A. MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài: Trong chương trình giáo dục phổ thông, môn giáo dục công dân được xem là một trong những phương tiện hiệu quả nhất cung cấp kiến thức và rèn luyện cho học sinh ý thức công dân. Giúp các em có thể hiểu, đánh giá và lý giải các vấn đề đặt ra trong thực tiễn.Trên cơ sở kế thừa và phát triển nội dung môn Giáo dục công dân ở bậc tiểu học và THCS, chương trình Giáo dục công dân ở bậc THPT cung cấp cho học sinh những kiến thức về nhiều lĩnh vực: Triết học, đạo đức, kinh tế chính trị xã hội, pháp luật Tại Hội thảo quốc gia về Giáo dục đạo đức công dân trong giáo dục phổ thông Việt Nam, ngày 10.8.2013, Thứ trưởng Bộ GD ĐT Nguyễn Vinh Hiển cho rằng, việc đổi mới chương trình và sách giáo khoa môn giáo dục công dân là cần thiết. Nội dung sách giáo khoa phải thay đổi sao cho hấp dẫn học sinh, phát huy được ý thức tự học, tự chịu trách nhiệm của học sinh đối với bản thân, gia đình và tương lai của đất nước. Mặt khác, Robinson có viết: “Học là việc chuẩn bị cho người học vào các tình huống của thực tiễn cuộc sống”. Vì thế, việc dạy học không chỉ trang bị cho học sinh một lượng kiến thức tối đa làm nền tảng vững chắc cho cuộc sống sau này mà còn rèn luyện cho các em những kĩ năng xử lý các vấn đề nảy sinh trong cuộc sống. Bởi vì với lượng thông tin và tri thức ngày càng tăng và thay đổi nhanh chóng thì việc dạy học nếu chỉ với mục đích trang bị kiến thức cho học sinh là chưa đủ mà cần dạy cho các em cách học, cách tiếp cận, vận dụng tri thức vào trong cuộc sống và sáng tạo tri thức mới. Do đó, nội dung giảng dạy ngày nay cần chú trọng kiến thức cơ bản và cốt lõi là rèn luyện kĩ năng tự học, tự nghiên cứu để giúp các em tự học tập trong tương lai và học tập suốt đời. Phương pháp xây dựng nội dung bài học bằng bài tập tình huống phần nào đáp ứng được yêu cầu đó. Mặt khác, trong quá trình dạy học cụ thể là trong nội dung chương trình lớp 12 chủ yếu là tìm hiểu về pháp luật, chẳng những phải truyền thụ cho các em hiểu những kiến thức cơ bản về pháp luật mà còn phải giúp các em biết vận dung kiến thức đó vào thực tiễn, đồng thời trong qua trình học cần phải phát huy tính tích cực, chủ động đón nhận kiến thức của học sinh, thu hút được sự say mê, hứng thú, khơi gợi được tiềm năng sáng tạo của HS trong môn GDCD. Bên cạnh đó phương pháp này còn rèn cho HS một số kĩ năng cần thiết như: kĩ năng hợp tác, kĩ năng tư duy sáng tạo, kĩ năng thu thập và xử lí thông tin, kĩ năng giải quyết vấn đề, kĩ năng trình bày quan điểm trước tập thể, kĩ năng sáng tạo khi đưa ra các giải pháp cho vấn đề, kĩ năng giao tiếp… thu hút được sự say mê, hứng thú, khơi gợi được tiềm năng sáng tạo của HS trong môn GDCD, giúp cho các em có ý thức nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật, biết đấu tranh chống các hành vi vi phạm pháp luật và đặc biệt là tạo được hứng thú, sự chủ động, tích cực của các em trong học tập. Xuất phát từ những lý do nêu trên, chúng tôi chọn: “Vận dụng phương pháp dạy học bằng tình huống nhằm Giáo dục pháp luật cho học sinh phổ thông trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường THPT Hương Khê, huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh” làm tiểu luận khoa học
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ - GIÁO DỤC CÔNG DÂN
TIỂU LUẬN VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BẰNG TÌNH HUỐNG NHẰM GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO HỌC SINH PHỔ THÔNG TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở TRƯỜNG THPT HƯƠNG KHÊ,
HUYỆN HƯƠNG KHÊ, TỈNH HÀ TĨNH
Người hướng dẫn: TS Phạm Việt Thắng Học viên: Trần Thị Nha Trang
Lớp: Bồi dưỡng kiến thức pháp luật K2A
Hà Tĩnh, năm 2015
Trang 2A MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài:
Trong chương trình giáo dục phổ thông, môn giáo dục công dân được xem
là một trong những phương tiện hiệu quả nhất cung cấp kiến thức và rèn luyện chohọc sinh ý thức công dân Giúp các em có thể hiểu, đánh giá và lý giải các vấn đề đặt
ra trong thực tiễn.Trên cơ sở kế thừa và phát triển nội dung môn Giáo dục công dân
ở bậc tiểu học và THCS, chương trình Giáo dục công dân ở bậc THPT cung cấp chohọc sinh những kiến thức về nhiều lĩnh vực: Triết học, đạo đức, kinh tế- chính trị -
xã hội, pháp luật
