TẬP bài GIẢNG CHI TIẾT và HOÀN CHỈNH CHỦ NGHĨA VO THAN KHOA học (tôn GIÁO học) copy

TUYỂN TẬP NHỮNG BÀI GIẢNG CHI TIẾT NHẤT VỀ MÔN CHỦ NGHĨA VÔ THẦN KHOA HỌC NGHIÊN CỨU KHÁI LƯỢC SÂU SẮC VỀ TÔN GIÁO VÀ BẢN CHẤT CÁC TÔN GIÁO TRONG LỊCH SỬTRÌNH BÀY HỆ THỐNG QUAN ĐIỂM VÀ CHÍNH SÁCH TÔN GIÁO CỦA ĐẢNG VÀ NHÀ NƯỚC ĐÂY LÀ TÀI LIỆU THAM KHẢO CÓ GIÁ TRỊ LỚN

Chủ đề 1

ĐỐI TƯỢNG VÀ NHIỆM VỤ

CỦA CHỦ NGHĨA Vễ THẦN KHOA HỌC

1 Đối tượng của chủ nghĩa vụ thần khoa học

1.1 Khỏi niệm và đối tợng của chủ nghĩa vô thần khoa học

Chủ nghĩa “vụ thần”, gốc từ Hy Lạp, là athộos, cú nghĩa là phủ định thầnthỏnh

Là một bộ phận của triết học, thuộc về ý thức xã hội, chủ nghĩa vô thần là một

hệ thống quan điểm lý luận phủ định thần thánh, phủ định các lực lợng siêu nhiên,chỉ ra bản chất xã hội của nó và xác định con đờng, cách thức khắc phục ảnh hởngtiêu cực của tín ngỡng, tôn giáo trong đời sống xã hội

Chủ nghĩa vô thần là thế giới quan của các giai cấp và các tập đoàn xã hội tiến

bộ, đối lập với thế giới quan duy tâm của các giai cấp, các lực lợng phản khoa học,phản động trong giải thích về thế giới và vị trí con ngời trong thế giới

Chủ nghĩa vụ thần khoa học nghiờn cứu nguồn gốc, bản chất tụn giỏo, lịch sửcủa cỏc học thuyết vụ thần, chỉ ra con đường khắc phục thế giới quan duy tâm tôngiỏo và hỡnh thành thế giới quan duy vật khoa học

Chủ nghĩa vụ thần khoa học là một bộ phận khụng tỏch rời triết học Lờnin, gúp phần làm cho thế giới quan duy vật hoàn chỉnh, là cơ sở phương phỏpluận của nhận thức và cải tạo hiện thực Chủ nghĩa vô thần khoa học là một bộphận của thế giới quan duy vật khoa học của giai cấp công nhân và các lực lợng xãhội tiến bộ trong nhận thức và cải tạo xã hội Tuy nhiên, chủ nghĩa vụ thần khoahọc là một lĩnh vực tri thức cú tớnh độc lập tương đối, cú phạm vi riờng, cú đốitượng nghiờn cứu riờng

Mỏc-Đối tượng của chủ nghĩa vụ thần khoa học là nghiên cứu những vấn đề có tớnh

quy luật của sự phỏt sinh, tiến triển, sự khắc phục ảnh hởng của thế giới quan duy

t©m tôn giáo và tính quy luật của sự hình thành, phát triển thế giới quan duy vậtkhoa học.

Chủ nghĩa vô thần khoa học nghiên cứu bản chất xã hội của tôn giáo Tôn

giáo là sự phản ánh hư ảo thế giới hiện thực vào đầu óc con người Chỉ trên cơ sở

phân tích khoa học về tôn giáo, phân tích bản chất và vai trò xã hội của nó thì mới

có được một lý luận vô thần khoa học

Chủ nghĩa vô thần khoa học phân tích, phê phán nh÷ng quan ®iÓm duy t©mthÇn bÝ, ph¶n khoa häc, ph¶n v¨n ho¸ trong c¸c quan niệm và khái niệm của tôngiáo Trªn c¬ së thÕ giíi quan vµ ph¬ng ph¸p luËn khoa häc, chñ nghÜa v« thÇnkhoa häc phª ph¸n tÝnh chÊt sai lÇm, ph¶n khoa häc cña c¸c quan niÖm nh niềm tinvào thần thánh; sự bất tử của linh hồn; sự cứu vớt cá nhân; sự trừng phạt khủngkhiếp; sự đền bù ở thế giới bên kia

C.Mác cho rằng, việc phê phán tôn giáo làm cho con người thoát khỏi ảotưởng, để con người tư duy, hành động, xây dựng tính hiện thực của mình, với tưcách là một con người đã thoát khỏi ảo tưởng và đạt đến tuổi có lý trí

Chủ nghĩa vô thần khoa học nghiên cứu lịch sử các học thuyết vô thần; sửdụng các tư tưởng có giá trị mà các học thuyết vô thần trước đó tích luỹ được Chủnghĩa vô thần khoa học phản ánh thế giới quan của các giai cấp, tÇng lớp xã hội cókhuynh hướng tiến bộ, đấu tranh chống tôn giáo, nhà thờ gắn liền với đấu tranhchống các lực lượng xã hội bảo thủ, phản động

Tư tưởng vô thần xuất hiện từ thời cổ đại Các nhà triết học Hylạp cổ đại theođường lối triết học duy vật từ Đêmôcrít (460-370 TCN) đến Êpiquya (341-270TCN) đều cho rằng, không có Thượng đế, không có thần linh, chỉ có hình ảnh củachúng là những thứ có được do trí tưởng tượng của con người tạo ra Linh hồn củacon người cũng do nguyên tử cấu tạo nên

Vào thế kỷ XVIII, các nhà tư tưởng Pháp phê phán tôn giáo, nhà thờ, đồngthời phê phán trật tự xã hội phong kiến Tư tưởng vô thần luôn luôn mang đặc

điểm tiến bộ, khẳng định thế giới quan mới, tiên tiến Nội dung các quan điểm vôthần thường gắn với đặc điểm đấu tranh tư tưởng, với sự phát triển của khoa học tựnhiên và của triết học.

Chủ nghĩa vô thần trước Mác đã gắn liền vấn đề phê phán tôn giáo với việcgiải phóng con người khỏi xiềng xích của sự dốt nát và thành kiến, sự sợ hãi vànhẫn nhục Trong các tác phẩm của Mác, Ăngghen và Lênin đã chỉ ra những mặttích cực của chủ nghĩa vô thần trước Mác, thông qua việc phủ định Thượng đế vàkhẳng định sự tồn tại của con người Theo Mác, việc phê phán tôn giáo dẫn đếnhọc thuyết cho rằng con người là tồn tại tối cao đối với con người

Tuy vậy, do hoàn cảnh lịch sử và lập trường giai cấp mµ chủ nghĩa vô thầntrước Mác có những hạn chế về khoa học, không hiểu bản chất xã hội của tôn giáo,không làm rõ nguyên nhân xã hội của tôn giáo Chủ nghĩa vô thần khoa học thaythế chủ nghĩa vô thần trước Mác là tất yếu

Chủ nghĩa vô thần khoa học coi tôn giáo trong xã hội có đối kháng giai cấp làsản phẩm tất yếu của chế độ người bóc lột người, của sự áp bức về xã hội, về kinh

tế và tinh thần Chủ nghĩa vô thần khoa học nhấn mạnh nhiệm vụ phê phán tôngiáo một cách khoa học và chỉ ra sự đòi hỏi phải thay đổi các quan hệ xã hội đã sảnsinh ra tôn giáo Mác cho rằng, phê phán thượng giới biến thành phê phán cõi trần,phê phán tôn giáo biến thành phê phán pháp quyền, phê phán thần học biến thành

sự phê phán chính trị

Chủ nghĩa vô thần khoa học tiếp thu các giá trị chủ nghĩa vô thần trước Máctrong phê phán tôn giáo, chỉ ra nguồn gốc tôn giáo trên cơ sở quan điểm duy vậtbiện chứng và duy vật lịch sử, gắn liền nhiệm vụ đấu tranh chống quan ®iÓm duyt©m, ph¶n khoa häc, ph¶n v¨n ho¸ cña tôn giáo với giải phóng quần chúng laođộng, chỉ ra con đường để khắc phục tôn giáo

Như vậy, chủ nghĩa vô thần khoa học vạch rõ tính chất ảo tưởng hoang đườngtrong quan niệm của tôn giáo (về thế giới, con người, ý niệm Thượng đế, đấngsáng thế, sự bất tử của linh hồn v.v.) Chủ nghĩa vô thần khoa học chỉ rõ về mặt lýluận tính chất sai lầm của các quan điểm duy tâm tôn giáo, làm sáng tỏ bản chất xã

hội của tôn giáo điều kiện, nguyên nhân, nguồn gốc phát sinh và tồn tại của tôngiáo, chỉ ra những con đường khắc phục tôn giáo Chủ nghĩa vô thần khoa họcnghiên cứu quy luật của sự khắc phục thế giới quan duy tâm tôn giáo và hìnhthành, phát triển thế giới quan vô thần khoa học.

