Nghiên cứu Báo chí học là nhiệm vụ rất quan trọng nhằm xây dựng hệ thống lý luận và thực tiễn về báo chí, những mối liên hệ và sự phát triển tiếp theo của lĩnh vực báo chí. Các vấn đề như Hệ thống khái niệm, tự do báo chí, tác phẩm báo chí, chức năng báo chí, công chúng báo chí....Đó là những đối tượng nghiên cứu báo chí. Trong tiểu luận này, trước tiên em xin đề cập đến lịch sử hình thành phát triển của báo chí. Sau đó đi về các khái niệm về báo chí, truyền thông; về công chúng báo chí. Tiểu luận nghiên cứu trong phạm vị lý thuyết nhà trường giảng dạy. Chắc chắn rằng đây là nền tảng ban đầu cho những phát triển nghiên cứu về sau. Rất mong sự quan tâm đóng góp ý kiến của thầy giáo và các bạn học viên.
Trang 1TIỂU LUẬN BÁO CHÍ HỌC
MỞ ĐẦU
Nghiên cứu Báo chí học là nhiệm vụ rất quan trọng nhằm xây dựng hệ thống lý luận và thực tiễn về báo chí, những mối liên hệ và sự phát triển tiếp theo của lĩnh vực báo chí
Các vấn đề như Hệ thống khái niệm, tự do báo chí, tác phẩm báo chí, chức năng báo chí, công chúng báo chí Đó là những đối tượng nghiên cứu báo chí
Trong tiểu luận này, trước tiên em xin đề cập đến lịch sử hình thành phát triển của báo chí Sau đó đi về các khái niệm về báo chí, truyền thông; về công chúng báo chí
Tiểu luận nghiên cứu trong phạm vị lý thuyết nhà trường giảng dạy Chắc chắn rằng đây là nền tảng ban đầu cho những phát triển nghiên cứu về sau Rất mong sự quan tâm đóng góp ý kiến của thầy giáo và các bạn học viên
Trang 2I.Sự hình thành và phát triển của báo chí
1.Nhu cầu khách quan của xã hội về thông tin giao tiếp
Con người có các nhu cầu: tự bảo vệ, nhận thức, hợp tác trong lao động sản xuất, truyền bá tri thức, kinh nghiệm…Tiếng nói là nấc thang đầu tiên, quan trọng nhất trong quá trình phát triển thông tin- giao tiếp trong XH loài người
Nhu cầu thông tin giao tiếp phát triển đến một trình độ nhất định thì nhu cầu báo chí mới được đặt ra
2.Sự phát triển của khoa học kỹ thuật và công nghệ dẫn tới sự ra đời của máy in.
-Sự phát triển công nghệ giấy và mực in của người Trung Quốc tuy còn thô sơ những đã đặt nền móng cho sự ra đời của máy in có con chữ đúc bằng chì của Rut-tăng-be (người Đức) năm 1440
-Sau phát minh về vô tuyến điện năm 1905 của nhà bác học Nga Pôpop, Đài phát thanh ra đời
-Năm 1936, truyền hình ra đời là sự cải tiến nhanh chóng của kỹ thuật truyền hình
-Những năm 70, xuất hiện mạng thông tin toàn cầu làm tiền đề dẫn tới
sự ra đời của báo trực tuyến…
Sự phát triển của khoa học kỹ thuật hiện đại vẫn đang là một trong những điều kiện ra đời của các loại hình báo chí mới, sự giao thoa giữa các loại hình báo chí như phát thanh có hình, báo giấy điện tử…(đang thử nghiệm)
3.Trình độ phát triển kinh tế, văn hoá xã hội và tính chất đặc thù của
mỗi dân tộc, mỗi đất nước vừa là một trong những điều kiện của sự hình thành báo chí, vừa là yết tố ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự vận động của các phương tiện thông tin đại chúng: quy định số lượng và chất lượng công chúng, quy định môi trường hình thành, phát triển nghề nghiệp của nhà báo Vấn đề truyền thống dân tộc ảnh hưởng đến quy mô, tính chất, đặc điểm của
Trang 3hệ thống báo chí, quy định nội dung và xu hướng phát triển của báo chí, ảnh hưởng đén quá trình sáng tạo báo chí như cách sử dụng ngôn ngữ, quá trình hình thành, phát triển của thể loại báo chí, cách thức báo chí giao tiếp với xã hội, các hình thức phát hành báo chí trong xã hội…
4.Quan hệ giao lưu quốc tế
Thể hiện ở:
Các nền báo chí hình thành theo 2 quy luật: Tự thân và du nhập Trong
đó, báo chí của hầu hết các quốc gia phương Tây hình thành theo hình thức tự thân (cuối thế kỷ 16, đầu thế kỷ 17), bằng con đường du nhập, đến thế kỷ 19, báo chí đã có ở hầu khắp các châu lục trên thế giới
Quá trình giao lưu quốc tế liên tục xảy ra qua sự trao đổi các phương tiện kỹ thuật của hoạt động báo chí như máy in, đài phát sóng, máy ảnh, máy ghi âm, ghi hình…cho phép nhiều nước không có khả năng sản xuất các thiết
bị phục vụ báo chí vẫn có thể hình thành và phát triển báo chí
Giao lưu quốc tế cũng ảnh hưởng đến quá trình sáng tạo báo chí như trao đổi chuyên môn nghiệp vụ, cách tổ chức toà soạn,…
5.Ảnh hưởng, tác động của chế độ chính trị
Nền báo chí là tấm gương phản ánh chế độ chính trị – xã hội ở mỗi nước
Sự phát triển thông tin báo chí hiện đại phụ thuộc và thái độ, quan điểm, yêu cầu của chế độ chính trị xã hội
Thể chế chính trị tiến bộ, cách mạng sẽ xây dựng nền báo chí cách mạng, phục vụ cho nhân dân và ngược lại
II.Quan niệm chung về báo chí.