Tại Hội thảo quốc gia về Giáo dục đạo đức- công dân trong giáo dục phổthông Việt Nam, ngày 10.8.2013, Thứ trưởng Bộ GD - ĐT Nguyễn Vinh Hiển chorằng, việc đổi mới chương trình và sách giáo khoa môn giáo dục công dân là cầnthiết Nội dung sách giáo khoa phải thay đổi sao cho hấp dẫn học sinh, phát huyđược ý thức tự học, tự chịu trách nhiệm của học sinh đối với bản thân, gia đình vàtương lai của đất nước Mặt khác, Robinson có viết: “Học là việc chuẩn bị cho ngườihọc vào các tình huống của thực tiễn cuộc sống” Vì thế, việc dạy học không chỉtrang bị cho học sinh một lượng kiến thức tối đa làm nền tảng vững chắc cho cuộcsống sau này mà còn rèn luyện cho các em những kĩ năng xử lý các vấn đề nảy sinhtrong cuộc sống Bởi vì với lượng thông tin và tri thức ngày càng tăng và thay đổinhanh chóng thì việc dạy học nếu chỉ với mục đích trang bị kiến thức cho học sinh làchưa đủ mà cần dạy cho các em cách học, cách tiếp cận, vận dụng tri thức vào trongcuộc sống và sáng tạo tri thức mới Do đó, nội dung giảng dạy ngày nay cần chútrọng kiến thức cơ bản và cốt lõi là rèn luyện kĩ năng tự học, tự nghiên cứu để giúpcác em tự học tập trong tương lai và học tập suốt đời Phương pháp xây dựng nội
dung bài học bằng bài tập tình huống phần nào đáp ứng được yêu cầu đó
Mặt khác, trong quá trình dạy học cụ thể là trong nội dungchương trình lớp 12 chủ yếu là tìm hiểu về pháp luật, chẳng nhữngphải truyền thụ cho các em hiểu những kiến thức cơ bản về phápluật mà còn phải giúp các em biết vận dung kiến thức đó vào thựctiễn, đồng thời trong qua trình học cần phải phát huy tính tích cực,chủ động đón nhận kiến thức của học sinh, thu hút được sự say mê, hứngthú, khơi gợi được tiềm năng sáng tạo của HS trong môn GDCD Bên cạnh đóphương pháp này còn rèn cho HS một số kĩ năng cần thiết như: kĩ năng hợp tác, kĩnăng tư duy sáng tạo, kĩ năng thu thập và xử lí thông tin, kĩ năng giải quyết vấn đề,
kĩ năng trình bày quan điểm trước tập thể, kĩ năng sáng tạo khi đưa ra các giải phápcho vấn đề, kĩ năng giao tiếp… thu hút được sự say mê, hứng thú, khơi gợi được
Trang 3tiềm năng sáng tạo của HS trong môn GDCD, giúp cho các em có ý thức nghiêmchỉnh chấp hành pháp luật, biết đấu tranh chống các hành vi vi phạm pháp luật vàđặc biệt là tạo được hứng thú, sự chủ động, tích cực của các em trong học tập
Xuất phát từ những lý do nêu trên, chúng tôi chọn: “Vận dụng phương pháp dạyhọc bằng tình huống nhằm Giáo dục pháp luật cho học sinh phổ thông trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường THPT Hương Khê, huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh” làm tiểu luận khoa học
2 Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở tìm hiểu cơ sở lý luận liên quan đến phương pháp nghiên cứu tìnhhuống và những đặc thù của môn Giáo dục công dân, đề tài đi sâu nghiên cứu việc ápdụng phương pháp này trong dạy học mảng kiến thức pháp luật thuộc môn Giáo dụccông dân với mục đích góp phần hình thành và phát triển năng lực thực tiễn, thái độ,hành vi đúng đắn cho học sinh
3 Đối tượng nghiên cứu
Phương pháp dạy học tình huống trong môn Giáo dục công dân tại trường THPT Hương Khê, huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh
4 Giả thuyết nghiên cứu
Nếu áp dụng PPNCTH vào giảng dạy mảng kiến thức pháp luật ở môn Giáodục công dân theo qui trình hợp lý, khoa học sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy họcmôn Giáo dục công dân
5 Nhiệm vụ và giới hạn phạm vi nghiên cứu
5.1 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Điều tra thực trạng việc dạy và học môn GDCD tại trường THPT Hương Khê, huyệnHương Khê, tỉnh Hà Tĩnh
- Nghiên cứu, tổng hợp và khái quát hóa các cơ sở lý luận của đề tài
- Nghiên cứu hiệu quả của việc áp dụng PPNCTH vào dạy học môn Giáo dục côngdân ở trường THPT Hương Khê, huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh
- Xây dựng tuyển tập hệ thống bài tập tình huống trong dạy học môn Giáo dục côngdân
5.2 Giới hạn phạm vi nghiên cứu
- Thời gian: Những năm gần đây
- Không gian: Tại THPT Hương Khê, huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh
- Nội dung: nghiên cứu phương pháp dạy học tình huống và áp dụng vào thực tiễngiảng dạy môn GDCD hiện nay
6 Phương pháp nghiên cứu
Trang 46.1 Các phương pháp nghiên cứu lý luận: đọc sách, nghiên cứu tài liệu và tổng kết lýthuyết.