Nghiên cứu tôn giáo không phải mục đích tự thân của chủ nghĩa vô thần khoahọc Sự phân tích bản chất, chức năng xã hội của tôn giáo gắn liền với nghiên cứutính quy luật khắc phục thế giới quan duy tâm tôn giáo, tính quy luật hình thành,phát triển thế giới quan vô thần khoa học

1.2 T«n gi¸o, tÝn ngìng kh¸ch thÓ nghiªn cøu cña chñ nghÜa v« thÇn– kh¸ch thÓ nghiªn cøu cña chñ nghÜa v« thÇn

khoa häc

* Tôn giáo

Quan niệm về tôn giáo được thịnh hành trong tư tưởng của các nhà thần họcthời trung cổ Ôguytxtanh (354-430) cho r»ng chỉ có Thượng đế sáng tạo ra thếgiới và nhận thức được thế giới Thượng đế là cái huyền bí, hư ảo

Tômát Đacanh (1225-1274) cho Thượng đế sáng tạo ra thế giới, là nguyênnhân đầu tiên và nguyên nhân cuối cùng của thế giới Thượng đế là nguồn gốc củamọi chân lý, là mục đích tối cao, là “quy luật”vĩnh viễn thống trị mọi cái Ông cho,những chân lý thần học là “siêu lý trí”, triết học phải phụ thuộc vào thần học

Ngược lại với quan điểm duy tâm, trong lịch sử đã hình thành các quan điểmduy vật về tôn giáo Côpécních (1473-1543) bác bỏ Chúa sáng tạo thế giới Hium(1711-1776) cho rằng, nguồn gốc tôn giáo là sự tưởng tượng của con người, nókhuyến khích cảm giác sợ hãi và hy vọng Điđrô (1713-1784) cho không phải tôngiáo sáng tạo ra con người, mà chính con người sáng tạo ra tôn giáo Phủ nhận sựthống trị của Thượng đế Với Hônbách (1723-1789), nguồn gốc tôn giáo là sự ngudốt và yếu ớt của con người trước mọi hiện tượng tự nhiên.¤ng cho r»ng, ngu dốt

lo sợ, đau khổ bao giờ cũng là nguồn gốc của những quan niệm đầu tiên của conngười về thần linh Chính giai cấp thống trị lợi dụng sự ngu dốt của nhân dân mà

sử dụng tôn giáo như một thứ vũ khí để nô dịch họ Hônbách đã định nghĩa thầnhọc là khoa học mang mầu sắc thần linh do chúng ta suy nghĩ về những cái màchúng ta không hiểu, và làm cho chúng ta mất quan niệm rõ ràng về những điều màchúng ta hoàn toàn có thể hiểu được.

Phơbách (1804-1872) là người có công lớn trong phê phán tôn giáo Ông coitôn giáo thực chất chỉ là sự thể hiện bản chất con người dưới hình thức thần bí Tôngiáo là bản chất con người đã bị tha hoá

Trong lịch sử đã có rất nhiều định nghĩa về tôn giáo Taylor (1833-1917): chotôn giáo là sự tin tưởng vào các thực thể tâm linh Định nghĩa này bước đầu đã chỉ

ra bản chất tôn giáo là quan hệ giữa con người và thực thể tâm linh Sau Taylor cócác định nghĩa khác về tôn giáo nhằm làm rõ những mặt, khía cạnh khác nhau củatôn giáo

Durkhein định nghĩa từ góc độ bản thể: Tôn giáo là hệ thống cố kết những tínngưỡng và thực hành có liên quan đến các sự vật thiêng liêng, gắn với một cộngđồng tinh thần gọi là giáo hội

Lúckman định nghĩa từ chức năng: Tôn giáo là thế giới quan

Schmidt định nghĩa: Tôn giáo là con đường cho tất cả

Từ điển “thuật ngữ tôn giáo” định nghĩa: Tôn giáo là lĩnh vực cần thiết chonhững người muốn đối thoại và thực hành với cái thiêng liêng và thần thánh

Một số học giả từ các góc độ tiếp cận khác nhau coi tôn giáo là một bộ phậnvăn hóa tinh thần mà con người cảm nhận những điều của thế giới vô hình rút ra từ

xã hội và tự nhiện mà họ đương sống theo cách nghĩ của nền văn hóa đang chi phốihọ

Từ góc độ triết học, Ăngghen cho r»ng: “Bất cứ tôn giáo nào cũng đều là sựphản ánh hư ảo vào đầu óc người ta những sức mạnh từ bên ngoài chi phối cuộcsống hàng ngày của họ; chỉ là sự phản ánh mà trong đó những sức mạnh của thếgian đã mang hình thức sức mạnh siêu thế gian”

Luận điểm trên đã khẳng định bản chất tụn giỏo, chỉ ra được tụn giỏo là một

hỡnh thỏi đặc biệt của ý thức xó hội phản ỏnh tồn tại xó hội Tụn giỏo xuất hiện docon người bất lực trước những lực lượng, những sức mạnh thống trị họ, đồng thờimong muốn khắc phục sự bất lực đú bằng cỏc biện phỏp hoang tưởng Đú là sự bựđắp hư ảo Tuy nhiên, từ góc độ bộ môn chủ nghĩa vô thần khoa học, cần địnhnghĩa tôn giáo với tính cách là một hiện tợng xã hội, bao gồm cả ý thức tôn giáo, tổchức tôn giáo và hoạt động tôn giáo

* Cỏc yếu tố cấu thành tụn giỏo:

Theo Plờkhanốp, tụn giỏo là hệ thống cỏc quan niệm, tỡnh cảm và hành động ớtnhiều ổn định

Quan niệm tụn giỏo là niềm tin vào tớnh hiện thực của cỏi siờu nhiờn đượcbiểu hiện dưới hỡnh thức huyền thoại, những giỏo lý, giỏo luật Tỡnh cảm tụn giỏo

là tỡnh cảm giữa con người và cỏc lực lượng siờu nhiờn do họ hỡnh dung ra Tỡnhcảm tụn giỏo là yếu tố quan trọng của bất kỳ tụn giỏo nào Từ niềm tin và tỡnh cảmcủa con người với cỏi siờu nhiờn, dẫn đến cỏc hành vi tụn giỏo của con người,thụng qua việc thờ cỳng, thực hiện cỏc nghi thức, cỏc quy định của giỏo luật

Song, như vậy chưa đủ Trong xó hội cú giai cấp, cỏc quan hệ xó hội và cơ cấu

xó hội rất phức tạp, cú sự tỏch biệt giữa lao động chõn tay và lao động trớ úc, hỡnhthành tầng lớp hoạt động tụn giỏo chuyờn nghiệp Cỏc tổ chức tụn giỏo được hỡnhthành và thực hiện nhiều chức năng nhằm duy trỡ và phỏt triển tụn giỏo Yếu tố tổchức trở thành một yếu tố cấu thành tụn giỏo Cỏc yếu tố hợp thành tụn giỏo cúquan hệ chặt chẽ, trong đú quan niệm tụn giỏo là yếu tố đầu tiờn quyết định

Cỏc yếu tố cấu thành tụn giỏo cũn được cỏc nhà nghiờn cứu tiếp cận bằngnhiều cách khỏc nhau

Theo Y Lambevt, cú 3 yếu tố cấu thành tụn giỏo: Đó là sự tồn tại giả định củacỏc vật thể, lực lượng hay thực thể nằm ngoài con người; cỏc phương tiện, biểutrưng để giao lưu với những sức mạnh đú; sự tồn tại của những hỡnh thức quản lýchung cả cộng đồng

Theo Byrne, có 4 yếu tố (phương diện) cấu thành tôn giáo: §ã lµ lý thuyết (tínđiều, giáo lý ); thực hành (nghi lễ, cầu nguyện, chuẩn mực đạo đức); tính xã hội(giáo hội, người lãnh đạo, các chức việc); tính thực nghiệm (cảm xúc, viễn cảnhtương lai, các loại tình cảm).

Như vậy, các quan niệm tuy khác nhau nhưng có điểm chung là đều tiếp cậntôn giáo với tư cách là một hiện tượng xã hội vµ có ý thức, có hành vi, có tư tưởng

và có tổ chức

* Tín ngưỡng:

Tín ngưỡng là niềm tin, sự ngưỡng mộ vào cái huyền bí, thiêng liêng, siêuviệt Tín ngưỡng là nền tảng để hình thành tôn giáo Khi tín ngưỡng được mộtcộng đồng người thể chế, quy phạm hoá cao độ thì trở thành tôn giáo

Khái niệm tôn giáo và khái niệm tín ngưỡng có quan hệ với nhau nhưng ở haicấp độ khác nhau, trong đó tín ngưỡng cấp độ thấp hơn so với tôn giáo

Tín ngưỡng tôn giáo là khái niệm chỉ niềm tin vào cái “siêu nhiên”, thầnthánh, không có thật (hẹp hơn tôn giáo, hẹp hơn tín ngưỡng)

Mê tín lµ mét hiện tượng xã hội mang tính toàn cầu, tồn tại dưới các hình thứckhác nhau, “ sống ký sinh” vào các hiện tượng thế giới, các sinh hoạt văn hóa …ranh giới có khi khó xác định và rất dễ chuyển hoá …

2 Nhiệm vụ, néi dung của chủ nghĩa vô thần khoa học

2.1 Nhiệm vụ của chủ nghĩa vô thần khoa học

Chñ nghÜa v« thÇn khoa häc cã c¸c nhiÖm vô c¬ b¶n sau ®©y:

Vạch rừ bản chất phản khoa học, duy tõm của thế giới quan tụn giỏo, bản chấtphản động của hệ tư tưởng tụn giỏo, khẳng định bức tranh chõn thực về thế giới,giải phúng con người khỏi những nụ lệ về tinh thần.