1.Báo chí- hoạt động thông tin đại chúng.
- Tính từ “đại chúng” được hiểu là:
+ Đối tượng tác động của thông tin là xã hội rộng rãi, bao gồm các tầng lớp,các nhóm xã hội khác nhau;
Trang 4+Những nhu cầu thông tin của công chúng được ưu tiên bảo đảm và là thước đo năng lực hoạt động của thông tin báo chí
+Mục đích của thông tin là nhằm hình thành đời sống tinh thần lành mạnh của xã hội, qua đó tác động vào việc giải quyết các nhiệm vụ xây dựng
và phát triển đất nước
+Bảo đảm sự phổ biến rộng rãi, dễ hiểu, giúp đại đa số các thành viên trong xã hội tiếp cận và thu nhận thông tin
+Có sự tham gia rộng rãi của quần chúng nhân dân vào công việc của các cơ quan báo chí
Như vậy, về bản chất, tính từ “đại chúng” trong trường hợp này thể hiện tính phổ biến rộng rãi về nội dung và đối tượng tác động của thông tin
Nó phân biệt với các loại hình thông tin chuyên biệt như thông tin liên lạc, thông tin khoa học, thông tin cá nhân, thông tin nghề nghiệp…
-Thuật ngữ thông tin được sử dụng với 2 ý nghĩa chính:
+Thứ nhất, thông tin là một loại hình hoạt động để chuyển đi các nội dung thông báo (cả ở người và động vật)
+Thứ hai, thông tin chỉ chất lượng nội dung thông báo nói chung Chất lượng nội dung thông báo được tính bằng lượng thông tin được chuyến đến đói tượng tiếp nhận
-Để hiểu được đặc trưng của thông tin báo chí, cần xem xét tác phẩm trong mối quan hệ: Nhà báo- Tác phẩm- Công chúng
+Hoạt động sáng tạo báo chí của nhà báo phải trải qua 3 giai đoạn: Chiếm lĩnh và phản ánh đời sống hiện thực
Xây dựng văn bản tác phẩm
Công chúng tiếp nhận tác phẩm báo chí
TPBC là tiêu chuẩn hàng đầu để đánh giá năng lực chuyên môn của nhà báo vì TPBC là sự thống nhất của các yếu tố ngữ nghĩa, cú pháp và tính thực dụng
Trang 5Ngữ nghĩa là mối quan hệ giữa văn bản với hiện thực, thể hiện ở 4 cấp
độ sau :Thông tin mô tả
Thông tin phân tích
Thông tin khái quát
Thông tin hướng dẫn
Cú pháp là sự chặt chẽ, khúc triết, chính xác khi xây dựng văn bản Tính thực dụng là khả năng và thực trạng tiếp nhận tác phẩm ở công chúng Để đảm bảo tính thực dụng, TPBC cần hội tụ các điều kiện cơ bản sau:
Sự mới mẻ, đặc sắc của thông tin
Tính dễ hiểu
Giá trị và ý nghĩa thực tế
2.Báo chí- một hoạt động chính trị- xã hội
- Mỗi cơ quan báo chí đều là đại diện, người phát ngôn, là phương tiện thông tin của một tổ chức, lực lượng nào đó nhằm mục đích đạt được quyền lợi của tổ chức, lực lượng đó
-Nội dung quan trọng nhất của báo chí là thông tin chính trị, gồm : Đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước
Hệ tư tưởng chính trị
-Nội dung thông tin bị chi phối bởi ý thức hệ của nhà báo Mỗi người làm báo đều thuộc về một giai cấp, hoạt động dưới ánh sáng của thế giới quan, của ý thức về lợi ích giai cấp, của tình cảm quê hương, dân tộc và thái
độ đối với các giá trị văn hoá tinh thần
-Báo chí có vai trò to lớn trong đời sống chính trị- xã hội của mỗi quốc gia, mỗi dân tộc BC là vũ khí lợi hại trong cuộc đấu tranh chính trị (nắm quyền lực thứ 4 trong xã hội) Một trong những bài học lịch sử trong sự sụp
đổ của LX và ĐÂ là do sự buông lỏng quản lý đối với các đài phát thanh, bỏ rơi và đồng nghĩa với việc trao cho kẻ thù thứ vũ khí có sức mạnh hơn tất cả các sức mạnh quân sự và tiền bạc
