Tư tưởng hồ chí minh về dân chủ và ý nghĩa hiện thời của nó (TT)

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.1 Mục đích - Trên cơ sở phân tích và làm rõ tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, luận án nêu bật ý nghĩa hiện thời của tư tưởng Hồ Chí Minh v

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

CÔNG TRINH ĐƢỢC HOÀN THÀNH TẠI

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phạm Văn Đức

Phản biện 1: GS.TS Hoàng Chí Bảo

Phản biện 2: GS.TS Nguyễn Ngọc Long

Phản biện 3: PGS.TS Nguyễn Minh Hoàn

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện họp tại Học viện Khoa học xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (477 Nguyễn Trãi – Thanh Xuân – Hà Nội) vào hồi giờ ngày tháng năm 2016

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Học viện Khoa hoc xã hội

CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ

ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1 Đỗ Thị Kim Hoa “Thực hiện dân chủ ở Việt Nam theo tinh thần Đại

hội XI của Đảng”, Tạp chí Triết học, số 8(255), 2012, tr 12

2 Đỗ Thị Kim Hoa “Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và sự vận dụng

của Đảng ta trong công cuộc đổi mới hiện nay”, Tạp chí Khoa học xã

hội, số 3, 2013(64), tr.36

3 Đỗ Thị Kim Hoa “Giá trị dân chủ truyền thống và phát triển bền vững

ở Việt Nam”, Tạp chí Ấn Độ và Châu Á, số 11(12), 2013, tr 67

4 Đỗ Thị Kim Hoa “Về đặc trưng và bản chất của dân chủ”, Tạp chí

Triết học, số 10(281), 2014, Tr.70

5 Đỗ Thị Kim Hoa “Hồ Chí Minh bổ sung và phát triển lý luận Mác –

Lênin về dân chủ” Tạp chí Triết học, số 5(288), 2015, tr.53

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hiện nay, cùng với xu thế phát triển của thời đại, sự hội nhập và giao lưu văn hóa diễn ra mạnh mẽ, nhu cầu dân chủ của nhân dân ta ngày càng được nâng cao Trong quá trình đổi mới đất nước, các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội đều cần được hoàn thiện, phát triển và mở rộng cũng như đi vào chiều sâu Dân chủ là động lực lớn cho sự phát triển của xã hội Như vậy, việc đẩy mạnh quá trình thực hiện dân chủ của đất nước cần dựa trên những lý luận nền tảng về dân chủ Cho nên, việc khảo cứu và làm

rõ các lý luận về dân chủ để từ đó vận dụng vào giải quyết những vấn đề bức xúc đang đặt ra cần thiết hơn bao giờ hết

Từ năm 1991 đến nay, Đảng ta đã khẳng định, “lấy Chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm kim chỉ nam cho hành động” Những

di sản Hồ Chí Minh để lại cho chúng ta trong đó có tư tưởng về dân chủ đến nay vẫn còn nguyên giá trị Đó là một trong những kho tàng lý luận quý giá của dân tộc Ở đó hàm chứa nhiều vấn đề về dân chủ liên quan đến xây dựng, phát triển xã hội mà chúng ta chưa khai thác được một cách triệt để

Hồ Chí Minh đã kế thừa và phát triển học thuyết Mác – Lênin Người đã bổ sung và làm phong phú thêm học thuyết Mác về dân chủ Hiện nay, chúng ta đang trong quá trình vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác

- Lênin vào trong điều kiện cụ thể của Việt Nam, nên cũng cần phải xem xét và luận giải về sự kế thừa và phát triển tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh trong học thuyết Mác

Đối với Việt Nam, từ khi thực hiện chính sách “mở cửa”, Đảng và Nhà nước ta cũng đã quan tâm đến thực thi dân chủ cho người dân Thực

tế cho thấy, qua mỗi kỳ Đại hội, trong đường lối của Đảng càng ngày càng quan tâm hơn đến vấn đề dân chủ Để có được những định hướng đúng và trúng thì đường lối, chính sách để thực thi dân chủ không thể không dựa vào những lý luận dân chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh Do vậy, tư tưởng dân chủ của Người càng cần phải được nghiên cứu kỹ lưỡng để Đảng và Nhà nước ta có cơ sở vận dụng một cách sáng tạo và hiệu quả trong việc thực thi dân chủ nhằm đáp ứng đầy đủ nhu cầu dân chủ của người dân