Chủ nghĩa Mỏc khẳng định xoỏ bỏ tụn giỏo, coi là hạnh phỳc ảo tưởng củanhõn dõn, là đũi hỏi hạnh phỳc thực sự của nhõn dõn

Chủ nghĩa vô thần khoa học có nhiệm vụ góp phần xây dựng thế giới quan vụthần khoa học cho quần chỳng nhõn dõn, là điều kiện quan trọng để hỡnh thànhniềm tin cộng sản Chủ nghĩa vụ thần khoa học làm rừ vấn đề giỏo dục vụ thần choquần chỳng lao động Giải phúng nhõn dõn lao động về mặt tinh thần là vai trũquan trọng chủ yếu và tớch cực nhất của chủ nghĩa vụ thần khoa học

Chủ nghĩa vụ thần khoa học đợc Lênin coi là chủ nghĩa vụ thần chiến đấu, làhọc thuyết mang tớnh đảng triệt để, tiến hành đấu tranh khoa học với tất cả cỏc loạitụn giỏo và mọi hiện tượng thần bớ, đề ra và giải quyết những nhiệm vụ thực tiễngiỏo dục vụ thần cho quần chỳng lao động, hỡnh thành thế giới quan duy vật biệnchứng

Chủ nghĩa vụ thần khoa học có nhiệm vụ gúp phần khẳng định những nguyờntắc đạo đức cộng sản, nõng cao phẩm giỏ con người, thỳc đấy sự phỏt triển nănglực sỏng tạo của con người

Chủ nghĩa vụ thần khoa học mang bản chất nhõn đạo cao cả Trong khi phờphỏn tụn giỏo, chủ nghĩa vụ thần khoa học khẳng định niềm tin của con người vàosức mạnh của chớnh mỡnh, khả năng hoàn thiện tri thức của con người, phủ nhận sự

lệ thuộc của con người vào cỏc lực lượng siờu nhiờn

2.2 Nội dung của chủ nghĩa vô thần khoa học

Nội dung của chủ nghĩa vô thần khoa học bao gồm một loạt vấn đề nh lịch sửchủ nghĩa vô thần, lý luận của chủ nghĩa vô thần khoa học và vấn đề giáo dục chủnghĩa vô thần khoa học

Lịch sử chủ nghĩa vô thần nghiên cứu sự ra đời và phát triển của chủ nghĩa vôthần trớc Mác; sự hình thành và phát triển của chủ nghĩa vô thần mácxít Từ đó chỉ

ra tính quy luật hình thành, phát triển t tởng vô thần khoa học

Lý luận của chủ nghĩa vô thần khoa học bao gồm nhiều vấn đề nh nguồn gốc,bản chất, chức năng tôn giáo; những hình thức tôn giáo trong lịch sử, những tôngiáo lớn trên thế giới và ở Việt Nam

Trên cơ sở những quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam và t tởng Hồ ChíMinh về tín ngỡng, tôn giáo, chủ nghĩa vô thần khoa học nghiên cứu vấn đề giáodục chủ nghĩa vô thần khoa học, khắc phục ảnh hởng tiêu cực của tín ngỡng, tôngiáo trong đời sống tinh thần của nhân dân nói chung và quân nhân nói riêng

Nh vậy, nội dung của chủ nghĩa vô thần khoa học rất rộng lớn và phong phú

Nó đã và đang phát triển cùng với sự phát triển của khoa học xã hội và khoa học tựnhiên

3 Chức năng của chủ nghĩa vô thần khoa học

Là một bộ môn không tách rời triết học Mác-Lênin nhng có tính độc lập tơng

đối, chủ nghĩa vô thần khoa học có nhiều chức năng

Chủ nghĩa vô thần khoa học có chức năng thế giới quan Trên cơ sở hình thànhcác quan điểm vô thần khoa học, góp phần hình thành và củng cố thế giới quan duyvật biện chứng cho con ngời

Chủ nghĩa vô thần khoa học có chức năng phơng pháp luận Từ quan điểm vôthần khoa học, giúp con ngời có phơng pháp luận đúng đắn trong nhận thức và thựctiễn Chủ nghĩa vô thần khoa học định hớng cho con ngời hành động đúng đắn,thoát khỏi phơng pháp duy tâm, thần bí, siêu hình, phiến diện trong nhận thức vàthực tiễn Từ đó góp phần hình thành và củng cố phơng pháp luận biện chứng duyvật khoa học và cách mạng cho quần chúng nhân dân

Chủ nghĩa vô thần có chức năng nhận thức – khách thể nghiên cứu của chủ nghĩa vô thần giáo dục Chủ nghĩa vô thầnkhoa học trang bị những tri thức đúng đắn về tôn giáo với tính cách là một hiện t-

ợng xã hội Chủ nghĩa vô thần khoa học mang bản chất nhân đạo cao cả, chỉ ra con

đờng, phơng thức khắc phục ảnh hởng tiêu cực của tín ngỡng, tôn giáo, hình thànhphát triển quan điểm vô thần khoa học, làm cơ sở cho giáo dục t tởng, đạo đức,thẩm mỹ trong quần chúng nhân dân

Chủ nghĩa vô thần khoa học có chức năng đánh giá - phê phán Chủ nghĩa vôthần khoa học hình thành, phát triển, một mặt đấu tranh với các quan điểm duytâm, thần bí, sai lầm, phản động của tôn giáo; mặt khác, là sự phủ định biện chứngchủ nghĩa vô thần trớc Mác, do vậy mang trong lòng tính chất “chủ nghĩa vô thầnchiến đấu” Các quan điểm của chủ nghĩa vô thần khoa học trở thành các chuẩnmực để đánh giá - phê phán các quan điểm duy tâm, siêu hình, phản động, phảnkhoa học của thế giới quan tôn giáo Nó đấu tranh không khoan nhợng với các thếlực lợi dụng tín ngỡng, tôn giáo để đi ngợc lại lợi ích của nhân dân lao động và cáclực lợng tiến bộ xã hội

4 Cơ sở khoa học của chủ nghĩa vô thần khoa học

Chủ nghĩa vụ thần khoa học khụng chỉ dựa trờn cơ sở quan điểm triết họcmỏcxớt mà cũn dựa vào thành tựu của cỏc khoa học khỏc Chủ nghĩa vụ thần khoa

học dựa trờn cơ sở quan điểm triết học mỏcxớt, phờ phỏn bản chất của ảo tưởng tụn

giỏo, chỉ ra nguồn gốc nhận thức và nguồn gốc xó hội, của tôn giáo, tớnh phi lýtrong đạo đức và thẩm mỹ, tớnh chất ảo tưởng của cỏc học thuyết tụn giỏo

Chủ nghĩa vụ thần khoa học dựa vào thành tựu của khoa học tự nhiờn Đó là quan niệm sai lầm của tụn giỏo về thế giới, về vũ trụ và nguồn gốc, bản chất con người.

Chủ nghĩa vụ thần khoa học dựa vào thành tựu của khoa học lịch sử để phờ

phỏn vai trũ phản động của tụn giỏo trong lịch sử hỡnh thành, phỏt triển của đờisống xó hội và sự cần thiết phải khắc phục nú

Chủ nghĩa vụ thần khoa học dựa vào kết quả nghiờn cứu của tâm lý học về tỏc

động của tụn giỏo đến thế giới nội tõm con người, cơ chế hỡnh thành cỏc quan niệmhoang tưởng và động cơ, hành vi của giỏo dõn, làm rừ phương phỏp tỏc động cú

hiệu quả nhất đến quá trình hình thành, phát triển thế giới quan vô thần đối với conngười Như vậy, sự hình thành, phát triển quan điểm của chủ nghĩa vô thần khoahọc không tách rời trình độ nhận thức khoa học chung của nhân loại.

Chủ nghĩa vô thần khoa học có quan hệ chặt chẽ với khoa học tự nhiên, khoahọc xã hội nhưng không thay thế các khoa học đó trong nghiên cứu tôn giáo Cácngành khoa học cụ thể làm phong phú lý luận vô thần (đạo đức học, sử học, dântộc học, khảo cổ học, thiên văn học, sinh lý học, y học…) Các khoa học cụ thể là

cơ sở khoa học của chủ nghĩa vô thần, khẳng định sức sống của chủ nghĩa vô thầnkhoa học Tuy nhiên, chủ nghĩa vô thần khoa học không thay thế các khoa học cụthể trong nghiên cứu tôn giáo Chủ nghĩa vô thần khoa học trang bị cho con ngườiphương pháp luận để nhận thức quy luật hình thành và phát triển các quan điểmtôn giáo, nguyên tắc chung khắc phục ảnh hưởng tiêu cực của tôn giáo khẳng địnhthế giới quan vô thần khoa học

5 Mối quan hệ giữa chủ nghĩa vô thần khoa học và tôn giáo học

5.1 Tôn giáo học

Tôn giáo học nghiên cứu về tôn giáo nhưng kh¸c víi thần học (môn học vềtôn giáo của các tôn giáo) §©y là một khoa học nghiên cứu về tôn giáo, tín ngưỡngtrên cơ sở lập trường thế giới quan duy vật khoa học

Tôn giáo học là khoa học nghiên cứu làm rõ nguồn gốc, bản chất, vai trò xãhội của tôn giáo; chỉ rõ về mặt lý luận tính chất sai lầm của các quan niệm duytâm, tôn giá Trên cơ sở đó, nhận thức được xu thế tồn tại và phát triển của tôngiáo, con đường và thái độ khoa học trong ứng xử với tôn giáo

Tôn giáo học nghiên cứu sự phát sinh, phát triển của tôn giáo trong lịch sử, xuthế cơ bản, những nội dung cơ bản của ý thức và hành vi tôn giáo Tõ đó, phê phánbản chất phản khoa học của tôn giáo và chỉ ra phương hướng ứng xử, con đườngkhắc phục sự ảnh hưởng của tôn giáo

Trên cơ sở thể giới quan duy vật khoa học, tôn giáo học nghiên cứu hệ thốnggiáo lý, giáo luật của một số tôn giáo lớn trên thế giới, chỉ ra xu hướng phát triểncủa các tôn giáo lớn hiện nay một cách khoa học.

