôn là chính mình, dám làm

mình và không dễ dàng bị cám dỗ

Xây dựng nhân vật chính trong quan hệ với nhiều nhân vật khác để làm sáng tỏ quan niệm, tư tưởng của mình là một đặc điểm nổi bật nữa trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của Nguyễn Khải Bên cạnh một Bà Hiền khôn ngoan, đảm đang, thông minh, thức thời, luôn dám làm thì người đọc còn thấy nhiều người khác cũng đang âm thầm gìn giữ vẻ đẹp truyền thống ngàn năm văn hiến của mảnh đất Hà Thành, đó là những người bạn của Bà Hiền là bà

mẹ của Tuất Đáng quý là sự âm thầm đấy còn giữ lại ở ngay trong những thanh niên hào hoa, thanh lịch như Dũng, Tuất Họ là những người góp phần gìn giữ truyền thống văn hoá nghìn đời của Hà Nội và của đất nước Việt Nam chúng ta

Với cách xây dựng nhân vật như thế, Nguyễn Khải giúp người đọc dễ dàng phát hiện ra nội dung tư tưởng của tác phẩm, hướng người đọc đến sự tự nhận thức mình và thấy rằng mình cần phải làm gì để gìn giữ truyền thống tốt đẹp của văn hoá từ ngàn xưa còn lưu giữ đến hôm nay và tiếp tục phát huy giá trị truyền thống tốt đẹp ấy đến muôn đời

Chương 2 KHOẢNG CÁCH LỊCH SỬ - VĂN HOÁ Ở HỌC SINH DÂN TỘC

MIỀN NÚI KHI HỌC TRUYỆN NGẮN “MỘT NGƯỜI HÀ NỘI” CỦA

NHÀ VĂN NGUYỄN KHẢI VÀ NHỮNG BIỆN PHÁP KHẮC PHỤC

Là những giáo viên trực tiếp giảng dạy văn hoá cho học sinh dân tộc

thiểu số miền núi tại trường Văn hoá I - Bộ Công an - Tỉnh Thái Nguyên,

chúng tôi đang đứng trước một thực tế vô cùng khó khăn: Làm thế nào để

giúp học sinh người dân tộc thiểu số miền núi cảm, hiểu, tiếp nhận tác phẩm

viết về miền xuôi, về Hà Nội như truyện ngắn “Một người Hà Nội” của nhà

văn Nguyễn Khải? Làm thế nào để đưa học sinh dân tộc thiểu số miền núi

vượt qua “màng cách điện tâm hồn” (Hoàng Hữu Bội - Dạy và học tác phẩm

văn học ở trường trung học miền núi) để xâm nhập vào tác phẩm, để xúc cảm,

để suy ngẫm với nhà văn về cuộc sống và con người? Để tìm lời giải đáp cho

những câu hỏi đó, trước hết phải phát hiện ra những khó khăn vướng mắc từ

trong thực tế tiếp nhận truyện ngắn “Một người Hà Nội” của học sinh dân tộc

thiểu số miền núi, để từ đó đề xuất một số biện pháp nhằm hạn chế khoảng

cách tiếp nhận đó ở các em

Để phát hiện ra những khó khăn, vướng mắc của học sinh dân tộc miền

núi khi tiếp nhận truyện ngắn “Một người Hà Nội” của nhà văn Nguyễn Khải

chúng tôi tiến hành các bước:

2.1 Khảo sát những khoảng cách lịch sử - văn hóa học sinh ở học sinh

dân tộc miền núi khi học truyện ngắn “Một người Hà Nội”

● Mục đích khảo sát:

Nhằm phát hiện những khó khăn trở ngại mà học sinh các dân tộc miền

núi gặp phải trong việc tiếp nhận truyện ngắn “Một người Hà Nội” của nhà

văn Nguyễn Khải, tìm ra những nguyên nhân để từ đó đề xuất một số biện

pháp nhằm rút ngắn khoảng cách lịch sử - văn hoá của học sinh dân tộc miền núi về truyện ngắn này

● Đối tượng khảo sát:

Học sinh lớp 12 là người dân tộc miền núi đang học tập tại trường Văn hoá I - Bộ Công an - Tỉnh Thái Nguyên

● Phương pháp khảo sát:

Chúng tôi tiến hành khảo sát 155 em học sinh gồm các dân tộc:

Dân tộc Số học sinh Dân tộc Số học sinh Dân tộc Số

học sinh

Về nhân vật Bà Hiền:

1 Cảm nhận đầu tiên của em về nhân vật Bà Hiền sau khi đọc xong

truyện “Một người Hà Nội” ?