2

Tuy nhiên, tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ có thực sự đã được khai thác một cách triệt để chưa? Những lý luận mà Người để lại mà chúng ta khai thác hiện nay đã được hiểu đúng và trúng chưa? Những vấn

đề về dân chủ và thực hành dân chủ của Người được hiểu đúng thì đã được vận dụng tốt cho hoàn cảnh hiện nay của chúng ta chưa? Từ

những điều này, cho thấy việc nghiên cứu là làm rõ tư tưởng Hồ Chí

Minh về dân chủ và ý nghĩa hiện thời của nó là cần thiết và cấp bách

hơn bao giờ hết

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích

- Trên cơ sở phân tích và làm rõ tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, luận án nêu bật ý nghĩa hiện thời của tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong quá trình dân chủ hóa ở Việt Nam hiện nay

2.2 Nhiệm vụ

Để thực hiện mục đích đó, luận án có những nhiệm vụ chủ yếu sau:

- Thứ nhất: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài

- Thứ hai: Trình bày khái niệm dân chủ và nêu lên cơ sở hình thành

tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ

- Thứ ba: Trình bày và phân tích tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ

- Thứ tư: Làm rõ ý nghĩa hiện thời của tư tưởng Hồ Chí Minh về dân

chủ trong quá trình dân chủ hóa ở Việt Nam hiện nay

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án tập trung nghiên cứu Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ Trước hết, khái niệm dân chủ, cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, tư tưởng Hồ Chí Minh về bản chất, vai trò và phương pháp dân chủ

là những đối tượng nghiên cứu chủ yếu Bên cạnh đó, những giá trị tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh có ý nghĩa trong quá trình dân chủ hóa ở Việt Nam hiện nay cũng sẽ được luận giải

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Không gian nghiên cứu: Luận án tập trung khảo cứu các quan niệm

phương Đông, phương Tây về dân chủ, những tác phẩm của Hồ Chí Minh

về dân chủ ở Việt Nam và ý nghĩa của tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh đối với Việt Nam

3

Thời gian nghiên cứu: Luận án chỉ khảo sát tư tưởng Hồ Chí Minh về

dân chủ và thực hành dân chủ từ 1912 đến 1969 và ý nghĩa của tư tưởng này

từ khi tiến hành công cuộc đổi mới (1986) đến nay ở Việt Nam

4 Cơ sở và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở nghiên cứu

a/- Cơ sở lý luận: Luận án nghiên cứu lấy chủ nghĩa duy vật biện

chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử làm cơ sở xuyên suốt cho toàn bộ những luận giải của luận án Trong quá trình nghiên cứu, luận án chủ yếu dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về dân chủ

b/- Cơ sở thực tiễn: Luận án nghiên cứu việc thực hành dân chủ ở

Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh Từ đó luận giải về những giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và ý nghĩa hiện thời của tư tưởng ấy trong công cuộc đổi mới hiện nay với yêu cầu lấy thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lý

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng một số phương pháp phổ biến trong nghiên cứu khoa học xã hội như: phương pháp phân tích - tổng hợp, quy nạp, diễn dịch, đi từ cụ thể đến trừu tượng, phương pháp so sánh, đối chiếu, lôgic – lịch sử, hệ thống hóa, khái quát hóa, phương pháp văn bản học, phân loại, thông kê và hồi cố để phân tích những giá trị trong tư tưởng dân chủ của

Hồ Chí Minh

Luận án sử dụng cách tiếp cận tổng thể, liên ngành, đa dạng trên cơ

sở sử dụng phương pháp duy vật biện chứng xem xét vấn đề từ góc độ triết học chính trị về dân chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh và nêu rõ ý nghĩa hiện thời của tư tưởng ấy

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Luận án đã trình bày và phân tích làm nổi bật các giá trị cốt lõi về dân chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh Bước đầu luận án đã góp phần bổ sung và làm rõ những quan niệm của Hồ Chí Minh về bản chất, vai trò, các phương thức biểu hiện và phương pháp thực hành dân chủ trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội

Đặc biệt, Luận án góp phần phân tích, luận giải và làm sáng tỏ ý nghĩa hiện thời tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ trong quá trình dân chủ hóa của Việt Nam hiện nay