Tôn giáo học nghiên cứu sự ra đời, tồn tại và phát triển, tình hình hoạt độngcủa một số tôn giáo ở Việt Nam, một số quan điểm cơ bản của Đảng và chính sáchcủa nhà nước về vấn đề tôn giáo

Việt Nam là một quốc gia đa tôn giáo bao gồm: Tôn giáo ngoại nhập: Phật,Tin lành, Thiên Chúa giáo, Hồi giáo; tôn giáo nội sinh: Cao đài, Phật giáo Hoàhảo, tín ngưỡng bản địa §ång thêi, ë ViÖt Nam cã sù kÕt hîp, ®an xen c¸c h×nhthøc t«n gi¸o trong lÞch sö

Tôn giáo học làm rõ cơ sở lịch sử xã hội của sự ra đời phát triển của các tôngiáo ở Việt Nam, vai trò xã hội của nó (cả tích cực và tiêu cực) trong lịch sử dântộc Việt Nam

Luận chứng khoa học cho các quan điểm của Đảng, chính sách của Nhà nước

về tôn giáo, tín ngưỡng, góp phần xác lập thế giới quan duy vật khoa học cho cáctầng lớp nhân dân và vấn đề giáo dục chủ nghĩa vô thần khoa học

Nhiệm vụ của tôn giáo học

Luận chứng những vấn đề lý luận về cơ sở của sự ra đời, bản chất, vai trò xãhội của tôn giáo, xu thế phát triển cña tôn giáo hiện nay

Góp phần hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học, để có thái độxem xét đúng đắn tình hình tôn giáo, có địng hướng đúng đắn trong hoạt độngthực tiễn

5.2 Quan hệ giữa tôn giáo học với chủ nghĩa vô thần khoa học.

Đây là hai bộ môn khoa học có cïng mét khách thể nghiên cứu là hiện tượngtôn giáo Nhưng chúng khác nhau ở chỗ tôn giáo học nghiên cứu tôn giáo với tínhcách là một hiện tượng xã hội (cả vật chất và tinh thần) Chủ nghĩa vô thần khoahọc tËp trung nghiên cứu tôn giáo với tính cách là một hình thái ý thức xã hội là

chủ yếu Chủ nghĩa vụ thần khoa học là lý luận phờ phỏn tính chất duy tâm, phảnkhoa học của tụn giỏo, làm cơ sở khoa học cho nhận thức tụn giỏo.

Tụn giỏo học cung cấp tư liệu, làm cơ sở cho việc nghiên cứu chủ nghĩa vụthần khoa học Muốn phờ phỏn tụn giỏo phải cú chủ nghĩa vụ thần khoa học, nhưngmuốn phờ phỏn đỳng đắn thỡ phải hiểu được tụn giỏo (phải cú tụn giỏo học) Vỡtheo Mỏc tụn giỏo phải được khắc phục một cỏch khoa học, nghĩa là phải được giảithớch một cỏch lịch sử

6 Phơng pháp nghiờn cứu và ý nghĩa của việc nghiên cứu chủ nghĩa vụ thần khoa học

Nghiên cứu chủ nghĩa vô thần khoa học phải dựa trên cơ sở phơng pháp luậnduy vật biện chứng và duy vật lịch sử Đây là phơng pháp luận cơ bản và quantrọng nhất Nghiên cứu chủ nghĩa vô thần khoa học đòi hỏi phải sử dụng phơngpháp quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp, phơng pháp lôgíc – khách thể nghiên cứu của chủ nghĩa vô thần lịch sử và phơngpháp tổng kết thực tiễn Ngoài ra cần tận dụng các phơng pháp nghiên cứu của cáckhoa học tự nhiên, khoa học xã hội có liên quan để tiếp cận, phân tích tôn giáo mộtcách khoa học Từ đó bổ sung, phát triển chủ nghĩa vô thần khoa học phù hợp với

sự phát triển của khoa học và thực tiễn

Nghiờn cứu chủ nghĩa vụ thần khoa học giỳp con người phỏt triển thế giớiquan duy vật biện chứng, khắc phục những tàn dư tiêu cực trong ý thức và hành vi,

từ đó gúp phần quan trọng vào cụng tỏc chớnh trị, tư tưởng, trong tỡnh hỡnh mới.Trong cuộc đấu tranh giai cấp hiện nay, cỏc thế lực phản động thường lợidụng tụn giỏo để chống phỏ cỏch mạng Lờnin núi, trong xó hội tư bản chủ nghĩa,

cú mối liờn hệ gắn chặt những lợi ớch giai cấp vỡ những tổ chức giai cấp của giaicấp tư sản hiện nay với cỏc tổ chức tụn giỏo và cỏc cơ quan tuyờn truyền tụn giỏo.Như vậy, nghiên cứu chủ nghĩa vô thần khoa học góp phần đấu tranh khắc phụcảnh hưởng tiờu cực của tụn giỏo, đồng thời gắn chặt với cuộc đấu tranh giai cấptrong thời kỳ quỏ độ lờn chủ nghĩa xó hội ở nớc ta hiện nay

Nghiờn cứu chủ nghĩa vụ thần khoa học giỳp cỏn bộ, chiến sĩ quõn đội ta cú

cơ sở khoa học để làm tốt cụng tỏc vận động quần chỳng ở vựng cú đạo, giỳp quầnchỳng nõng cao tớnh tớch cực trong thực tiễn xõy dựng và bảo vệ Tổ quốc

Chủ nghĩa vụ thần khoa học chỉ ra con đường, phương hướng chủ yếu để giỏodục chủ nghĩa vụ thần trong quần chỳng Bằng sự hiểu biết đỳng đắn bản chất,chức năng xó hội của tụn giỏo, đặc thự ý thức tụn giỏo, tớn ngưỡng, đặc điểm củacỏc tụn giỏo hiện đại, cho phộp lựa chọn những con đường, phương thức thớch hợp

để ứng xử và giỏo dục chủ nghĩa vụ thần cho quần chỳng nhõn dõn cú hiệu quả

Chương 2

KHÁI LƯỢC LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN từ chủ nghĩa vô thần đến chủ nghĩa vô thần khoa học

1 Sự ra đời và phỏt triển của chủ nghĩa vụ thần trước Mác

Lịch sử của chủ nghĩa vụ thần núi chung, của chủ nghĩa vụ thần khoa học núiriờng, theo quan điểm mỏcxớt, là lịch sử phỏt sinh, hỡnh thành và phỏt triển của cỏcquan điểm, tư tưởng vụ thần khỏc nhau, trong sự phụ thuộc, suy đến cựng, vào sựphỏt triển của tồn tại xó hội

Sợi chỉ đỏ xuyờn suốt lịch sử phỏt triển của chủ nghĩa vụ thần là cuộc đấutranh của nú với tụn giỏo và chủ nghĩa duy tõm Qua đú thấy rừ sự biến đổi củanhững hỡnh thỏi khỏc nhau của chủ nghĩa vụ thần Cựng với nú là sự biến đổi củatụn giỏo dưới cỏc hỡnh thức khỏc nhau, cỏc khuynh hướng khỏc nhau Chỉ cú thểtỡm hiểu sự ra đời và phỏt triển của chủ nghĩa vụ thần khoa học một cỏch đầy đủkhi nghiờn cứu kỹ cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa vụ thần và tụn giỏo trong lịch sử.Chủ nghĩa vụ thần khoa học cho rằng, tương ứng với mỗi hỡnh thỏi kinh tế- xóhội là một thời kỳ lịch sử tư tưởng vụ thần: chủ nghĩa vụ thần của xó hội chiếmhữu nụ lệ, chủ nghĩa vụ thần của xó hội phong kiến, chủ nghĩa vụ thần của thời kỳhỡnh thành, phỏt triển chủ nghĩa tư bản Đú là sự phỏt triển của chủ nghĩa vụ thần

trước khi xuất hiện chủ nghĩa vô thần khoa học- chủ nghĩa vô thần Mác- Lênin Tưtưởng vô thần được phát triển không chỉ trong triết học mà còn trong các lĩnh vựckhác như văn học, nghệ thuật, đạo đức, chính trị, pháp quyền

Nhìn chung, chủ nghĩa vô thần trước Mác hình thành và phát triển trong điềukiện chế độ bóc lột, ngoài những điểm tích cực, ưu điểm là cơ bản, nó cũng cónhững hạn chế nhất định Chỉ đến khi chủ nghĩa vô thần khoa học ra đời mới thật

sự tạo nên bước ngoặt cách mạng trong lịch sử tư tưởng vô thần

1.1 Tư tưởng vô thần thêi kú cổ đại

Chủ nghĩa vô thần xuất hiện đồng thời ở Hy Lạp, Babilon, Ên §ộ, TrungQuốc Sự xuất hiện tư tưởng vô thần đánh dấu một bước sự phát triển của tư tưởngnhân loại; là sự giải thích khác về thế giới, đối lập với quan điểm tôn giáo và chủnghĩa duy tâm Tuy chưa trực tiếp phủ định tôn giáo, nhưng tư tưởng vô thần củathời kỳ này đã góp phần lên án việc sử dụng tôn giáo để mê hoặc nhân dân, trái vớiđạo đức con người, phản nhân đạo Tuy nhiên, thái độ phủ định tôn giáo còn dèdặt, mới biểu hiện ở những tư tưởng tự do

Tư tưởng vô thần thể hiện khá rõ nét trong các hệ thống tư tưởng chínhthống và tà giáo của triết học Ân §ộ Những người theo phái Mimansa không thừanhận sự tồn tại của thần Lập luận để gạt bỏ thần của họ thật đơn giản: thiếu chứng

cứ về sự tồn tại của thần; cảm giác không nhận ra thần; còn các nguồn khác của trithức suy cho cùng là dựa trên cảm giác Phái Mimansa không những chống lại chủnghĩa hữu thần mà còn chống cả chủ nghĩa duy tâm triết học

Là một trong những trường phái triết học chính thống thừa nhận tính đúngđắn tuyệt đối của Vêđa, những người thuộc phái SµmKhya lại cương quyết gạt bỏBrahman - tinh thần vũ trụ và phủ nhận sự tồn tại của thần Họ đưa ra học thuyếttồn tại của kết quả trong nguyên nhân, thừa nhận sự chuyển hoá nhân quả Từ tínhchất nhân quả, họ giải thích thế giới theo lập trường duy vật và vô thần Họ chorằng, nếu thế giới là vật chất thì nguyên nhân của nó phải là vật chất Tuy nhiên,

SµmKhya hậu kỳ đã thừa nhận có thần bên cạnh thế giới vật chất.