Trang 6Nhà tương lai học Alvin Toffer: Trong tương lai, nếu có chiến tranh xảy ra thì báo chí vẫn là thứ vũ khí quan trọng hàng đầu
- Khái niệm truyền thông: Truyền thông là quá trình liên tục trao đổi
thông tin, tư tưởng, tình cảm…chia sẻ kỹ năng và kinh nghiệm giữa hai hoặc nhiều người nhằm tăng cường hiểu biết lẫn nhau, thay đổi nhận thức, tiến tới điều chỉnh hành vi và thái độ phù hợp với nhu cầu phát triển của cá nhân/nhóm/cộng đồng/xã hội
- Sản phẩm hàng hóa kinh tế báo chí truyền thông: Là sản phẩm
nhằm thỏa mãn nhu cầu tinh thần, tình cảm, đáp ứng nhu cầu hiểu biết, nâng cao nhận thức của con người Trong lĩnh vực đời sống tinh thần có đặc thù riêng: Có thị hiếu, lợi nhuận siêu ngạch
- Sản phẩm báo chí truyền thông là sản phẩm hàng hóa đặc biệt, một
loại sản phẩm hàng hóa có những đặc thù riêng:
* Là sản phẩm hàng hóa tác động đến đời sống tinh thần của con người góp phần hình thành niềm tin
* Càng nhiều người sử dụng sản phẩm này thì giá trị sử dụng của nó càng tăng (Sự khác biệt với các loại sản phẩm hàng hóa thông thường)
* Nó thuộc về kinh tế trí thức
- Sản phẩm báo chí truyền thông nó chỉ giống với các sản phẩm hàng háo khác ở chỗ nó có khách hàng, thị trường
+ Sản phẩm này phải đạt độ khan hiếm mới bán được
+ Sản phẩm báo chí phải có sự khác biệt mới thỏa mãn nhu cầu, thị hiếu người tiêu dùng
+ Sản xuất ra loại sản phẩm đặc biệt này phải có 1 tập thể Kết quả của sản phẩm mang tính tập thể Tính tập thể không chỉ hiểu là do số đông người, một ê kíp thực hiện mà phải hiểu theo LêNin: Là tập thể của 1 cấp ủy Đảng theo nguyên tắc tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách Mỗi tờ báo là cơ quan ngôn luận khoogn của riêng ai mà của một tập thể đảng, một tổ chức chính trị đại diện cho một khuynh hướng
Trang 7+ Sản phẩm báo chí truyền thông là sản phẩm hàng hóa gắn với công chúng Phải trả lời câu hỏi: Quảng cáo cho ai? chính là quảng cáo cho công chúng của mình Người làm báo phải tôn trọng công chúng Công chúng là khách hàng số 1
Công chúng báo chí truyền thông vừa là đối tượng tác động, đối
tượng thuyết phục, đối tượng phản ánh, đối tượng phục vụ và là khách hàng của báo chí Cho nên ngoài các khái niệm về công chúng còn có một khái niệm công chúng- khách hàng và thị trường báo chí Điều đó nói lên ý nghĩa
đa diện của công chúng trong mối quan hệ với cơ quan báo chí Công chúng báo chí còn là khách hàng Sản phẩm báo chí là hàng hóa, món hàng ấy được mua chủ yếu bởi công chúng báo chí Khi sản phẩm báo chí là hàng hóa bán được thì cơ quan báo chí có những lợi ích sau:
+ Thứ Nhất là gây được ảnh hưởng, từ đó góp phần hình thành tư tưởng, nhận thức, thái độ và hành vi đúng đắn theo mong đợi của người làm báo cũng như chủ đích của tòa soạn báo chí Không ai chi trả khoản tiền mua sản phẩm báo chí để rồi bỏ phí, không dùng Tức là cơ quan báo chí có thể thực hiện được lợi ích chính trị, văn hóa, xã hội Đó là điều rất quan trọng, có
ý nghĩa quyết định vị thế xã hội và bản chất của hoạt động báo chí
+ Thứ hai là, thu được tiền để bù đắp chi phí sản xuất, để hạch toán thu- chi Không bán được sản phẩm, ngông mở rộng được khách hàng báo chí thì khó có điều kiện phát triển sự nghiệp báo chí Phát triển cơ chế thị trường, rồi đây số cơ quan báo chí được bao cấp kinh phí cho hoạt động sẽ giảm đi, số