4

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Luận án khẳng định được tính đúng đắn, giá trị khoa học của tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ

- Luận án sẽ là tài liệu tham khảo, phục vụ cho công tác giảng dạy

và nghiên cứu chuyên ngành Triết học, Chính trị học, Tư tưởng Hồ Chí Minh ở Việt Nam

7 Cơ cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục các công trình đã công bố, luận án được chia làm 4 chương, 12 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Qua sự tìm tòi, nghiên cứu và tiếp cận với những tư liệu liên quan đến

đề tài, tác giả tổng quan tư liệu chủ yếu trên ba nhóm chủ đề lớn như sau:

1.1 Công trình nghiên cứu về khái niệm dân chủ và cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ

1.1.1 Những nghiên cứu về khái niệm dân chủ

Từ lâu, vấn đề dân chủ đã thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực khác nhau, như chính trị học, triết học, luật học, xã hội học… Trên thực tế, đã có nhiều công trình nghiên cứu trong nước phân

tích các khía cạnh khác nhau của dân chủ như: cuốn “Một số suy nghĩ về

xây dựng nền dân chủ ở Việt Nam hiện nay” của Đỗ Trung Hiếu, Nxb

Chính trị quốc gia, 2000 đã trình bày các quan điểm trong lịch sử tư tưởng nhân loại về khái niệm dân chủ và nhà nước, những đóng góp của chủ

nghĩa Mác đối với học thuyết về dân chủ và nhà nước Cuốn “Dân chủ và

thiết chế dân chủ ở Việt Nam”, Nxb Quân đội nhân dân, 2006, Cuốn “Dân

chủ và tập trung dân chủ: Lý luận và thực tiễn” của Nguyễn Tiến Phồn,

Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2001, Đề tài cấp Bộ “Thực hiện quy chế dân

chủ ở các doanh nghiệp nhà nước trên địa bàn Hà Nội – thực trạng và giải pháp” do Lưu Văn An làm chủ nhiệm, nghiệm thu năm 2006 …

Ngoài những tài liệu nghiên cứu trong nước về dân chủ, các tài liệu nghiên cứu nước ngoài cũng đã cho thấy sự phong phú, đa dạng trong quan niệm của các học giả về dân chủ Như tác giả Amartya Sen, nhà Kinh tế học nổi tiếng đoạt giải Nobel năm 1998 đã đưa ra được khá nhiều

nhận định về dân chủ trong cuốn của Amartya Sen Development as

Freedom (Phát triển là quyền tự do), Nxb Alfred A.Knopf, New York,

5

1999 Cuốn Chế độ dân chủ: Nhà nước và xã hội của tác giả N.M

Voskresenskaia và N.B Davletshina do Phạm Nguyên Trường dịch cho Nhà xuất bản Tri thức năm 2009 đã có những phân tích thế nào là dân chủ, các giá trị khác nhau của dân chủ

Ngoài ra, các công trình như Democracy (Dân chủ) của Harrison Ross, Nxb Routldge, London - New York, 1993; Cuốn Capitalism,

Socialism And democracy (Chủ nghĩa Tư bản, Chủ nghĩa Xã hội và Dân

chủ) của Joseph A.Schumpeter, Nxb Routledge, London and New York,

2003 (xuất bản lần đầu năm 1943); David Held với cuốn Models Of

Democracy (Các mô hình Dân chủ), Stanford University Press, 2006;

Larry Diamond, All citizens are equal under the law (Tất cả công dân đều

bình đẳng trước pháp luật), Hilla University for Humanistic Studies,

2004; Michel Rosenfeld, The rule of law and the legitimacy of

constitutional democracy (Các quy tắc của luật pháp và tính hợp pháp của

nền dân chủ lập hiến), Southern California Law Review, vol 74, 2001

Cuốn Tương lai của nền dân chủ xã hội của Thomas Meyer và Nicole

Breyer đã được dịch ra tiếng Việt và xuất bản tại Nxb Lý luận chính trị, 2007… đều đề cập đến rất nhiều quan niệm dân chủ

1.1.2 Những nghiên cứu về cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ

Cuốn “Giáo trình tư tưởng Hồ Chí Minh”, Nxb Chính trị quốc gia,

2003 phân tích nguồn gốc tư tưởng và điều kiện lịch sử tác động đến sự

hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh Cuốn “Phương pháp dân chủ Hồ Chí