6.2 Các phương pháp nghiên cứu cụ thể: phương pháp thực nghiệm, khảo sát điều tra,
đo đạc xử lý kết quả bằng thống kê toán học và các phương pháp khác như phỏng vấnsâu, tổng kết kinh nghiệm, quan sát, lịch sử, logic
7.3 Đề tài có thể làm tài liệu tham khảo cho các nhà nghiên cứu, sinh viên, học sinh
8 Cấu trúc của đề tài
Ngoài phần Mở đầu, kết luận, phụ lục, Tiểu luận kết cấu thành 02 chương:
Chương I: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài nghiên cứu
Chương II: Tiến trình thực hiện nghiên cứu và các kết quả nghiên cứu
B NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BẰNG TÌNH HUỐNG NHẰM GIÁO DỤC PHÁP
LUẬT CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC MÔN GDCD
1.1 Cơ sở lý luận của việc sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn GDCD ở trường THPT Hương Khê, huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh
1.1.1 Quan niệm về phương pháp dạy học bằng tình huống
1.1.1.1 Quan niệm về phương pháp dạy học
Trong các tác phẩm về lý luận dạy học, ta có thể tìm thấy nhiều định nghĩa về phương pháp dạy học như:
Phương pháp dạy học là cách thức làm việc của thầy và trò trong sự phối hợp thống nhất và dưới sự chỉ đạo của thầy, nhằm làm cho trò tự giác, tích cực, tự lực đạt tới mục đích dạy học
Bất cứ phương pháp nào cũng là hệ thống những hành động có mục đích của giáo viên, là hoạt động nhận thức và thực hành có tổ chức của học sinh nhằm đảm bảo cho trò lĩnh hội được nội dung trí dục
Phương pháp dạy học đòi hỏi có sự tương tác tất yếu của thầy và trò, trong quá trình đó thầy tổ chức sự tác động của trò đến đối tượng nghiên cứu, mà kết quả là trò lĩnh hội được nội dung trí dục
Trang 5Những định nghĩa này đã nêu lên được một cách khái quát về phương pháp dạy học Qua quá trình nghiên cứu về phương pháp dạy học ta thấy rằng giữa dạy và học
có mối liên hệ mật thiết với nhau
Phương pháp dạy học bao gồm phương pháp dạy và phương pháp học, chúng làhai hoạt động khác nhau về đối tượng, nhưng thống nhất với nhau về mục đích, tác động qua lại với nhau và là hai mặt của một quá trình dạy học Trong sự thống nhất này phương pháp dạy giữ vai trò chỉ đạo, còn phương pháp học có tính độc lập tương đối, chịu sự chi phối của phương pháp dạy, nhưng phương pháp học có ảnh hưởng trở lại đối với phương pháp dạy
Phương pháp dạy có hai chức năng là truyền đạt và chỉ đạo Phương pháp học cũng có hai chức năng là tiếp thu và tự chỉ đạo
Thầy truyền đạt cho trò một nội dung nào đó, theo một lôgic hợp lý, và bằng lôgic của nội dung đó mà chỉ đạo, ( định hướng, tổ chức, hướng dẫn và kiểm tra, đánh giá) sự học tập của trò Trong bản thân phương pháp dạy, hai chức năng này gắn bó hữu cơ với nhau, chúng không thể thiếu nhau được Trong thực tiễn, nhiều giáo viên chỉ chăm lo việc truyền đạt mà coi nhẹ việc chỉ đạo Người giáo viên phải kết hợp hai chức năng trên đây bằng chính lôgic của bài giảng, với lôgic hợp lý của bài giảng, thầyvừa giảng vừa truyền đạt), vừa đồng thời điều khiển việc tiếp thu ban đầu và cả việc tựhọc của trò Vì vậy phương pháp dạy chính là mẫu, là mô hình cơ bản cho phương pháp học trong tất cả các giai đoạn của sự học tập
Còn về phía học sinh, khi học tập vừa phải tiếp thu bài thầy giảng, lại vừa phải
tự điều khiển quá trình học tập của bản thân Nói cách khác, học sinh phải tiếp thu nội dung do thầy truyền đạt, đồng thời dựa trên toàn bộ lôgic bài giảng của thầy mà tự lực chỉ đạo sự học tập của bản thân (tự định hướng, tự tổ chức, tự thực hiện, tự kiểm tra - đánh giá) Người học sinh giỏi thường là người biết nắm bắt được lôgic cơ bản của bài giảng của thầy, rồi tự sáng tạo lại nội dung đó theo lôgic của bản thân Vậy, trong phương pháp học, hai chức năng tiếp thu và tự chỉ đạo gắn bó chặt chẽ với nhau, thâm nhập vào nhau, bổ sung cho nhau, như hai mặt của cùng một hoạt động
Dạy tốt, học tốt, xét về mặt phương pháp phải là sự thống nhất của dạy với học,
và đồng thời cũng là sự thống nhất của hai chức năng riêng của mỗi hoạt động truyền đạt và chỉ đạo trong dạy; tiếp thu và tự chỉ đạo trong học Nói cách khác, dạy học tối
ưu phải là sự dạy học mà trong đó, về mặt phương pháp, bảo đảm được cùng một lúc
ba phép biện chứng:
Giữa dạy và học
Giữa truyền đạt và chỉ đạo trong dạy
Giữa tiếp thu và tự chỉ đạo trong học
Trang 6Phương pháp dạy học bao gồm phương pháp dạy và tổ hợp ba phương pháp họcứng với ba giai đoạn học tập.