cơ quan báo chí phải lo tự cân đối tài chính tăng lên thì mối quan hệ với công chúng với tư cách khách hàng sẽ phải được nhận thức lại
+ Thứ Ba là, trên cơ sở số lượng, chất lượng và đặc điểm nhóm công chúng mà sản phẩm báo chí gây ảnh hưởng, cơ quan báo chí có cơ hội phát triển quảng acos, kinh doanh, dịch vụ và gây ảnh hưởng chính trị- xã hội,
+ Thứ Tư là, trong quá trình ấy, mối quan hệ gần gũi của cơ quan báo chí và nhà báo với công chúng- nhóm đối tượng có thể chia sẻ thông tin, nhu
Trang 8cầu mong đợi mà người làm báo cần nắm bắt để có thể khơi nguồn đề tài và cảm hứng sáng tạo
- Công chúng báo chí là đối tác của cơ quan báo chí, là nguồn cung cấp
dữ liệu và nguồn nuôi dưỡng báo chí Công chúng không chỉ là đối tượng tác động, đối tượng thuyết phục và lôi kéo mà còn là chủ thể tham gia tích cực trong quá trình ấy; mặt khác họ còn là lực lượng đánh gái, gíam sát và cổ vũ động viên mọi hoạt động báo chí Thực tế cho thấy sản phẩm báo chí nào từu báo in, phát thanh, truyền hình hay báo mạng điện tử, công chúng, nhóm đối tượng tham gia càng nhiều bao nhiêu, uy tín và năng lực tác động của nó càng cáo bấy nhiêu Chính vì vậy, báo chí truyền thông đại chúng cần phải được tổ chức theo hệ thống mở, để cho tất cả những ai có nhu cầu có thể tham gai vào hoạt động của nó Hoạt động thực tiễn của công chúng, sự quan tâm của công chúng không chỉ là nguồn cổ vũ to lớn, mà còn là nguồn đề tài phong phú vô tận, là trường học đối với hoạt động báo chí
Công chúng nào thì báo chí ấy Càng hướng tới công chúng và lấy công chúng, dư luận xã hội là đối tượng phục vụ, làm đối tác và đối chứng để tự điều chỉnh mình là những biểu hiện tích cực của báo chí hiện đại, báo chí chuyên nghiệp Nhờ thế , hoạt động báo chí theo mô hình lý thuyết truyền thông một chiều, áp đặt dần dần chuyển sang mô hình lý thuyết truyền thông tương tác, hai chiều mềm dẻo cơ sở coi trọng nhu cầu thông tin và yêu cầu công chúng và dư luận xã hội; tượng tự trong kinh tế thị trường lấy khách hàng làm “thượng đế”; đối với báo chí, công chúng – khách hàng là “thượng đế” Tuy nhiên với hoạt động báo chí, có một “ Thượng đế” quan trọng
hơn-đó là quan điểm và thái độ chính trị
Sống trong nền kinh tế thị trường kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp người ta suy nghĩ khác; ý kiến, phán xét và thái độ ứng xử khác so với trong điều kiện kinh tế thị trường Theo đó, các quan niệm giá trị tinh thần, đạo đức, lối sống, phương thức sống và hoạt động sống của người dân cũng khác Trình độ văn hóa và phong tục tập quán khác nhau, tính chất và
Trang 9cách thức biểu hiện khác nhau Những thói quen của nhân dân trong kinh tế thị trường, tiêu thụ các sản phẩm vật chất cũng dần được áp dụng cho việc tiêu thụ, thưởng thức các sản phẩm vóa tinh thần, trong đó có sản phẩm báo chí truyền thông- công chúng có quyền lực chọn sản phẩm báo chí nào có độ tin cậy cao- họ có thể tin tưởng và trông cậy
*1 Công chúng xã hội: Là đối tượng tác động của báo chí và truyền
thông đại chúng ở cấp độ thứ nhất Công chúng xã hội được hiểu là quần thể dân cư rộng lớn chịu sự tác động và chi phối của báo chí cũng như các kênh TTĐC khác, ở đó không phân biệt thành phần, giai cấp, lứa tuổi, trình độ xét về mặt nhân khẩu học- xã hội Quần thể dân cư này có những lợi ích và mối quan hệ với nhau theo khu vực, vùng miền, lãnh thổ Chính lợi ích và một trong những lý do liên kết họ thành cộng đồng và hình thành hay là tạo