Tư tưởng vô thần thể hiện rõ nét hơn trong các hệ thống tà giáo: Jaina,Lokµyata và Phật giáo Nếu những người theo các phái chính thống cố gắng biệnminh, bảo vệ thần, luận giải sự đúng đắn của Vêđa, thì ngược lại, những ngườitheo phái tà giáo kiên quyết chống lại Vêđa, bác bỏ thần Tiêu biểu hơn cả là tưtưởng vô thần Phật giáo Phật giáo bác bỏ thần Brahman và thần Atman, cho rằng,thế giới được cấu tạo do nhóm hợp của các yếu tố vật chất( sắc), gồm có địa ( đất,các chất khoáng); thuỷ( nước, các chất lỏng); hoả ( lửa, nhiệt); phong ( gió, khôngkhí, thở); không (không khí) và tinh thần( danh) ; ý thức, tư duy Danh và sắc chỉhội tụ lại với nhau trong một thời gian ngắn rồi lại chuyển sang trạng thái khác Dovậy, không có cái tôi ( vô ngã) Bản chất sự tồn tại thế giới là một dòng chuyểnbiến liên tục( vô thường), không thể tìm ra nguyên nhân đầu tiên Do vậy, không

có ai tạo ra thế giới và cũng không có cái gì là vĩnh hằng Tóm lại, Phật giáonguyên thuỷ có tư tưởng vô thần, phủ nhận đấng sáng thế tối cao (vô ngã, vô tạogiả) và có tư tưởng biện chứng (vô thường, thuyết duyên khởi)

Tư tưởng vô thần xuất hiện rất sớm ở Trung Quốc trong các trường phái tiêubiểu như Âm dương- Ngũ hành, Nho gia, Đạo gia, Pháp gia Trâu Diễn - đại biểutiêu biểu của phái ¢m dương - Ngũ hành đã dựa trên lập trường chất phác về tựnhiên để phủ nhận thần Ông cho rằng, nguån gèc của vạn vật, của mọi sinh thành,biến hoá là âm và dương Âm và dương là hai thế lực đối chọi nhau nhưng lạithống nhất với nhau trong vạn vật, là điều kiện tồn tại của nhau, động lực của mọivận động, phát triển

Cũng như thuyết "bốn yếu tố" của người Hy Lạp cổ đại hay thuyết" năm yếutố" của người Ên §ộ, những người theo thuyết Ngũ hành cho rằng, vạn vật là donăm yếu tố: Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ tạo nên Các yếu tố này không ở trạng tháitĩnh mà là luôn vận động, giữa chúng có mối quan hệ mật thiết với nhau, cái nàychuyển hoá thành cái kia Như vậy, thuyết ¢m D¬ng, Ngũ hành đã thừa nhận tính

vật chất của thế giới, giải thích thế giới từ quy luật phát triển của chính nó Tuycòn chất phác, máy móc nhưng nó có tác dụng chống lại chủ nghĩa duy tâm và mụcđích luận trong quan niệm về tự nhiên.

Khổng Tử- Người sáng lập trường phái Nho gia, tuy chưa bác bỏ dứt khoát

sự tồn tại của thần, nhưng ông không hoàn toàn tin có thần nên rất ít bàn chuyệnquỷ thần Ông ít bàn đến chuyện quỷ thần, nên khi ông có nói đến Trời, Mệnh trờichỉ là để bày tỏ ý kiến của mình

Trời đối với Khổng Tử có chỗ như là một quy luật, là trật tự của vạn vật(Trời có nói gì đâu, bốn mùa vẫn thay đổi, trăm vật vẫn sinh trưởng); có chỗKhổng Tử khẳng định: Trời có ý chí ( than ôi! trời làm mất đạo ta ) ý của Trời làThiên mệnh nhưng Khổng Tử lại chủ trương: ở mỗi cá nhân, sự sống, cái chết,phú quý hay nghèo hèn đều là do sự nỗ lực chủ quan Phú quý không cầu mà có

Do vậy, không cần phải cầu, phải xin thần Rõ ràng, Khổng Tử hoài nghi sự tồn tạicủa thần, cho nên một mặt, ông chủ trương tôn kính thần, mặt khác, lánh xa vàcảnh giác thần Ông nói: kẻ mê tín thần là kẻ ngu! Tin thần xem như là có thần Cóthần hay không là do mình Quỷ thần không đáng tế mà tế là nịnh Điều đó chothấy, quan niệm của Khổng Tử về Trời, Mệnh trời đã có một bước tiến bộ, đã có sựđổi mới về nội dung, quyền uy của Trời đã bị hạn chế một phần

Những người theo Đạo gia, Pháp gia cũng có tư tưởng vô thần Họ đều xuấtphát từ lập trường duy vật để khẳng định nguồn gốc vật chất của thế giới; từ đó bác

bỏ quan điểm duy tâm thừa nhận quyền uy của thần Tuy nhiên, quan điểm vô thần

ở Ân §ộ và Trung Quốc mới chỉ là sơ khai, mộc mạc, chất phác

Tư tưởng vô thần theo khuynh hướng tự do đạt đến đỉnh cao ở Hy Lạp và La

Mã cổ đại, phản ánh ở chừng mực nhất định ý thức phản kháng của một bộ phậnnhân dân chống lại quan niệm sai lÇm bản chất ảo tưởng, tính phi lý, hoang đườngcủa tôn giáo, giúp con người thoát ra khỏi sự mê hoặc của thánh thần

Cùng với sự xuất hiện quan điểm triết học duy vật tự phát, quan điểm vôthần ra đời từ nhu cầu phản kháng sự hoang tưởng của tôn giáo, sự giải thích đời

sống hiện thực, đề cao sức mạnh của con người.

Mặc dù còn thể hiện dưới hình thức ngây thơ, phù hợp với nhận thức củacon người thời cổ, nhưng quan niệm vô thần đã đề cập một khía cạnh rất sâu sắc làđặt ra cách nhìn duy vật về thế giới, bác bỏ vai trò sáng tạo thế giới của thánh thần;bước đầu khẳng định sức mạnh nhận thức và cải tạo thế giới của con người; ủng hộtriết học duy vật và khoa học tự nhiên Những khám phá của khoa học tự nhiênthời đó đã cho thấy sự giả dối của bức tranh vũ trụ quan và nhân sinh quan của cáctôn giáo và thần thoại, đòi hỏi con người đứng vững trên lập trường, quan điểm vôthần để lý giải các hiện tượng của thế giới xung quanh và vai trò của mình trongthế giới đó Giá trị của tư tưởng vô thần cổ đại thể hiện ở chỗ: lần đầu tiên nó lêntiếng phản đối thần thánh, sự phi lý, hoang đường của tôn giáo, đem lại cho conngười cách lý giải đúng đắn những vấn đề do chính cuộc sống của con người đặt

ra, giúp con người có niềm tin ở sức mạnh của chính mình, đứng vững trong cuộcsống Các nhà vô thần cổ đại đã có cái nhìn về tự nhiên trong sáng, rõ ràng Tuy cólúc còn thừa nhận thần thánh, nhưng họ đã loại bỏ được mọi cái siêu nhiên củathần thánh

Hêracơlít (khoảng 540-480 tr.CN), cho r»ng thế giới không phải do thánhthần tạo ra mà do ngọn lửa “nó mãi mãi đã, đang và sẽ là ngọn lửa vĩnh viễn đangkhông ngừng bùng cháy và tàn lụi” Chính ngọn lửa là cơ sở của mọi vật, là khởinguyên sinh ra thế giới

Linh hồn con người, theo Hêracơlít, cũng chỉ là một biểu hiện của ngọn lửa.Người nào càng nhiều lửa bao nhiêu thì người đó càng tốt bấy nhiêu vì tâm hồnkhô ráo Lênin đã đánh giá cao quan điểm vô thần của Hêracơlít

Đêmôcơrít (460-370 tr.CN) đã xây dựng học thuyết nguyên tử luËn về thếgiới Theo ông, khởi nguyên của thế giới không phải là thần thánh như tôn giáoquan niệm, mà là các nguyên tử Nguyên tử là các hạt vật chất nhỏ nhất, không thểphân chia được, chúng tồn tại vĩnh viễn Mọi sự vật trong thế giới đều được tái tạo

từ các nguyên tử và khoảng không Sự xuất hiện hay mất đi của vật này hay vậtkhác là kết quả của sự kết hợp hay phân tán của các nguyên tử.

Phê phán quan điểm duy tâm, tôn giáo thừa nhận thánh thần, lực lượng siêunhiên thống trị, điều khiển thế giới, Đêmôcơrít khẳng định tính quy luật trong sựhình thành, phát triển của thế giới vật chất Theo ông, các sự vật, con người và kể

cả linh hồn anh ta đều được cấu tạo từ nguyên tử và khoảng không Linh hồn conngười về thực chất chỉ là tổng thể các nguyên tử Tuy quan niệm của ông còn ngâythơ, thiên về cảm tính song ông đã đúng khi phủ nhận sự bất tử của linh hồn Ôngcho rằng, linh hồn con người cũng chết cùng thể xác Vì thế, mọi quan niệm về thếgiới bên kia, về thiên đường của con người chỉ là bịa đặt Đêmôcơrít cho rằng,trên thực tế chẳng có Thượng đế, cũng không có vị thần linh nào cả mà chỉ có cáchình ảnh của chúng ta là những thứ có được do trí tưởng tượng của con người tạora

Êpiquya (341-270 tr.CN) là một trong những nhà triết học lớn, có tư tưởng

vô thần của thời kỳ Hy Lạp hoá Người mà Mác, Ăngghen coi là nhà khai sáng cấptiến chân chính của thời kỳ cổ đại, là người công khai tấn công vào tôn giáo cổ đại

và là người đặt cơ sở đầu tiên cho sự tồn tại của chủ nghĩa vô thần của nhữngngười La Mã Dựa vào thuyết nguyên tử luận của Đêmôcơrít, Êpiqua phát triểnquan điểm vô thần của mình Ông khẳng định dứt khoát rằng, Thượng đế, thánhthần không phải là gì khác mà chính là do sự trừu tượng hoá hình tượng con người

Do vậy, con người không việc gì phải sợ thánh thần, thậm chí không nên sợ chết,cũng không nên tin vào những điều huyền hoặc của tôn giáo một cách ngây thơ.Hiểu biết giới tự nhiên, nắm vững quy luật vận động, phát triển của nó là vũ khígiúp con người thoát khỏi lo âu, phiền muộn

Tư tưởng vô thần ở Ên §é, Trung Quèc, Hy Lạp và La Mã cổ đại đã tồn tạicách hiÖn nay hơn hai ngàn năm Từ đó đến nay, sự phát triển của xã hội, cũng nhưnhận thức của con người đã trải qua những bước nhảy vọt và đạt được những bước

tiến khổng lồ, ngày nay, các di sản quý báu của các nhà vô thần Ên §é, TrungQuèc Hy Lạp vµ La Mã cổ đại vẫn có những ảnh hưởng lớn đối với tiến trình pháttriển tư tưởng và văn hoá nhân loại nói chung, ở phương Tây và ë ViÖt Nam nóiriêng.