2 Chi tiết nghệ thuật nào kể về nhân vật Bà Hiền khiến người miền núi thích thú?

3 Theo em Bà Hiền là người như thế nào (qua việc chọn bạn đời, việc

sinh con, việc quản lý gia đình, việc dạy con và sự chiêm nghiệm về lẽ đời) ?

4 Em thích nét tính cách nào ở nhân vật Bà Hiền?

5 Cách sống của Bà Hiền có nét gì rất riêng của người Hà Nội?

6 Chi tiết: “bên ngoài trời rét, mưa rây lả lướt chỉ đủ làm ẩm chứ không

làm ướt, lại nhìn một bà lão (nếu là một thiếu nữ thì phải hơn) lau đánh cái

bát thuỷ tiên thấy tết quá, Hà Nội quá” gợi cho em suy nghĩ gì?

7 Nhan đề của truyện gợi cho em suy nghĩ gì? (Tại sao tác giả lại đặt tên

truyện là “Một người Hà Nội”?

8 Qua nhân vật Bà Hiền em hiểu gì về người Hà Nội?

Về nhân vật “Tôi” - Người kể chuyện:

1 Em hiểu tôi ở đây là ai?

2 Nhân vật “tôi” đã có cái nhìn như thế nào về người Hà Nội?

3 Em suy nghĩ gì về lời bình luận của người kể chuyện qua đoạn văn sau

đây về nhân vật Bà Hiền:

- “Cô đã yếu nhiều, đã già hẳn, ngoài bảy mươi rồi còn gì? Nhưng cô

vẫn là người của hôm nay, một người của Hà Nội hôm nay, thuần tuý Hà Nội,

không pha trộn”

- “Một người như cô phải chết đi thật tiếc, lại một hạt bụi vàng của Hà

Nội rơi xuống chìm sâu vào lớp đất cổ Những hạt bụi vàng lấp lánh đâu đó ở

mỗi góc phố Hà Nội hãy mượn gió mà bay lên cho đất kinh kì chói sáng

những ánh vàng”

4 Vì sao người kể chuyện lại thấy “tức” và “đau” khi gặp những người

thiếu lễ độ, thiếu văn hoá?

5 Câu chuyện Bà Hiền kể về cây si ở đền Ngọc Sơn bị gió quật đổ được

sống lại nhờ sự nỗ lực của chính quyền thành phố có ý nghĩa gì?

6 Qua hình tượng nhân vật “Tôi” nhà văn đã ngợi ca điều gì và phê phán điều gì?

4 Ấn tượng sâu sắc để lại trong em khi đọc truyện “Một người Hà Nội”?

5 Qua việc đọc và tự tìm hiểu, em thấy có điều gì khó khăn khi tiếp nhận

truyện ngắn “Một người Hà Nội” của nhà văn Nguyễn Khải? Để hiểu được

truyện ngắn này em đề xuất ý kiến gì?

● Kết quả khảo sát

Kết quả thống kê được từ phiếu khảo sát đã cho chúng tôi thấy học sinh các dân tộc miền núi gặp phải khó khăn, vướng mắc khi đến với truyện ngắn

“Một người Hà Nội” như sau:

2.1.1 Học sinh dân tộc miền núi chưa hiểu được nét tâm lí thời đại của một thời kì dài trong chế độ ta

Viết truyện ngắn "Một người Hà Nội" nhà văn Nguyễn Khải đã bám

sát quá trình lịch sử của dân tộc ta từ những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đến cuộc sống thực tại những năm 90 của thế kỉ XX qua câu chuyện cuộc sống gia đình Bà Hiền, cụ thể là: cuộc sống của gia đình Bà Hiền trong thời kì kháng chiến chống thực dân Pháp, qua những năm đầu Hà Nội vừa giải phóng đến những năm 90 của thế kỉ XX Theo một trình tự thời gian diễn biến sự việc, nhà văn kể lại những chặng đường lịch sử đó với giọng

tự trào hóm hỉnh để phê phán những ấu trĩ của cán bộ ta

Sinh ra và lớn lên ở miền núi trong thời bình, học sinh là người dân tộc thiểu số miền núi không hiểu được những năm tháng gian khổ, ác liệt mà

nhân dân ta ở miền xuôi, nhân dân thủ đô Hà Nội phải chịu đựng, các em

không hình dung gì được về cuộc sống của nhân dân ta, về chế độ chính sách

của Đảng và nhà nước trong thời kì đầu xây dựng Chủ nghĩa xã hội Do vậy

các em không sao hiểu được giọng tự trào của nhà văn và những điều nhà văn

phê phán Trong phiếu điều tra các em đã thể hiện rõ điều này: “Em không

biết tại sao trong kháng chiến chống Pháp, những gia đình địa chủ, tư sản ở

nước ta, nhất là ở Hà Nội lại bị coi là người bóc lột, phải đi học tập, cải tạo

Mà em không biết học tập cải tạo ở đâu, em nghĩ chắc họ đi tù thì phải” (em

Phùn Dùng Hiển - dân tộc Dao - Quảng Ninh) Có em bộc lộ: “nhà văn

Nguyễn Khải nói về “chế độ mới”, em không hiểu chế độ mới ở đây là chế độ

nào? ” (em Ngân Văn Hai - dân tộc Thái - Thanh Hoá) Từ thực tế cảm thụ đó

của học sinh, chúng tôi cho rằng, khơi gợi lại tâm lí thời đại, không khí của

lịch sử để giúp cho học sinh dân tộc thiểu số miền núi cảm nhận được những

ý sâu kín ẩn chứa trong tác phẩm văn chương nói chung, văn chương viết về

miền xuôi, về Hà Nội nói riêng là cần thiết

2.1.2 Học sinh dân tộc miền núi rất xa lạ với bức tranh đời sống vật

chất và đời sống tinh thần của tầng lớp thượng lưu ở Hà Nội qua các giai

đoạn lịch sử được miêu tả trong tác phẩm

Qua nghiên cứu các phiếu khảo sát của các em học sinh về truyện ngắn

"Một người Hà Nội" của nhà văn Nguyễn Khải, chúng tôi thấy học sinh dân

tộc thiểu số miền núi rất xa lạ với bức tranh đời sống vật chất và đời sống tinh

thần của tầng lớp thượng lưu ở Hà Nội Chẳng hạn, trong truyện ngắn "Một

người Hà Nội" nhà văn Nguyễn Khải đã tái hiện lại một nếp sống, nếp sinh

hoạt của giới thượng lưu ở Hà Nội qua miêu tả việc tổ chức bữa ăn mỗi tháng

một lần của gia đình Bà Hiền với những người bạn của bà cũng khiến các em

bỡ ngỡ khó hiểu Em Và Bá Pó - dân tộc Mông - Nghệ An giãi bày rất thật

cảm nghĩ của người dân tộc thiểu số miền núi: “Em thấy gia đình Bà Hiền

trong truyện ngắn "Một người Hà Nội" của nhà văn Nguyễn Khải mỗi tháng

một lần tổ chức một bữa ăn với bạn bè gồm các cựu công dân Hà Nội, bữa cơm sang trọng và thân mật… em thấy đó là cách sống rất hay, nhưng người dân ở bản em thì chưa bao giờ có buổi gặp mặt như thế vì sáng sớm đã phải đi nương Nếu nương rẫy ở gần thì kịp về nhà ăn bữa cơm trưa còn nếu ở xa quá thì mặt trời lặn mới về Cuộc sống vất vả, lam lũ, suốt ngày lo làm sao có cơm

ăm là tốt lắm rồi Còn việc tổ chức ăn uống như gia đình Bà Hiền thì chẳng bao giờ có”

Viết truyện ngắn "Một người Hà Nội" nhà văn Nguyễn Khải muốn gợi

lại không khí một Hà Nội cổ kính, sang trọng qua miêu tả chi tiết về gian phòng tiếp khách của gia đình Bà Hiền, nhưng chi tiết ấy lại khiến học sinh người dân tộc thiểu số miền núi không hình dung được như thế nào? em Già