Giai đoạn 1: Tiếp thu ban đầu các thông tin
Trong giai đoạn này thầy giảng bài mới Trò nghe, nhìn, hiểu, ghi chép và sơ bộnhớ những điều thầy giảng
Giai đoạn 2: Xử lý thông tin khi tự học
Nhiệm vụ chủ yếu của giai đoạn này là sự tự học để xử lý thông tin, biến nó thành học vấn riêng Ở đây trò phải sử dụng toàn bộ các thao tác tư duy
Giai đoạn 3: Vận dụng thông tin để giải bài tập
Đây là bước kết thúc của quá trình lĩnh hội một vấn đề Nhiệm vụ của nó là vận dụng kiến thức, kỹ năng và kỹ xảo việc giải quyết các bài tập nhận thức
Trong quá trình dạy và quá trình học thì quá trình dạy có vai trò chỉ đạo trong
cả ba giai đoạn của quá trình học, quá trình dạy hợp lý thì quá trình học sẽ đạt kết quả cao
1.1.1.2 Quan niệm về tình huống và phương pháp dạy học bằng tình huống
*
Quan niệm tình huống:
“Tình huống là một hoàn cảnh thực tế, trong đó chứa đựng những mâu thuẫn xung đột Người ta phải đưa ra một quyết định trên cơ sở cân nhắc các phương án giải quyết khác nhau Tình huống cũng có thể là một hoàn cảnh gắn với câu chuyện có cốt truyện, nhân vật, có chứa đựng xung đột, có tính phức hợp được viết ra để minh chứngmột vấn đề hay một số vấn đề của cuộc sống thực tế Tình huống dạy học là những tình huống thực hoặc mô phỏng theo tình huồng thực, được cấu trúc hóa nhằm mục đích dạy học”
Tình huống bao giờ cũng là tình huống có vấn đề
“Tình huống có vấn đề là tình huống mà khi đó mâu thuẫn khách quan của bài toán nhận thức được chấp nhận như một vấn đề học tập mà họ cần và có thể giải quyết được, kết quả là họ nắm được tri thức mới Trong đó, vấn đề học tập là những tình huống về lý thuyết hay thực tiễn có chứa đựng mâu thuẫn biện chứng giữa cái (kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo) đã biết với cái phải tìm và mâu thuẫn này đòi hỏi phải được giảiquyết”
“Tình huống có vấn đề, đó là trở ngại trí tuệ của con người, xuất hiện khi anh tachưa biết cách giải thích hiện tượng sự kiện, quá trình của thực tế, khi chưa thể đạt tới mục đích bằng cách thức hành động quen thuộc Tình huống này kích thích con người tìm tòi cách giải thích hay hành động mới Tình huống có vấn đề là quy luật của hoạt động nhận thức sáng tạo, có hiệu quả Nó quy định sự khởi đầu của tư duy, hành động
tư duy tích cực sẽ diễn ra trong quá trình nêu ra và giải quyết vấn đề”
Trang 7Xét về khía cạnh tâm lý thì: “Tình huống là trạng thái tâm lý độc đáo của con người gặp chướng ngạy nhận thức, xuất hiện mâu thuẫn nội tâm, có nhu cầu giải quyếtmâu thuẫn đó, không phải bằng tái hiện hay bắt chước, mà bằng tìm tòi sáng tạo tích cực đầy hứng thú, và khi tới đích thì lĩnh hội được kiến thức, phương pháp giành kiến thức và cả niềm vui sướng của người phát hiện kiến thức”.
Qua một số định nghĩa ta có thể hiểu tình huống có vấn đề trong dạy học là: tình huống học tập mà khi học sinh tham gia thì gặp một số khó khăn, học sinh ý thức được vấn đề, mong muốn giải quyết vấn đề đó và cảm thấy với khả năng của mình thì
hy vọng có thể giải quyết được, do đó bắt tay vào việc giải quyết vấn đề đó Nghĩa là tình huống đó kích thích hoạt động nhận thức tích cực của học sinh, đề xuất vấn đề và giải quyết vấn đề đã đề xuất
Tình huống có vấn đề luôn chứa đựng một nội dung cần xác định, một nhiệm
vụ cần giải quyết, một vướng mắt cần tháo gỡ Và do vậy, kết quả của việc nghiên cứu
và giải quyết tình huống sẽ là những tri thức mới , nhận thức mới hoặc phương thức hành động mới đối với chủ thể
Có ba yếu tố tạo thành tình huống có vấn đề:
Nhu cầu nhận thức hoặc hành động của người học
Sự tìm kiếm những tri thức và phương thức hành động chưa biết
Khả năng trí tuệ của chủ thể, thể hiện ở kinh nghiệm và năng lực
Đặc trưng cơ bản của tình huống có vấn đề trong dạy học là những lúng túng vềcách giả quyết vấn đề, tức là vào thời điểm đó, tình huống đó thì những tri thức và kỹ năng vốn có chưa đủ để tìm ra ngay lời giải Tất nhiên việc giải quyết vấn đề không đòi hỏi quá cao đối với trình độ hiện có của học sinh
*
Quan niệm về phương pháp dạy học bằng tình huống
Phương pháp dạy học bằng tình huống là phương pháp dạy học mà trong đó giáo viên đặt học sinh vào một trạng thái tâm lý đặc biệt khi họ gặp mâu thuẫn khách quan của bài toán nhận thức giữa cái đã biết và cái phải tìm, tự họ chấp nhận và có nhucầu, có khả năng giải quyết mâu thuẫn đó là bằng tìm tòi, tích cực, sáng tạo, kết quả là
họ giành được kiến thức và cả phương pháp giành kiến thức
Với phương pháp này giáo viên đặt trước học sinh một vấn đề sau đó cho các
em thấy rõ lợi ích về mặt nhận thức hay mặt thực tế của việc giải quyết nó nhưng đồngthời cảm thấy có một số khó khăn về mặt trí tuệ do thiếu kiến thức cần thiết nhưng thiếu sót này có thể khắc phục nhờ một số nỗ lực của nhận thức
Dạy học bằng tình huống có những đặc điểm sau:
Giáo viên phải tạo ra được mâu thuẫn nhận thức, có điều học sinh chưa biết cầntìm hiểu, việc đi tìm lời giải đáp chính là đi tìm kiến thức, kỹ năng, phương pháp mới
Trang 8Giáo viên gây được sự chú ý ban đầu, từ đó kích thích sự hứng thú tạo nên nhu cầu nhận thức, khởi động tiến trình nhận thức của học sinh Học sinh chấp nhận mâu thuẫn khách quan thành mâu thuẫn chủ quan.