Minh” Nxb Chính trị quốc gia, 2007 của tác giả Phạm Văn Bình đã nên

và phân tích 4 cơ sở hình thành phương pháp dân chủ Hồ Chí Minh Rồi,

những công trình: “Tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh” của Phạm Thành – Nguyễn Khắc Mai, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1991; Bài “Tư tưởng

Hồ Chí Minh về cơ chế thực hiện dân chủ” trên tạp chí Triết học số 1,

2003; Bài “Cách thức tiếp thu di sản tư tưởng nhân loại ở Hồ Chí Minh”

của tác giả Đỗ Huy… ít nhiều đề cập đến cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ

1.2 Công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ

Trong cuốn “Tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh” của Phạm Thành

– Nguyễn Khắc Mai, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1991, bước đầu phân tích

những tư tưởng của Hồ Chí Minh về dân chủ Cuốn “Dân chủ - di sản văn

6

hóa Hồ Chí Minh” của tác giả Nguyễn Khắc Mai, Nxb Lao động, Hà Nội,

1997, đã đưa ra 100 câu nói về dân chủ của Hồ Chí Minh Từ sự thông kê

100 câu nói về dân chủ này, tác giả đã chia ra thành 6 phạm trù của tư

tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ Cuốn “Hồ Chí Minh nói về dân chủ, kỷ

luật và đạo đức cách mạng”, Nxb Sự thật, Hà Nội,1969 là cuốn tập hợp

một số bài nói chuyện và bài viết của Người về dân chủ, kỷ luật và đạo

đức cách mạng Cuốn “Dân chủ và thiết chế dân chủ ở Việt Nam”, Nxb

Quân đội nhân dân, 2006 đã trích dẫn các bài nói chuyện của Chủ tịch Hồ

Chí Minh về dân chủ Cuốn “Phương pháp dân chủ Hồ Chí Minh” do

Phạm Văn Bính (chủ biên), Nxb Chính trị quốc gia, 2007, trình bày về phương pháp dân chủ của Hồ Chí Minh

Liên quan đến việc nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, cũng có rất nhiều bài viết trên các tạp chí chuyên ngành đề cập ở nhiều khía cạnh và phương diện khác nhau về dân chủ

Hiện nay, những tài liệu nghiên cứu ở nước ngoài về tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh rất ít Về những cuốn sách viết về Hồ Chí Minh có đề cập đến tư tưởng dân chủ của Người, nhưng không đáng kể Có thể kể

đến những cuốn: Following Ho Chi Minh: The Memoirs of North

Vietnamse Colonel, Nxb C Hurst & Co, 1995, 202 trang Cuốn Ho Chi Minh: A Life của William J Duker, Nxb Hyperion, 2000, 695 trang Cuốn

Ho Chí Minh: A Biography của Pierre Brocheux, dịch sang tiếng Anh bởi

Claire Duiker, Đại học Cambridge xuất bản 2003 in tại Hoa Kỳ; Cuốn Ho

Chi Minh: The Missing Years, 1919 – 1941 của tác giả Sophie

Quinn-Judge, Nxb C Hurst & Co,2003 Cuốn Ho Chi Minh: North Vietnamese

President của Kristin F Johnson xuất bản năm 2012 bởi Công ty xuất bản

ABDO … Nhìn chung các cuốn sách của Người nước ngoài thường viết về cuộc đời hoạt động của Hồ Chí Minh, từ khi ra đi tìm đường cứu nước, học tập ở nước ngoài Các tác giả không đưa ra dẫn chứng về câu nói hay quan điểm của Người cũng như có những phân tích sâu sắc về tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh

1.3 Những nghiên cứu đánh giá ý nghĩa hiện thời tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ

Hiện nay việc đi sâu đánh giá ý nghĩa hiện thời tư tưởng Hồ Chí

Minh về dân chủ còn ít được đề cập đến Bài “Ý nghĩa và giá trị thời đại

của tư tưởng Hồ Chí Minh” trên báo điện tử Đảng Cộng sản ra ngày

7

13/5/2010 có đưa ra 4 ý nghĩa thời đại trong tư tưởng nói chung của

Người Tác giả Nguyễn Thị Kim Hoa khi viết bài “Tư tưởng Hồ Chí Minh

về dân chủ và vận động nhân dân trong tác phẩm dân vận”, trên Tạp chí

Lý luận Chính trị số 5, 2005 đã kết luận: “Ngày nay, những tư tưởng đó vẫn còn nguyên giá trị, còn mang tính thời sự Công cuộc đổi mới để phát triển đất nước càng đi vào chiều sâu, tư tưởng Hồ Chí Minh trong tác phẩm nói trên càng có ý nghĩa giáo dục sâu sắc” Ngoài ra, tác giả Dương