Bá Trồng - dân tộc Mông - Nghệ An viết: “Em không thể nào hình dung ra khung cảnh phòng tiếp khách nhà Bà Hiền, nào là sập gụ chân quỳ, nào là tủ chùa, lư hương, bộ sa lông gụ… những đồ vật ấy em chưa nhìn thấy bao giờ”

Rõ ràng, đối với học sinh dân tộc thiểu số miền núi thì đời sống vật chất và

cuộc sống tinh thần của người Hà Nội còn rất xa lạ với các em

Qua miêu tả cách ăn, mặc của người Hà Nội trong truyện ngắn "Một

người Hà Nội" chúng tôi nhận thấy rằng với cách ăn cách mặc đó của người

Hà Nội rất quen thuộc đối với người miền xuôi thì lại vô cùng xa lạ đối với học sinh dân tộc thiểu số miền núi Em Hồ Cương - dân tộc Vân Kiều - Quảng Bình viết: “Là một người sinh ra ở miền núi, khi đọc truyện ngắn

"Một người Hà Nội" của nhà văn Nguyễn Khải, em thấy cuộc sống của

những người giàu có, lương thiện như gia đình Bà Hiền ở Hà Nội khác xa với cuộc sống của người dân ở bản em Bữa ăn của gia đình Bà Hiền chuẩn bị cẩn thận quá, còn người dân quê em đến bữa ăn thì “cả nhà ăn chung nồi, ngồi chung mâm” vừa ăn vừa nói chuyện bằng thứ tiếng của dân tộc em” Em Phàn

Dùn Sinh dân tộc Dao - Hà Giang thì viết: “Cái mặc của người Hà Nội khác

hẳn với người quê em Người dân quê em ăn mặc rất đơn giản, quần áo thì

làm từ sợi cây rừng dệt thành vải, để may áo quần Còn người Hà Nội các ông

mặc áo ba-đờ-xuy, đi giày da, các bà đi giày nhung đính hạt cườm, mặc áo

măng-tô cổ lông thì đúng là em chưa nhìn thấy bao giờ, qua cách tả của nhà

văn Nguyễn Khải em nghĩ chắc đấy là những bộ quần áo rất đẹp”