sự quan tâm chung Mặt khác, công chúng xã hội cũng có thể là nhóm đối tượng được xác định bởi những tiêu chí như: tuổi tác, giới tính, nghề nghiệp, địa bàn sống, mức sống,
Công chúng xã hội với tư cách đối tượng tác động của báo chí có mối quan hệ với cơ quan báo chí, sản phẩm báo chí và mối quan hệ tác dộng của họ; chịu ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp của sản phẩm báo chí và do đó, cơ quan báo chí gây ảnh hưởng nhất định tới nhóm công chúng này Mức độ ảnh hưởng cũng ở các cấp độ khác nhau, tùy thuộc vào các yếu tố chủ quan, khách quan và điều kiện hoàn cảnh hay tâm lý và tâm trạng xã hội cụ thể thông qua các sự kiện và vấn đề thông tin
Công chúng xã hội được báo chí tác động vào đời sống tinh thần, ý thức, nhận thức xã hội hàng ngày, gọi là nhận thức quần chúng hay nhận thức đại chúng
2 Công chúng báo chí:
Công chúng, công cộng, là những từ có những ét nghĩa gần gũi mà các học giả thường nhắc tới trong khi đề cập đến cong chúng mói chung Theo Đại từ điển Tiếng Việt, công chúng là “ đông đảo mọi người xem, hoặc
Trang 10chứng kiến việc gì, trong quan hệ người diễn thuyết tác giả, diễn viên ”; công cộng là “ chung hoặc thuộc về mọi người” Như vậy, công chúng là đông đảo người trong mối quan hệ với “người diễn thuyết”, người biểu diễn, với tác giả, tác phẩm báo chí Trong địa hạt báo chí truyền thông, công chúng
là những người, cộng đồng người trực tiếp hay gián tiếp tiếp nhận thông điệp-phát ngôn tác phẩm báo chí, sản phẩm báo chí nói chung
Công chúng và quan hệ công chúng đã và đang được xã hội quan tâm
từ nhiều khía cạnh khác nhau Thuật ngữ công chúng ban đầu xuất hiện trong hoạt động báo chí với tư cách là đối tượng tiếp nhận sản phẩm, đối tượng tác động, ảnh hưởng, khách hàng của báo chí- chủ yếu là báo in, xuất hiện ở nước Anh thế kỷ thứ XIX, phát triển ở cuối thế kỷ XX, nhờ trình độ văn hóa của dân cư được nâng lên rõ rệt- số người biết chữ tăng lên cũng như quá trình dân chủ hóa, đô thị hóa mở rộng và toàn cầu hóa
Xuất hiện từ trong hoạt động báo chí, thuật ngữ công chúng được dùng ngày càng rộng rãi trong hoạt động chính trị, văn hóa, nghệ thuật Ngày nay, “ quan hệ công chúng” được sử dụng trong mọi hoạt động đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế, văn hóa, chính trị và văn hóa nghệ thuật; đồng thời, lĩnh vực này,
từ hơn trăm năm nay đã trở thành một ngành kinh doanh đẳng cấp và béo bở
ở phương Tây, và nay đang được “ nhập” vào và phát triển rất nhanh chóng ở nước ta
Có nhiều quan niệm khác nhau về công chúng Dewey ( 1927) cho rằng: “ công chúng được định nghĩa như một nhóm người mà họ thấy có chung mối quan tâm/mong đợi liên quan đến tổ chức và cố gắng hoạt động theo những cấu trúc thích hợp, và hơn thế là tổ chức lại những cấu trúc quan
hệ đó theo những nguyên tắc” Theo định nghĩa này thì công chúng dưới góc nhín của công chúng là nhóm người có mối quan tâm chung, có những mong đợi ( lợi ích) hướng vào tổ chức và thiết lập mối quan hệ trên nguyên tắc có lợi và trên nguyên tắc này có thể tái cấu trúc quan hệ đó trên cơ sở đôi bên cùng có lợi