Tình huống và vấn đề nêu ra phải rõ ràng, phù hợp với khả năng của học sinh
Từ những điều quen thuộc, bình thường đã biết phải đi đến cái mới (mục đích cần đạt được) học sinh cảm thấy có khả năng giải quyết được vấn đề
Dạy học bằng tình huống là một trong những yêu cầu quan trọng của đổi mới nội dung, phương pháp dạy học, dạy học bằng tình huống là một trong những phương pháp dạy học hiện đại, hay phương pháp dạy học tích cực
Giảng dạy theo phương pháp này đòi hỏi giáo viên phải có kiến thức rộng cả về
lý luận và thực tiễn Nếu chỉ có kiến thức lý luận lý thuyết thì giáo viên không đưa ra được những tình huống, hoặc có đưa ra thì cũng không đúng với nội dung hoặc không sát thực tế Từ đó làm cho người học không định hướng được cách giải quyết tình huống, hoặc giải quyết sai
1.1.2 Ưu điểm và hạn chế của phương pháp dạy học bằng tình huống
1.1.2.1 Ưu điểm của phương pháp dạy học bằng tình huống
Với tư cách là một phương pháp giảng dạy tích cực, lấy người học làm trung tâm, dạy học bằng tình huống có những ưu điểm sau đây:
Thứ nhất: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp người học dễ hiểu và dễ
nhớ các vấn đề phức tạp’’ Thông qua các tình huống được phân tích, thảo luận, người học có thể tự rút ra những kiến thức lý luận bổ ích và ghi nhớ những kiến thức này mộtcách dễ dàng trong thời gian dài Nếu học lý thuyết, người học có thể rơi vào tình trạng “học vẹt”, học thuộc lý thuyết mà không hiểu nên rất mau quên thì phương pháp giảng dạy tình huống giúp người học hiểu được vấn đề một cách sâu sắc gắn liền với quá trình giải quyết tình huống đó
Thứ hai: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp người học nâng cao khả
năng tư duy độc lập, sáng tạo” Nếu trong phương pháp dạy học truyền thống, quá trình tiếp nhận thông tin diễn ra gần như một chiều giữa giáo viên và học sinh, trong
đó giáo viên là người truyền đạt tri thức và học sinh là người tiếp nhận tri thức đó thì phương pháp dạy học bằng tình huống tạo ra một môi trường học tích cực có sự tương tác giữa học sinh và giáo viên, giữa các học sinh với nhau Trong đó, học sinh được đặt vào trong một hoàn cảnh buộc họ phải ra quyết định để giải quyết tình huống và họphải dùng hết khả năng tư duy, kiến thức vốn có của mình để lập luận bảo vệ quan điểm đó Họ không bị phụ thuộc vào ý kiến và quyết định của giáo viên khi giải quyết một tình huống cụ thể mà có thể đưa ra các phương án giải quyết sáng tạo Bên cạnh
đó, dạy học bằng tình huống còn giúp người học có thể chia sẻ tri thức, kinh nghiệm
Trang 9cho nhau; học được những ý kiến, quan điểm, thông tin từ những bạn học khác làm phong phú hơn vốn tri thức của họ.