Nói về cách dạy con của Bà Hiền, nhiều em học sinh cho rằng Bà Hiền

quá cẩn thận trong việc dạy dỗ con cái, điều đó quá xa vời với đời sống của

người dân ở vùng núi cao xa xôi Em Nông Công Dụng dân tộc Tày - Bắc

Kạn viết: “Đa số người dân bản em suốt ngày cặm cụi với công việc nương

rẫy, chẳng bao giờ có thời gian để ý đến việc ăn mặc của con cái như thế nào

Ví dụ như bố mẹ em chẳng hạn, từ sáng sớm đến tối mịt luôn tay, luôn chân

với công việc nhà nông nên chẳng có thời gian để ý đến con cái” Em Phùng

Văn Ù dân tộc Thái - Điện Biên bộc bạch: “nhà văn Nguyễn Khải kể chuyện

Bà Hiền dạy con biết xấu hổ, biết tự trọng thì thật là tỉ mỉ, người dân quê em

có lẽ chưa gia đình nào dạy con như thế” Như vậy, từ kết quả những phiếu

khảo sát chúng tôi nhận thấy học sinh dân tộc miền núi hiểu rất ít về vẻ đẹp về

chiều sâu văn hoá vật chất và văn hóa tinh thần của người Hà Nội

2.1.3 Học sinh dân tộc miền núi chưa có đủ độ tinh tế để hiểu được

thái độ của nhà văn trước các hiện tượng đời sống qua giọng điệu trần

thuật của tác giả

Chủ đề truyện ngắn "Một người Hà Nội" của nhà văn Nguyễn Khải

được thể hiện qua việc miêu tả nhân vật Bà Hiền - một người Hà Nội có nhiều

nét đẹp Bà là một người luôn dám là mình: đề cao tự trọng trong quan hệ với

mọi người, với đất nước, trong chiêm nghiệm về lẽ đời, trong thu xếp việc gia

đình Bà là người sống có văn hoá Ở Bà Hiền toát lên một phẩm chất đáng

quý: giản dị mà lịch lãm, thiết thực mà sang trọng, cần mẫn mà tài hoa, chân

thực mà tinh tế sâu sắc Phẩm chất bền vững đó thuộc về đạo lí làm người và cũng chính là căn cốt giúp Bà Hiền có thể sống tốt đẹp ở mọi thời, trong mọi mối quan hệ gia đình và xã hội Dù cuộc sống có những lúc thăng trầm, nhưng lúc nào Bà Hiền cũng tỏ rõ là con người khôn ngoan mà sang trọng, thức thời mà chu đáo, linh hoạt mà trung thực Cũng qua nhân vật Bà Hiền nhà văn Nguyễn Khải muốn đề xuất một cách nhìn về người Hà Nội với vẻ đẹp truyền thống của đất kinh kì nghìn năm văn hiến Và cho dù cuộc đời, xã

hội có đổi thay, “thiên điạ có tuần hoàn” thì người Hà Nội vẫn là những con người “thuần tuý không pha trộn” Nhưng học sinh là người dân tộc thiểu số

miền núi không hiểu được ý đồ của nhà văn qua giọng điệu trần thuật hoặc

không xác định được chủ đề mà nhà văn gửi gắm trong đó Với "Một người

Hà Nội" nhà văn Nguyễn Khải muốn khẳng định sức sống lâu bền của văn

hoá đất Thăng Long, của người Hà Nội qua hình ảnh cây si ở đền Ngọc Sơn

bị gió quật đổ được sống lại nhờ sự nỗ lực của chính quyền thành phố, thì đối với học sinh dân tộc thiểu số miền núi các em khó cảm nhận được Em Lò Văn Văn - dân tộc Si La ở Lai Châu viết: “chi tiết ấy muốn nói rằng một xã hội cũ đã bị sụp đổ và một chế độ xã hội mới đã xuất hiện đổi mới và phát triển” Em Mong Văn Tươi dân tộc Chứt - Quảng Bình viết: “chi tiết cây si bị gió quật đổ rồi sống lại có ý nghĩa là người đi trước ngã xuống thì người trẻ tiếp bước theo sau để học hỏi kinh nghiệm và cũng là sự chiêm nghiệm của lớp người đi trước”

Hoặc chi tiết, nhân vật “Tôi” - người kể chuyện chứng kiến cảnh: một

bà lão lau đánh cái bát thuỷ tiên mà thấy dâng trào cảm xúc và thốt lên rằng:

“tết quá, Hà Nội quá…” Với chi tiết này nhiều học sinh dân tộc thiểu số miền

núi cho rằng đấy là việc làm cần cù, chăm chỉ, cẩn thận của bà cụ Hiền Em

Vừ A Nếnh - dân tộc Mông - Lai Châu viết: “việc làm đó của Bà Hiền cho chúng em biết được bà là người lao động cần cù, chịu khó, sáng tạo”