Văn Duyên trong bài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về cơ chế thực hiện dân

chủ” Bài “Tư tưởng Hồ Chí Minh về chế độ dân chủ nhân dân” của tác

giả Lại Quốc Khánh trên Tạp chí Triết học số 7, 2000 Bài của tác giả Lê

Văn Tuấn “Tư tưởng Hồ Chí Minh về thực hành dân chủ” trên Tạp chí

Thông tin Lý luận số 9/1992 … chỉ nêu một hai câu nói đánh giá chung về ý nghĩa tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh

Nhìn chung, những đánh giá của các tác giả trong các công trình này đều mới chỉ dừng lại ở mức độ khái quát, chung chung, không đi vào vấn

đề cụ thể ý nghĩa tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ Việc không đi sâu và làm rõ ý nghĩa tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ không phải là thiếu sót của các tác giả, mà mục đích bài viết của họ không đi sâu làm rõ ý nghĩa hiện thời tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ Do đó, chủ đề này cần được nghiên cưu cụ thể hơn

1.4 Nhận xét tổng quát và hướng nghiên cứu

1.4.1 Nhận xét tổng quát

Qua việc khảo sát các công trình liên quan đến đề tài: “Tư tưởng Hồ

Chí Minh về dân chủ và ý nghĩa hiện thời của nó” đã cho chúng ta thấy sự

đa dạng và phong phú trong các nghiên cứu về dân chủ

Trong tất cả các nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh, đều có sự đánh giá cao về những đóng góp của Người trong lý luận dân chủ Hầu hết các công trình đều nhận thấy tính nhân văn, nhân đạo sâu sắc, hợp thời đại trong

tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh và nó đã tạo nên cuộc cách mạng dân chủ mới của dân tộc Việt Nam

Tuy nhiên, cũng vì nghiên cứu tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh trong

sự tiếp cận đa chiều cho nên cách giải quyết của mỗi một tác giả đáp ứng được từng mảng vấn đề khác nhau phù hợp với chuyên ngành của họ Về mặt triết học, có thể nói, các công trình đó mới chỉ khai thác ở một mảng,

8

một khía cạnh và đặc biệt là chưa thấy được ý nghĩa hiện thời của tư tưởng

Hồ Chí Minh về dân chủ

1.4.2 Hướng nghiên cứu

Việc triển khai đề tài này sẽ thực hiện và chú trọng vào các vấn đề sau:

Thứ nhất, luận án trình bày quan niệm dân chủ, đồng thời phân tích

cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ

Thứ hai, luận án làm rõ nội hàm về bản chất, vai trò, các phương thức

biểu hiện dân chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh và đặc biệt nêu bật phương pháp thực hành dân chủ trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội mà Người đã đưa ra trong quá trình lãnh đạo đất nước

Thứ ba, nêu bật được ý nghĩa hiện thời tư tưởng Hồ Chí Minh về

dân chủ trong quá trình dân chủ hóa ở Việt Nam để chúng ta có được nhận thức đúng đắn hơn, vận dụng tư tưởng của Người một cách căn bản

và toàn diện hơn trong công cuộc đổi mới hiện nay

Hồ Chí Minh về dân chủ

2.1.1 Khái niệm dân chủ

Ngày nay, các trào lưu tư tưởng phương Tây hiện đại đã đưa ra được những định nghĩa về dân chủ khá phong phú trong đó có William Anthony Hay định nghĩa: “Dân chủ có nghĩa là sự hiện diện của một chính phủ đại diện thông qua bầu cử tự do và tuân thủ pháp luật; được nuôi dưỡng bởi một nền văn hóa chính trị biết chấp nhận những bất đồng công khai; và nền văn hóa ấy còn phải có năng lực yêu cầu chính phủ giải trình”

2.1.2 Tư tưởng phương Đông

Những tư tưởng nền tảng đó có ảnh hưởng ít nhiều đến sự hình thành tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh

Thứ nhất, tư tưởng dân chủ trong truyền thống Việt Nam

9

Thứ hai, tiếp thu những giá trị trong văn hóa phương Đông

Thứ ba, tư tưởng tam dân của Tôn Trung Sơn

Thứ tư, tiếp thu tư tưởng dân chủ của các nhà trí sỹ yêu nước Phan

Bội Châu và Phan Chu Trinh

2.1.3 Học thuyết triết học phương Tây về dân chủ tư sản

Tư tưởng dân chủ tư sản khởi đầu bằng luận thuyết của John Locke, quan niệm dân chủ của Montesquieu và JJ Rousseau là những tư tưởng căn bản mà Hồ Chí Minh đã nghiên cứu và kế thừa Cho đến nay, chưa có một khẳng định chính thức nào nói rằng Hồ Chí Minh đã trực tiếp đọc các tác phẩm của các nhà khai sáng Pháp Nhưng trong một số tư liệu ghi lại cũng như những ghi chép của bản thân Nguyễn Ái Quốc cho thấy, Người đã tiếp thu tư tưởng của các nhà khai sáng Pháp

2.1.4 Lý luận của các nhà triết học mácxít về dân chủ

Lý luận của các nhà triết học Mácxít về dân chủ có ảnh hưởng lớn đến sự hình thành tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh Những lý tưởng dân chủ; chủ quyền dân chủ; lực lượng hưởng dân chủ; sự kiểm tra giám sát quá trình thực hiện dân chủ; toàn thể nhân dân đều học tập được công tác quản lý để được nhân dân trao quyền quản lý; đông đảo quần chúng nhân dân có thể được tham gia vào đời sống chính trị - điều mà trước đó chỉ là “hữu danh vô thực”… đều được Hồ Chí Minh lĩnh hội

Tất cả những tư tưởng và lý luận về dân chủ nêu trên đều đã ảnh hưởng không nhỏ đối với Hồ Chí Minh, hình thành nên tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ

2.2 Cơ sở thực tiễn

2.2.1 Bối cảnh hiện thực Việt Nam

Thứ nhất, hoàn cảnh kinh tế, chính trị, xã hội

Thứ hai, sự thất bại của các luồng tư tưởng phong kiến và dân chủ

tư sản trong thực tiễn đấu tranh

Thứ ba, làn sóng giao lưu văn hóa Đông Tây và quá trình tiếp biến

văn hóa của Việt Nam

2.2.2 Phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc trên thế giới

Các giá trị để lại trong các cuộc cách mạng Mỹ, cách mạng Pháp và đặc biệt Cách mạng tháng Mười Nga đã ảnh hưởng không nhỏ đến sự hình thành tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh

10

2.2.3 Nhân tố chủ quan Hồ Chí Minh

Có thể nói, nhân tố chủ quan Hồ Chí Minh đóng một vai trò quan trọng trong quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ Chỉ có

Hồ Chí Minh mới đưa ra được tư tưởng dân chủ mới và thực hành dân chủ

theo tư tưởng của Người mới có thể thành hiện thực tại Việt Nam Đó

chính là do tư chất thông minh, sắc sảo, cách nhìn xa trông rộng, bản lĩnh,

sự nhạy cảm chính trị bẩm sinh cộng với sự thừa hưởng phong cách và nền giáo dục của gia đình và hơn hết là tình yêu thương con người vô bờ

Kết luận Chương 2

Liên quan đến cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, cho đến nay, vẫn là một vấn đề còn nhiều ý kiến khác nhau Tuy vậy, khi xem xét cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ chúng ta xem xét khái niệm dân chủ để có cái nhìn khoa học trọng tâm, từ đó khảo cứu

và làm rõ hơn cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn cho sự hình thành tư tưởng của Người về dân chủ là rất cần thiết

Chương 3

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ BẢN CHẤT, VAI TRÒ, PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN VÀ PHƯƠNG PHÁP THỰC HÀNH DÂN CHỦ 3.1 Tư tưởng của Hồ Chí Minh về bản chất, vai trò và phương thức biểu hiện của dân chủ

Dù không có chuyên khảo nhưng tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh chứa đựng đầy đủ khái niệm mang tính hệ thống, có nội hàm phong phú và logic nội tại, nó in đậm trong tư duy tạo ra một phong cách rất riêng của Hồ Chí Minh