Thứ ba: “Dạy và học bằng tình huống giúp người học có cơ hội để liên kết, vận
dụng các kiến thức đã học được” Để giải quyết một tình huống, học viên có thể phải vận dụng đến nhiều kiến thức lý thuyết khác nhau trong cùng một môn học hoặc của nhiều môn học khác nhau
Thứ tư: “Dạy học bằng tình huống thông qua việc giải quyết tình huống giúp
người học có thể phát hiện ra những vấn đề cuộc sống đặt ra nhưng bản thân chưa đủ kiến thức giải quyết” Cuộc sống vốn đa dạng và phong phú nên không loại trừ khả năng phát sinh những tình huống mà người học và thậm chí cả người dạy chưa gặp baogiờ Trong tình huống này, người dạy phải định hướng và khơi gợi khả năng tư duy độc lập, sáng tạo của người học được vận dụng, phát huy tối đa và không loại trừ khả năng người học sẽ tìm ra được những các lý giải mới làm bổ sung thêm kiến thức cho
cả người học lẫn người dạy
Thứ năm: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp cho người học có thể
rèn luyện một số kỹ năng cơ bản như kỹ năng làm việc nhóm, tranh luận và thuyết trình” Đây là những kỹ năng quan trọng giúp cho người học có thể thành công trong tương lai Học bằng tình huống giúp người học dễ dàng nhận ra những ưu điểm và hạnchế của bản thân khi họ luôn có môi trường thuận lợi để so sánh với các học viên khác trong quá trình giải quyết tình huống Từ đó họ sẽ có cơ hội học hỏi kỹ năng làm việc nhóm, tranh luận và thuyết trình từ những học viên khác Phương pháp học bằng tình huống cũng giúp người học phát triển các kỹ năng phát biểu trước đám đông một cách khúc chiết, mạch lạc, dễ hiểu; phân tích vấn đề một cách lôgic; hiểu biết thực tế sâu rộng, biết vận dụng linh hoạt lý thuyết để giải quyết các tình huống thực tế; biết phản biện, bảo vệ quan điểm cá nhân, đồng thời có khả năng thương lượng và dễ dàng chấp nhận các ý kiến khác biệt, biết lắng nghe và tôn trọng ý kiến của người khác để làm phong phú hơn vốn kiến thức của mình
Nếu mục tiêu của giáo dục đào tạo trong giai đoạn hiện nay là dạy kiến thức, kỹnăng và thái độ thì phương pháp dạy học bằng tình huống nếu được áp dụng tốt có thể đạt được cả ba mục tiêu này
Thứ sáu: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp cho học sinh có khả năng
nghiên cứu và học tập suốt đời, tăng cường khả năng tự định hướng trong học tập của học sinh, phù hợp với nhu cầu và sở thích của cá nhân người học” Thông qua việc phân tích và thảo luận vấn đề, học sinh học được cách tiếp cận và giải quyết các vấn đềkhác nảy sinh trong tương lai, biết cách tìm kiếm thông tin và trở thành người có thể tựđịnh hướng học tập và nghiên cứu sau khi đã tốt nghiệp
Trang 10Thứ bảy: “Phương pháp dạy học bằng tình huống làm tăng sự hứng thú của
phần lớn học sinh đối với môn học” Trong phương pháp học bằng tình huống, học sinh là người chủ động tìm kiếm tri thức và quyết định kiến thức nào cần được nghiên cứu và học hỏi Việc thảo luận cũng làm tăng hứng thú của học sinh đối với việc học
vì nó kích thích người học tham gia tích cực vào việc tìm hiểu vấn đề cần nghiên cứu, tìm ra giải pháp, tranh luận và lý giải vấn đề khoa học để bảo vệ quan điểm của mình Sau khi thảo luận, học sinh vẫn có nhu cầu tiếp tục tìm hiểu, nghiên cứu vấn đề để trả lời những câu hỏi được đặt ra trong buổi thảo luận
Cuối cùng: Giáo viên với vai trò là “điều phối viên” trong một lớp học bằng
tình huống vừa có thể hướng dẫn, chia sẻ tri trức, kinh nghiệm cho học sinh, đồng thời
họ cũng có thể học hỏi được những kinh nghiệm, thông tin, giải pháp mới từ học viên
để làm giàu vốn tri thức và phong phú hơn bài giảng của mình, nhất là từ những học sinh có tư duy nhanh nhẹn sáng tạo Qua quá trình hướng dẫn học sinh nghiên cứu tìnhhuống, giáo viên cũng có thể phát hiện ra những điểm bất hợp lý hoặc sai sót của tình huống và có những điều chỉnh nội dung tình huống sao cho phù hợp
1.1.2.2 Hạn chế của phương pháp dạy học bằng tình huống
Bên cạnh những ưu điểm nêu trên, phương pháp dạy và học bằng tình huống còn có một số điểm hạn chế nhất định
Thứ nhất: “Đối với các môn học là ngành khoa học xã hội, khi giảng dạy bằng
tình huống, các vấn đề xã hội thường được giải thích theo nhiều quan điểm khác nhau tùy thuộc vào quan điểm, quan niệm sống, vào vốn kiến thức xã hội và kinh nghiệm của người học Vì vậy, đôi khi cuộc thảo luận về tình huống sẽ không hướng theo con đường và dẫn đến một kết cục như người soạn thảo tình huống mong muốn, nhất là trong những lớp học mà học viên đa dạng về trình độ và đến từ những vùng miền khácnhau, và giáo viên không có kinh nghiệp trong việc điều phối, dẫn dắt cuộc thảo luận”