1.2 Chủ nghĩa vô thần trong thời kỳ trung cæ vµ thêi kú Phục hưng

Thời trung cổ, chế độ phong kiến đã thay thế chế độ chiếm hữu nô lệ Đó là

sự thay thế hình thức bóc lột này bằng một hình thức bóc lột khác đối với ngườilao động Tôn giáo và nhà thờ đã đóng vai trò thống trị trong đời sống tinh thần xãhội Những thành tựu của người Hy Lạp và La Mã cổ đại đã bị nhà thờ đạo Kitôloại bỏ và thủ tiêu Sự thống trị của các thế lực phản động tôn giáo trong hệ tưtưởng đã bóp nghẹt tư tưởng vô thần Tuy nhiên, từ thế kỷ XIII trở đi, chủ nghĩa vôthần và tư tưởng tự do xuất hiện trong cuộc đấu tranh của những người duy danh

và duy thực Giăng Đơn Xcốt (1265-1308) là nhà duy danh đã lên tiếng phản đốitôn giáo, chống lại nhà thờ, đòi nhà nước tách khỏi nhà thờ, đồng thời yêu cầu triếthọc không được phụ thuộc vào giáo lý, kinh thánh

Uyliam Ôccam (1300-1350) phê phán gay gắt nhà thờ, đòi cải cách tôn giáo,hạn chế quyền lực của giáo hoàng Còn Rôgiê Bêcơn (1214-1294) đã phê phán triếthọc kinh viện, bác bỏ thuyết “hai chân lý”, tuyên truyền tri thức khoa học tự nhiên,kêu gọi lấy kinh nghiệm để xác nhận chân lý Ông đã bị giáo hội cầm tù 14 năm

Tư tưởng vô thần của Đơnxcốt, Ôccam và Bêcơn đã có tác dụng to lớn là lên

án tội ác của nhà thờ, tôn giáo, thức tỉnh con người, mở đường cho quan điểm: “tự

do, bình đẳng, bác ái” của giai cấp tư sản phát triển; đồng thời chống lại hệ tưtưởng phong kiến, tuyên truyền chủ nghĩa nhân đạo Chủ nghĩa vô thần tư sản đã rađời bắt đầu từ tinh thần ấy, in đậm dấu ấn thời Phục hưng

Điểm nổi bật của chủ nghĩa vô thần trong thời kỳ Phục hưng là liên hệ chặtchẽ với tư tưởng nhân văn, nhân đạo và gắn bó mật thiết với khoa học tự nhiênnhằm mục đích bác bỏ tôn giáo

Cùng với sự phục hồi tư tưởng triết học duy vật, tư tưởng vô thần được củng

cố và phát triển; trở thành ngọn cờ lý luận của giai cấp tư sản đang lên, đấu tranhchống thần học và giáo hội nhằm thiết lập sự thống trị của mình Bằng những cơ sở

và luận chứng khoa học, triết học duy vật và chủ nghĩa vô thần đã giúp cho giaicấp tư sản nhận thấy rõ bộ mặt thật của chế độ phong kiến đang thối nát, xoá bỏvòng hào quang thần thánh mà giáo hội khoác cho chế độ nông nô Tuy nhiên, đểphục vụ cho lợi ích của mình giai cấp tư sản vẫn cần đến tôn giáo Do vậy, nhữngcải cách của Luthơ, Canvanh chỉ là sự cải biến lại tôn giáo cho phù hợp với điềukiện lịch sử mới

Chủ nghĩa vô thần thời kỳ này gắn liền với vấn đề con người và giải phóngcon người Thời trung cổ, do ảnh hưởng nặng nề của thế giới quan tôn giáo và trình

độ sản xuất thấp, người ta coi con người là một vật thụ động, do Chúa sinh ra, chỉbiết thờ phụng Chúa cầu mong được rửa tội Vào thời Phục hưng, khoa học vàsản xuất phát triển đã chứng minh sức mạnh vĩ đại của con người Giờ đây, khôngphải quan hệ giữa Chúa và thế giới mà chính là mối quan hệ giữa con người vớithế giới trở thành vấn đề trung tâm của cuộc đấu tranh tư tưởng Tuy nhiên, việc đềcao con ngưòi mới được đề cập ở khía cạnh cá thể, bản chất xã hội của con ngườichưa được quan tâm

Nicôlai Kuzan 1401-1464) là người đầu tiên dám phê phán mạnh mẽ cácgiáo lý trung cổ Ông không coi Thượng đế như một vật hay cá nhân cụ thể nào mà

là bản chất vô hạn của thế giới Ông cho r»ng, Thượng đế là tất cả trong mọi cái,nhưng đồng thời cũng không là gì cả (hư vô) trong mọi cái Ông coi con người làsản phẩm tối cao và tinh tuý nhất trong sự sáng tạo của Thượng đế, vì con ngườinhư Thượng đế- con người đang cải tạo giới tự nhiên

Nhìn chung, quan điểm vô thần của Kuzan còn nặng tính thần luận Song,lần đầu tiên ông đã hạ thần thánh, Thượng đế xuống ngang hàng con người Tạiđây, ông đặt mốc giới cho chủ nghĩa vô thần tư sản phát triển

Nicôlai Côpécních (1473-1543) là người đưa ra thuyết nhật tâm, coi mặt trời

là trung tâm của vũ trụ để bác bỏ thuyết địa tâm của Ptôlêmê - chỗ dựa của thầnhọc và giáo hội Thuyết Nhật tân của Côpécních đã giáng một đòn chí tử vào tôngiáo và chủ nghĩa duy tâm, Ăngghen cho rằng, hành vi cách mạng của Côpécních

đã thách thức quyền uy của giáo hội Từ đó trở đi, khoa học tự nhiên từng bướcđược giải phóng khỏi thần học

Lêôna Đờ Vanhxi (1452-1519) phê phán gay gắt thần học và giáo hội, ông

đã xây dựng hệ thống thế giới quan khoa học của mình dựa trên cơ sở kinh nghiệm

và thực nghiệm Với luận điểm: “sự thông thái là con gái của kinh nghiệm”, ông đềcao vai trò của kinh nghiệm trong nhận thức, bác bỏ các tín điều tôn giáo, coichúng là bịa đặt, hoang đường, không đáng tin cậy Là nhà danh hoạ nổi tiếng, ôngcoi trọng hoạt động của con người, đưa Thượng đế vào nghệ thuật và coi nghệthuật là phương thức biểu hiện của Thượng đế, ông kêu gọi mọi người sống lạcquan, chống lại chủ nghĩa bi quan tôn giáo

G.Brunô (1548-1600) là người bảo vệ thuyết nhật tâm của Côpécních, quanđiểm vô thần của ông thiên về tự nhiên thần luận Ông coi Thượng đế chính là giới

tự nhiên, tồn tại độc lập, không do ai sáng tạo ra Mặc dù đồng nhất Thượng đế với

tự nhiên, nhưng trên thực tế, Brunô chỉ thừa nhận Thượng đế trên danh nghĩa, ôngchống lại quyền uy của giáo hội Quan niệm cách mạng, tiến bộ của ông đã làmgiáo hội căm tức Giáo hội đã bắt và thiêu sống ông trên giàn hoả thiêu

Galilêô Galilê (1564-1642) người mở đầu cho sự phát triển khoa học thựcnghiệm và toán học cận đại Nhờ các phát minh khoa học, ông đã chứng minh tínhthống nhất vật chất của toàn vũ trụ và khẳng định tính chân lý của giả thuyếtCôpecnich, Galilê đã nâng khoa học lên ngang tầm tôn giáo, cho rằng kinh thánhkhông thể chiếm địa vị độc tôn, với sự ra đời của khoa học, nó chỉ còn có ý nghĩagiá trị tinh thần Ông khuyên mọi người hãy trang bị kiến thức khoa học Có trithức khoa học, họ sẽ tự tin hơn, sống có ích hơn

Tóm lại, chủ nghĩa vô thần tư sản thời kỳ Phục hưng có vị trí đặc biệt quantrọng, nó đã góp phần làm cho nền chuyên chính tinh thần của nhà thờ bị sụp đổvào cuối thời kỳ trung cổ, là cơ sở vững chắc để triết học duy vật và khoa học tựnhiên phát triển.