Chúng ta đều biết tác phẩm văn học là một chỉnh thể nghệ thuật Mỗi từ

ngữ, chi tiết, hình ảnh, nhân vật, sự kiện… trong tác phẩm là yếu tố hợp thành

chỉnh thể nghệ thuật do nhà văn sáng tạo nên để thể hiện một ý đồ nghệ thuật

của họ Viết truyện ngắn "Một người Hà Nội" nhà văn muốn ca ngợi vẻ đẹp

của con người Hà Nội được lưu giữ qua bao biến động thăng trầm của lịch sử

đất nước Ca ngợi vẻ đẹp ấy nhà văn ví Bà Hiền như “hạt bụi vàng” và nhiều

hạt bụi vàng góp lại thành “những ánh vàng” để đất kinh kì ngàn năm mãi mãi

toả sáng Với chi tiết này, Em Sùng Dùng Bềnh - dân tộc Mông - Lào Cai

bộc lộ: “Em thấy nhà văn ví Bà Hiền như hạt bụi vàng, em không hình dung

ra hạt bụi vàng là hạt bụi bằng vàng thật hay là hạt bụi ấy có màu vàng, nếu là

hạt bụi thật thì một người sang trọng, quý phái như Bà Hiền chẳng lẽ chỉ bằng

hạt bụi thôi sao? ” Giáo sư Phan Trọng Luận cho rằng: “Nếu với năng lực tri

giác ngôn ngữ và năng lực tái hiện, người đọc mới chỉ dựng lên được trong

tưởng tượng của mình hình ảnh cuộc sống và con người do nhà văn dựng lên

thì bước hoạt động tiếp theo là phải làm sao để những hình ảnh đó, thế giới

nghệ thuật đó đi được vào thế giới tâm linh của người đọc Nếu không thì

cuộc sống nghệ thuật được tái hiện lên vẫn xa lạ vẫn chưa lay động đến cảm

xúc, tư duy của người tiếp nhận Nơi cánh cửa này, vai trò của liên tưởng cực

kì quan trọng Từ gợi ý của nhà văn thông qua những chi tiết, những hình

ảnh… người đọc với vốn sống trực tiếp hoặc gián tiếp của mình bắt gặp được

ý, lời tâm tình của nhà văn” (Văn chương và bạn đọc sáng tạo, NXB Đại học

Quốc gia Hà Nội, 2003, tr.195) Như vậy, chúng tôi cho rằng trong việc giảng

dạy các tác phẩm văn học cho học sinh là người dân tộc miền núi thì việc khơi

dậy trí tưởng tượng và liên tưởng trong tư duy của học sinh là vô cùng cần

thiết

2.2 Nguyên nhân tạo ra những khoảng cách lịch sử - văn hoá giữa tác

phẩm "Một người Hà Nội" với bạn đọc - học sinh dân tộc miền núi

2.2.1 Nguyên nhân khách quan 2.2.1.1 Nhà văn Nguyễn Khải còn xa lạ với học sinh dân tộc miền núi

Nguyễn Khải là một trong những cây bút tiêu biểu của nền văn xuôi cách mạng sau 1975 Ông thuộc thế hệ nhà văn trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và có thành tựu đặc biệt từ sau hoà bình Chính cuộc cách mạng giải phóng dân tộc và cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa đã tạo nên sự nghiệp, nuôi dưỡng tài năng và phong cách của nhà văn Nhìn lại

những trang viết của mình, Nguyễn Khải thầm cảm ơn cách mạng “Nếu không có cuộc cách mạng thì đời mình sẽ ra sao nhỉ?” Nhờ ơn Đảng và cách

mạng mà tài năng của nhà văn Nguyễn Khải được nảy nở Cho đến hôm nay, sau hơn nửa thế kỉ miệt mài lao động sáng tạo, nhà văn Nguyễn Khải đã để lại cho đời một sự nghiệp văn học đồ sộ góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn học Việt Nam hiện đại với các thể loại: Truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết, kí sự, bút kí, kịch… Ở thể loại nào, Nguyễn Khải cũng có thành công

và đóng góp đáng kể

Là một nhà văn có sức viết dồi dào, có ý thức tạo ra cho mình một phong cách riêng, một lối viết riêng độc đáo, nhà văn Nguyễn Khải đã đóng góp cho nền văn học hiện đại Việt Nam nhiều tác phẩm có giá trị sâu sắc về tư tưởng

và nghệ thuật Văn Nguyễn Khải bộc lộ một cái nhìn tỉnh táo, sắc sảo, khả năng phân tích tâm lí già dặn, càng về sau, văn Nguyễn Khải càng đậm màu sắc triết luận Từ những vấn đề có tính thời sự, Nguyễn Khải đã soi chiếu từ nhiều góc nhìn khác nhau, vì thế mà ông có nhiều phát hiện về thời sự về lẽ sống, về lí tưởng và cách ứng xử của con người Đọc văn Nguyễn Khải người đọc như thấy sự hoá thân của chính cuộc đời nhà văn ở trong đó Nguyễn Khải có một tuổi thơ sống buồn tẻ kể cả những người thân yêu trong gia đình ông cũng phải gánh vác mọi nỗi buồn một cách nhẫn nhục và cam chịu Những cuộc đời và số phận ấy ám ảnh suốt cuộc đời cầm bút của nhà văn