Thứ hai: “Phương pháp dạy học bằng tình huống đòi hỏi tinh thần tự học, thái
độ làm việc nghiêm túc và khả năng tư duy độc lập, sáng tạo, năng động Tuy nhiên, hiện nay có khá nhiều học sinh không quen với phương pháp học bằng tình huống, họ không có kỹ năng làm việc nhóm, thụ động, ỷ lại, không hợp tác từ đó làm giảm hiệu quả của phương pháp dạy học bằng tình huống”
Thứ ba: “Phương pháp dạy học bằng tình huống tốn nhiều thời gian của người
học” Trong phương pháp học truyền thống, trong một khoảng thời gian nhất định, giáo viên có thể cung cấp một lượng kiến thức tương đối hoàn chỉnh, hệ thống, logic cho học sinh Cùng lượng kiến thức đó, trong phương pháp học bằng tình huống, học sinh phải tự mình tìm kiếm và đọc tài liệu, xử lý thông tin nên sẽ tốn thời gian hơn gấpnhiều lần so với phương pháp học truyền thống Phương pháp dạy học bằng tình huốngđòi hỏi giảng viên phải là người tích cực, luôn đổi mới, cập nhật thông tin, kiến thức
Trang 11và kỹ năng mới Trong xã hội hiện đại, các điều kiện về kinh tế, chính trị, xã hội và pháp luật thay đổi một cách nhanh chóng nên “tuổi thọ” của một tình huống rất ngắn
Có khi giảng viên mới xây dựng xong một tình huống, giảng dạy được một lần đã phảithay đổi cho phù hợp
Có ý kiến cho rằng dạy học bằng tình huống là cách để thầy “nghỉ ngơi” vì trong khi người học phải làm việc, người dạy không có việc gì để làm Đây là một ý kiến sai lầm vì phương pháp dạy học bằng tình huống đòi hỏi những kỹ năng phức tạp hơn trong giảng dạy, như cách tổ chức lớp học, bố trí thời lượng, đặt câu hỏi, tổ chức
và khuyến khích người học thảo luận, dẫn dắt mạch thảo luận, nhận xét, phản biện… Đây thật sự là những thách thức lớn đối với giáo viên trong quá trình ứng dụng
phương pháp này
1.1.3 Các loại tình huống và cách thức xây dựng một tình huống
1.1.3.1 Các loại tình huống dạy học
Áp dụng phương pháp dạy học bằng tình huống cho phép giáo viên sử dụng tình huống một cách rất linh hoạt Tình huống có thể được dùng trong quá trình thuyết giảng hay để phục vụ giờ thảo luận như là trọng tâm của bài học Tùy thuộc vào từng bối cảnh sử dụng, có thể chia tình huống theo mức độ phức tạp của nó thành những loại như sau:
Loại 1 – Tình huống đơn giản: “Loại này bao gồm các tình huống dưới dạng các ví dụ minh họa với tình tiết đơn giản Độ dài của các tình huống này thường chỉ khoảng 4 - 5 câu Các tình huống đơn giản có thể dùng ngay trong bài thuyết giảng củagiáo viên nhằm hai mục đích: (1) minh họa cho kiến thức mà giáo viên vừa giảng và (2) kích thích học sinh tư duy tại chỗ và dẫn dắt sang nội dung kiến thức tiếp theo”
Loại 2 – Tình huống phức tạp: “Loại này bao gồm các tình huống phức tạp hơn Loại 1 sử dụng với mục đích buộc học sinh chuẩn bị bài trước khi lên lớp giờ thuyết giảng Các tình huống phức tạp cần đủ dài vài bao gồm một hoặc một số vấn đề nhằm gợi mở kiến thức bắt đầu giờ thuyết giảng của một bài học mới Các tình huống này cần được giao trước cho học sinh cùng với tài liệu hướng dẫn để học sinh đọc Các tình huống không cần quá khó mà chỉ cần đủ để định hướng cho học sinh nghiên cứu
và ghi nhớ những khái niệm khởi đầu của bài học”
Loại 3 – Tình huống đầy đủ: “Loại này bao gồm các tình huống phức tạp nhất
và được chuẩn bị kỹ lưỡng nhất Mục đích của loại tình huống này là để học sinh áp dụng các kiến thức đã học qua giờ thuyết giảng vào giải quyết các vụ việc trong thực tiễn và qua đó học thêm kiến thức mới Loại tình huống này yêu cầu học sinh không những phải nghiên cứu tài liệu được giao mà còn phải thực hiện các bước chuẩn bị theo yêu cầu của giáo viên Phương pháp nêu vấn đề sẽ hỗ trợ để giải quyết tình
huống, trong đó học sinh là người làm việc chính và giáo viên là người hướng dẫn cho
Trang 12học sinh Về nội dung, tình huống này có độ phức tạp cao nhất Nó thường bao gồm ít nhất ba vấn đề xuyên suốt trong một hay nhiều bài học và do đó yêu cầu về sự chuẩn
bị của cả học sinh và giáo viên cũng ở mức độ cao nhất”
Ngoài ba loại tình huống này ta cũng có thể phân chia các tình huống theo độ
mở của vấn đề trong tình huống Theo cách phân loại này, giáo viên có thể xây dựng các tình huống mở và các tình huống đóng Tình huống mở là các vụ việc mà trong đó lời giải để ngỏ hoặc có nhiều cách giải khác nhau Loại tình huống này rất tốt trong việc kích thích khả năng tư duy và rèn luyện kỹ năng cho học sinh Khi học sinh xử lý các tình huống thuộc loại này, vấn đề mấu chốt không phải là bản thân kết luận mà là cách thức để đi đến kết luận đó Ngược lại, tình huống đóng là các tình huống dẫn tới một kết quả cố định Học sinh vẫn có thể chủ động xử lý tình huống xong giáo viên sẽ định hướng cho học sinh tới kiến thức chính thống Loại tình huống này rất tốt để giáo viên bổ sung thêm cho học sinh kiến thức nội dung