1.3 Chủ nghĩa vô thần trong thời kỳ cách mạng tư sản thế kỷ XVII-XVIII

Bước sang thời cận đại, tri thức khoa học tự nhiên gắn chặt với chủ nghĩaduy vật có bước phát triển mới Điều đó rất thuận lợi cho việc củng cố vững chắchơn chủ nghĩa vô thần.Giai cấp tư sản ngày càng khẳng định vai trò của mình trongtập hợp lực lượng chống lại chế độ phong kiến, nhà thờ, giáo hội đã lỗi thời Cuộccách mạng tư sản Anh (1642-1648) làm rung chuyển cả châu Âu, báo hiệu mộtthời kỳ lịch sử mới bắt đầu

Chủ nghĩa duy vật Anh thế kỷ XVII đã có ảnh hưởng tốt đến sự phát triểncủa chủ nghĩa vô thần F.Bêcơn (1561-1626) là đại biểu tiêu biểu cho xu hướng đó.Tuy không phải là nhà vô thần triệt để nhưng khi lý giải phương pháp khoa họckinh nghiệm của mình, ông đã chống lại nền triết học kinh viện tôn giáo Bêcơnnhìn thấy vai trò đặc biệt của khoa học và triết học, ông coi đó là nền tảng lý luận

để đổi mới, phát triển kinh tế, mở mang đất nước; đồng thời là phương tiện cơ bản

để xoá bỏ mọi bất công, tệ nạn xã hội, tước bỏ quyền uy của giáo hội Con người,theo Bêcơn, là sản phẩm của tạo hoá, do vậy khoa học về con người cũng chính làkhoa học về tự nhiên Bêcơn cho rằng, bên cạnh các hoạt động chính trị, khoa học,nghệ thuật con người còn cần đến tôn giáo để vượt qua những lúc yếu mềm, bấtlực Cùng với khoa học, tôn giáo đem lại cho con người niềm tin Nhưng mặt khác,ông yêu cầu nhà thờ không được phép dùng các biện pháp chống lại các nhà vôthần, cũng như không được cản trở các hoạt động khoa học của con người

Hốpxơ (1583-1679) là người kế tục Bêcơn, ông tích cực đấu tranh cho việcgiải phóng hoàn toàn khoa học và triết học khỏi tôn giáo Hốpxơ khẳng định, “trithức là sức mạnh” Khác với Bêcơn, ông coi thần học hoàn toàn thuộc về lĩnh vực

tôn giáo, cần phải hạn chế, phê phán tiến tới loại bỏ, còn triết học là hoạt động trítuệ của con người nhằm khám phá ra bản chất, quy luật cña thế giới khách quannên cần phải phát triển mạnh mẽ Đối với ông, tri thức khoa học cần cho con ngườinhư cơm ăn, nước uống hàng ngày, còn kinh thánh, không có nó con người vẫnsống khoẻ mạnh.

B.Xpinôda (1632-1677) là nhà triết học lớn, ông có nhiều đóng góp đưa chủnghĩa vô thần phát triển đến đỉnh cao của thời kỳ này Quan điểm triết học duy vậtcủa ông gắn chặt với chủ nghĩa vô thần Khác với Đềcáctơ, Xpinôda không xuấtphát từ con người để giải thích thế giới, mà ngược lại, đi từ thế giới để giải thíchcon người Ông không coi thế giới tự nhiên là do Thượng đế sinh ra, mà trái lại, coiThượng đế chính là thuộc thế giới tự nhiên, chứ không phải đứng trên giới tự nhiênnhư một lực lượng siêu nhiên, thần bí nào khác Vì vậy, cần hiểu cho đúng là giới

tự nhiên như một thực thể hoàn toàn độc lập, tự nó sản sinh ra nó Do vậy, để lýgiải giới tự nhiên phải xuất phát từ chính bản thân nó

Xpinôda cho rằng, con người là sản phẩm của tự nhiên Vì thế mọi hoạtđộng của con người phải tuân theo quy luật của tự nhiên, chứ không phải tin vàogiáo lý, kinh thánh Trong con người, thể xác và linh hồn gắn bó chặt chẽ với nhau,không thể tách rời nhau, ông đã đứng trên lập trường duy vật, vô thần để bác bỏthuyết linh hồn bất tử Xpinôda khẳng định, mọi tệ nạn xã hội đều sinh ra từ sự dốtnát của con người, từ sự mê hoặc của tôn giáo Con người chỉ có thể giải thoátmình khỏi đau khổ, mê muội, khi nào họ tin vào tri thức khoa học, hiểu biết bảnchất, quy luật của thế giới khách quan Vì những hoạt ®ộng chống tôn giáo, tuyêntruyền chủ nghĩa vô thần, Xpinôda đã bị xứ đạo Dothái ở Amxtécđam lên án, kếttội, bắt và giam hãm ông

Sang thế kỷ XVIII, Chủ nghĩa vô thần vµ chủ nghĩa duy vật chiến đấu đãxuất hiện trên vũ đài lịch sử, góp phần quan trọng trong chuẩn bị tư tưởng lý luậncho cuộc cách mạng tư sản Pháp (1789-1794)

Trong số những nhà sáng lập chủ nghĩa vô thần Pháp thế kỷ XVIII, trướctiên phải kể đến Sáclơ Đờ Môngtexkiơ (1689-1775) Ông là người nổi tiếng trongviệc phê phán chủ nghĩa kinh viện và giáo hội Theo ông, xã hội và tự nhiên thốngnhất chặt chẽ với nhau, đều tuân theo những quy luật khách quan Ông cho rằng, sở

dĩ trong xã hội còn có bất công, đói khổ, dốt nát , là do con người chưa thoát khỏiniềm tin vào thần thánh, lực lượng siêu nhiên Vì thế, để cứu giúp mình, con ngườiphải học tập để có tri thức khoa học, phải lao động, làm ra của cải Con người phải

tự cứu lấy chính mình

Phrăngxoa Mari Vônte (1694-1778) đã giữ một vai trò đặc biệt quan trọngtrong đấu tranh tư tưởng thế kỷ XVIII Ông cầm đầu cuộc đấu tranh trực diệnchống lại nhà thờ Thiên Chúa giáo Theo ông, Thượng đế là đấng tối cao, đồngthời Thượng đế chỉ là sự tưởng tượng của con người Ông yêu cầu tách nhà thờ rakhỏi nhà nước, vì nhà thờ lũng đoạn nhà nước, hoạt động của nó đã thần thánh hoáchế độ phong kiến, cản trở sự hình thành chế độ tư sản Tuy nhiên, Vônte khôngthể trở thành một nhà vô thần triệt để vì ông là nhà tư tưởng của giai cấp tư sản,giai cấp này cũng cần có tôn giáo để bảo vệ sự bóc lột và lợi ích của nó Ông chỉđấu tranh loại bỏ tôn giáo của chế độ phong kiến đã lỗi thời để xây dựng tôn giáomới- tôn giáo của giai cấp tư sản Ông cho rằng, tôn giáo là sự cần thiết để giữ gìntrật tự, kỷ cương, bồi bổ đạo đức cho con người

Giăng Giắc Rútxô (1712-1778) nhà tư tưởng vĩ đại, có tư tưởng vô thần sâusắc Ông đứng trên lập trường tự nhiên thần luận để xét đoán vai trò của thầnthánh Theo ông, lịch sử xã hội loài người là kết quả hoạt động của bản thân conngười, chứ không phải do “bàn tay” xếp đặt của Thượng đế Bản chất con ngườivốn là tự do, nhưng do người ta quá sợ Thượng đế nên tự mình “gông cùm mình”

Để thoát khỏi tình cảnh thấp hèn, lạc hậu, tối tăm, sự phụ thuộc vào Thượng đếngười ta cần phải đi theo và tin vào tri thức khoa học

Đêni Điđrô (1713-1784) nhà v« thÇn điển hình của thêi kú Khai sáng Pháp

Ông phê phán gay gắt kinh thánh và quyền uy của giáo hội Với lập trường v« thÇncứng rắn, ông đã bác bỏ thẳng thừng vai trò của đấng sáng thế tối cao “Chúa Trời”.Theo ông, đó chỉ là một trò nhảm nhí, nực cười vì chẳng có chứng cứ gì để khẳngđịnh có thần thánh và Chúa Trời trên trái đất này Trên thực tế, trong vũ trụ chỉ cómột thực thể - cả con người lẫn động vật cũng như các sự vật khác là vật chất màbản tính cố hữu của nó là vận động Vận động là đặc tính cố hữu của vật chất Vìthế, không phải tôn giáo sáng tạo ra con người mà chính con người đã sáng tạo ratôn giáo Chừng nào tôn giáo còn tồn tại thì chừng ấy nó còn đem lại những điều

ảo tưởng, làm cho con người mềm yếu, sự sống không có sinh khí Điđrô yêu cầuphá bỏ ngay nền giáo dục đạo đức tôn giáo vì đó chỉ là trò lừa gạt, làm người ta cảtin vào số phận mà hư hỏng con người Vì vậy, cần phải xoá bỏ khoa thần học ởcác trường học, tiêu diệt giới tu hành, tích cực phổ biến tri thức khoa học, trang bịcho con người niềm tin, sức mạnh để xây dựng cuộc sống

Lametri (1709-1751) cho rằng, trong thế giới của chúng ta không có mµ chØ

cã vật chất đang vận động vĩnh viễn Ông đã phê phán gi¸o lý vµ đạo đức của đạoKitô Theo ông, tôn giáo và chủ nghĩa duy tâm là đồng minh của nhau Muốn cắt

bỏ tôn giáo thì đồng thời phải xoá bỏ chủ nghĩa duy tâm

Tóm lại, các nhà vô thần Pháp thế kỷ XVIII đã sử dụng rộng rãi kết quảkhoa học tự nhiên hiện đại để phê phán các quan điểm tôn giáo Họ đã chứng minhtính vô lý của sự tồn tại thánh thần và thế giới bên kia của mọi lực lượng siêunhiên Theo họ, tôn giáo là kết quả của sự lừa dối con người, làm cho con ngườingu dốt, tối tăm Vì vậy, họ tích cực tuyên truyền tri thức khoa học, mở mang giáodục, coi đó là con đường thoát khỏi tôn giáo, nhà thờ, đưa xã hội tiến lên

1.4 Chủ nghĩa vô thần tư sản thế kỷ XIX

Sự phát triển của chủ nghĩa vô thần tư sản mang tính chất phức tạp, có ảnhhưởng không nhỏ trong hệ tư tửơng tư sản và sự phát triển của chế độ tư bản trongthế kỷ này Đáng kể là quan điểm vô thần của Phoiơbắc (1804-1872), những quan

điểm của ông xứng đáng được coi là đỉnh cao của chủ nghĩa vô thần trước Mác.Ban đầu do chịu ảnh hưởng lớn của Hêghen, ông tin rằng tôn giáo và tinh thầntuyệt đối thống trị thế giới Về sau do ảnh hưởng của triết học duy vật Pháp thế kỷXVIII và sự phát triển của thực tiễn xã hội, của khoa học tự nhiên đầu thế kỷ XIX,Phoiơbắc chuyển sang lập trường duy vật và quay sang phê phán người thầy củamình, lên án tôn giáo cùng chủ nghĩa duy tâm Ông coi toàn bộ thế giới hiện thựckhông phải là hiện thân của “tinh thần tuyệt đối” như Hêghen khẳng định Theoông, triết học Hêghen là chỗ ẩn náu cuối cùng, chỗ dựa hợp lý cuối cùng của thầnhọc.