1.1.3.2 Cách thức xây dựng một tình huống dạy học
Đối với giáo viên tình huống được xây dựng nên là đề giải quyết một vấn đề nào đó và qua quá trình đó giúp học sinh tiếp thu kiến thức Vì vậy, quy trình xây dựngbài tập tình huống của giáo viên thường đi theo chiều ngược lại với quy trình giải quyết bài tập tình huống của học sinh Quy trình này có thể được mô tả bằng các bước sau:
Bước 1 - Xác định kiến thức cần truyền đạt
Bước 2 - Hình thành vấn đề
Bước 3 – Hình thành tiểu vấn đề
Bước 4 – Xây dựng tình tiết sự kiện của tình huống
“Việc xây dựng tình huống luôn bắt đầu từ nội dung kiến thức cần truyền đạt tới học sinh Nội dung kiến thức này có thể là một khái niệm nào đó giáo viên muốn học sinh nắm bắt được và phân biệt được với những khái niệm khác hay cũng có thể làmột nguyên tắc ứng xử nào đó mà giáo viên muốn học sinh hiểu và áp dụng được vào thực tiễn Dựa trên những kiến thức này, giáo viên xây dựng nên những vấn đề mà thông thường chính là những câu hỏi xuất phát từ bản thân kiến thức cần học sinh tiếp thu Việc giải quyết vấn đề này có thể đòi hỏi trước tiên phải giải quyết một số vấn đề nhỏ khác và nếu vậy những vấn đề nhỏ cũng phải được xác định Trên cơ sở các vấn
đề và tiểu vấn đề, giáo viên sẽ xây dựng các tình tiết sự kiện để hình thành một tình huống hoàn chỉnh Ở bước cuối cùng này, giáo viên có thể có hai cách để xây dựng tình tiết sự kiện Thứ nhất, giáo viên có thể dựa trên những vụ việc đã xảy ra và đã được giải quyết một cách sáng tạo Nếu có những vụ việc liên quan tới những nội dungkiến thức mà giáo viên đang muốn học sinh tìm hiểu thì giáo viên có thể lấy tình tiết của vụ việc đó rồi điều chỉnh tình tiết sự kiện cho phù hợp với yêu cầu của mình Thứ
Trang 13hai, nếu không tìm được vụ việc thực tế thì giáo viên có thể tự xây dựng nên một tình huống giả định Trong trường hợp này các tiêu chuẩn của một tình huống tốt như phân tích trên đây phải được tuân thủ”.
Việc xây dựng được tình huống tốt là một công đoạn quan trọng trong quá trìnhdạy học bằng tình huống
1.2 Thực trạng của việc giáo dục pháp luật cho học sinh trong dạy học môn GDCD ở trường THPT Hương Khê, huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh
1.2.1 Đặc điểm của địa bàn khảo sát
Trường THPT Hương Khê thành lập năm 1964 Quy mô hiện nay của trường gồm 44 lớpTrường có một Đảng bộ với 4 chi bộ trực thuộc với 78 đảng viên, Đảng bộ luôn đượccông nhận đơn vị vững mạnh xuất sắc Đảng bộ thực sự là hạt nhân lãnh đạo toàn diệnphong trào nhà trường
Các tổ chức quần chúng trong nhà trường hoạt động hiệu quả: Công đoàn cơ sở
là đơn vị vững mạnh xuất sắc được Công đoàn giáo dục Việt Nam tặng Bằng khen.Đoàn TNCS Hồ Chí Minh đơn vị vững mạnh tiêu biểu được TW Đoàn tặng bằngkhen Tổ chức Đoàn là điểm hẹn là nơi tập hợp thanh niên tu dưỡng đạo đức, rèn luyệnphẩm chất cách mạng Nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ với các phong trào
tình nguyện sôi nổi: “Lập thân lập nghiệp, Tuổi trẻ giữ nước, Thanh niên với sự
nghiệp công nghiệp hoá hiện đại hoá nước nhà, tuổi tre học tập và làm theo lời Bác
Trường THPT Hương Khê đóng ở trung tâm huyện Hương Khê diện tích mặtbằng 24265 m2 quy mô 44 lớp với 1755 học sinh Có 116 cán bộ công nhân viên Bangiám hiệu có 4 đồng chí có trình độ đạt chuẩn và trên chuẩn Giáo viên 100% đạtchuẩn trong đó có 7 thạc sỹ trên chuẩn (02 thạc sỹ toán, 02 thạc sỹ Văn, 01 vật lý, 01hoá học, 01sinh học ) Trình độ năng lực chuyên môn đạt yêu cầu khá có chiều hướngphát triển tốt Được sự chỉ đạo chặt chẽ từ ngành GD - ĐT Hà tĩnh Nhà trường càngngày càng ổn định và không ngừng phát triển
Đến nay nhà trường đã có 46 phòng học cao tầng kiên cố đủ để học một ca cho
44 lớp Xây dựng được 07 phòng học bộ môn đạt chuẩn, trong đó có 02 phòng bộ mônvật lý, 01 phòng bộ môn sinh công nghệ, 01 phòng bộ môn hoá, phòng máy vi tính còn
100 máy Nhìn tổng thể CSVC đảm bảo đạt chuẩn hiện tại củng như lâu dài trongchiến lược phát triển của trường
1.2.2 Thực trạng của việc sử dụng các PPDH nhằm giáo dục pháp luật cho học sinh trong dạy học môn GDCD ở trường trường THPT Hương Khê
1.2.2.1 Những kết quả đạt được và nguyên nhân
Ban giám hiệu nhà trường đã quan tâm tổ chức triển khai vận dụng các phươngpháp dạy học tích cực vào giảng dạy, thông qua việc cử giáo viên tham dự các lớp tậphuấn phương pháp dạy học và viết sáng kiến kinh nghiệm về phương pháp giảng dạy