Đối lập với Hêghen, Phoiơbắc cho rằng, con người không phải là nô lệ củaThượng đế mà là sản phẩm của tự nhiên, là kết quả phát triển của tự nhiên Ông coitôn giáo là sản phẩm tất yếu của tâm lý cá nhân và bản chất con người

Ông tập trung trí lực vào cuộc đấu tranh chống tôn giáo vì đó là biểu hiệncuộc đấu tranh chống chế độ quân chủ phong kiến Ông đã cố gắng phân tích, vạch

rõ nguồn gốc và bản chất của tôn giáo nói chung, nhất là đạo Thiên Chúa giáo Tácphẩm nổi tiếng của ông là " Bản chất đạo Thiên Chúa", xuất bản năm 1841 và

"Bản chất của tôn giáo", xuất bản năm1845 đã nói lên điều đó

Tư tưởng vô thần của Phoiơbắc thể hiện ở các luận điểm: Không phải trờisinh ra người, mà trái lại, người đã sinh ra trời theo hình ảnh của mình Tình cảmtôn giáo không phải là bẩm sinh ở trong con người Tôn giáo là sự phản ánh củatồn tại xã hội, của hiện thực khách quan, nhưng là sự phản ánh xuyên tạc, do ảotưởng của con người tạo nên Theo Phoiơbắc, con người sống khổ cực, mong muốnđược sống sung sướng, tự mình không làm ra được nên họ tưởng tượng ra một ôngtrời có khả năng đem lại hạnh phúc cho mình Do đó, họ hình dung ra một ông trờibiết trừng phạt, trả thù thay cho mình, trừng trị những người trái đạo trời Conngười đã gắn bản chất của mình cho trời Trời cũng có bề ngoài giống người, cóđầu, mình, chân và tay Mỗi dân tộc lại có một ông tròi riêng, hiểu tiếng nói, tâm

tư, nguyện vọng của mình Con người có quan hệ gia đình thì trời cũng có giađình: Chúa Trời - Đức Cha - Đức Mẹ Dưới đất có vua, quan thì trên trời cóThượng đế và các vị thiên thần Phoiơbắc cho rằng, Thượng đế chỉ là tưởng tượng.Giới tự nhiên, tách khỏi vật chất, thần thánh hoá thành Thượng đế Từ Thượng đếsuy ra giới tự nhiên, cái đó cũng giống như là từ tấm ảnh, từ bản sao suy ra bảnchất, từ ý niệm về sự vật suy ra sự vật đó Mọi giáo điều của đạo Thiên Chúa làlòng tin vào linh hồn bất tử Đó là nhu cầu tâm lý của con người sinh ra Người ta

ai cũng ham sống, sợ chết nên cần có niềm tin và sự an ủi

Tôn giáo là sản phẩm của trí tưởng tượng con người, thể hiện sự yếu mềm,

sự bất lực của con người đối với những điều kiện xã hội Sự ra đêi và tồn tại củatôn giáo là do sự ngu dốt của con người Một khi sức mạnh của tự nhiên đã bị sựngu dốt của con người làm mất cơ sở và do sự tưởng tượng của con người mà mấtgiới hạn, trở thành sức mạnh vạn năng của thần Phoiơbắc khẳng định: Tôn giáo là

có hại, bất cứ tôn giáo nào cũng là lừa bịp, làm cho trí tuệ con người ngừng trệ,tiêu cực Muốn vạch mặt tôn giáo thì phải xé toang cái vỏ thần bí, và kéo tôn giáo

từ trên trời xuống đất Có thể nói rằng, ý thức của Chúa là tự ý thức của con người,nhận thức của Chúa là tự nhận thức của con người Tóm lại, tôn giáo là bản chấtcủa con người đã bị thoái hoá Thần thánh của con người có trong tinh thần và tráitim của riêng họ Như vậy, Phoiơbắc đã vạch ra được nguồn gốc tâm lý của conngười đối với tôn giáo; đồng thời, từ quan niệm của ông, cho thấy đã toát lên nộidung nhân bản trong các quan niệm thần thánh Tiếc rằng, ông chưa được đề cậpđến những cơ sở kinh tế- xã hội của tôn giáo Đây là hạn chế của Phoiơbắc, đồngthời là hạn chế chung của chủ nghĩa vô thần trước Mác trong lý giải nguồn gốc vàbản chất của tôn giáo Đối với Phoiơbắc, việc phê phán tôn giáo là cần thiết nhưngông chỉ phê phán một tôn giáo cụ thể là đạo Cơ đốc Còn tôn giáo nói chung, theoông vẫn là điều cần thiết đối với cuộc sống con người Vì thế, thay vào đạo Cơđốc, ông chủ trương xây dựng một tôn giáo mới để đem lại niềm tin, sự an ủi con

người trước nỗi bất hạnh của cuộc đời Phoiơbắc đã ý thức rằng, sự an ủi tôn giáochỉ là giả dối nhưng con người không thể làm gì hơn là chấp nhận nó như một liềuthuốc an thần Do vậy, Phoiơbắc chỉ đề ra biện pháp khắc phục tôn giáo bằng giáodục chứ không thấy sự cần thiết phải đấu tranh giai cấp để thủ tiêu giai cấp thốngtrị; đó mới là biện pháp căn bản để khắc phục nỗi bất hạnh và sự đau khổ của conngười Ông đã có công làm tiêu tan tôn giáo bằng cách hạ nó xuống cơ sở trầngian Song, ông chỉ dừng lại ở đấy mà không thấy phải tiếp tục phê phán nó về mặt

lý luận và phải cải tạo nó trong thực tiễn Chủ nghĩa vô thần khoa học ra đời và đãkhắc phục được những hạn chế đó

1.5 Chủ nghĩa vô thần khoa học tự nhiên cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Sự phát triển của chủ nghĩa vô thần đã thu hút nhiều nhà khoa học tự nhiênquan tâm ủng hộ Với ba phát minh vĩ đại nửa đầu thế kỷ XIX: học thuyết tế bàocủa Svan, Slâyđen; định luật bảo toàn và chuyển hoá năng lượng của Maiơ; vµl«zenx¬ học thuyết tiến hoá của Đácuyn, chủ nghĩa vô thần được củng cố và cóbước phát triển mới, những tư tưởng vô thần được mở rộng Tiêu biểu cho khuynhhướng này là quan điểm của Đácuyn (1809-1882) Ông đề ra thuyết tiến hoá trênlập trường duy vật, biện chứng và vô thần; nhờ đó học thuyết của ông đã giángmột đòn mạnh mẽ vào chủ nghĩa duy tâm, tôn giáo, lật nhào tất cả những họcthuyết của tôn giáo về nguồn gốc sức mạnh của lực lượng siêu nhiên, huyền bí.Lênin đã đánh giá cao học thuyết tiến hoá của ông và khẳng định rằng, chínhĐácuyn đã đánh đổ hẳn quan niệm duy tâm, tôn giáo khi cho rằng muôn vật, muônloài đều do Thượng đế tạo ra Từ đó, ông vạch ra mối liên hệ biện chứng giữa cácloài động vật và thực vật, tính biến dị và tính kế thừa giữa các loài Quan niệm vôthần trong thuyết tiến hoá của Đácuyn có một ý nghĩa to lớn, là cơ sở khoa học để

lý giải nguồn cốc loài người từ tổ tiên loài vượn tương ứng Sau này, E.Gecxơly(1825-1895) đã phát triển quan điểm vô thần của Đácuyn qua giải phẫu Ông đãchứng minh được sự giống nhau và khác nhau giữa vượn người cao cấp với loài

vượn bình thường Từ đó, ông kết luận: loài người không phải do Thượng đế tạo ra

mà là sản phẩm của sự phát triển lâu dài của bản thân giới tự nhiên Tổ tiên conngười là vượn người cao cấp

Người có công đưa chủ nghĩa vô thần khoa học tự nhiên phát triển đến đỉnhcao là nhà bác học người Đức E.Gecken (1834-1919) Ông cho rằng, kinh thánh vàtín điều của đạo Cơ đốc là sự bịa đặt, niềm tin vào Chúa là hoàn toàn giả dối Conngười muốn thoát ra khỏi sự trói buộc của tôn giáo cần phải có tri thức khoa học tựnhiên chứ không phải nghiền ngẫm thánh kinh Nhà thờ của giáo hội đã truy nãông, định mưu sát ông Song, quan điểm vô thần của ông vẫn tiếp tục được pháthành rộng rãi qua nhiều tác phẩm trên toàn thế giới Kế tục và phát triển chủ nghĩa

vô thần khoa học tự nhiên những năm đầu thế kỷ XX là các nhà khoa học Nga nổitiếng như J.I.Metsnhicốp (1845-1916), K.A.Timiriadép (1843-1920), I.P.Páplốp(189-1936) Hoạt động khoa học của họ đã góp phần củng cố và phát triển quanđiểm vô thần, là một trong những tiền đề quan trọng để chủ nghĩa vô thần khoa học

ra đời

Tóm lại, chủ nghĩa vô thần trước Mác đã góp phần quan trọng cùng chủnghĩa duy vật và khoa học tự nhiên tiến công vào tôn giáo, phê phán và chỉ ra sailầm, hạn chế của nó; qua đó khẳng định vai trò tích cực, sáng tạo của con ngườitrong nhận thức, cải tạo thế giới Tuy nhiên, họ không khắc phục được ảnh hưởngtiêu cực của tôn giáo, chưa có biện pháp để loại trừ tôn giáo Hạn chế này cónhững nguyên nhân sau đây:

- Họ chưa đề cập đến những cơ sở kinh tế- xã hội của tôn giáo, chưa giảithích đúng đắn nguồn gốc, bản chất của tôn giáo

- Trong xã hội có đối kháng giai cấp thì chính cái tồn tại xã hội bóc lột đãsinh ra hệ tư tưởng tôn giáo Điều đó các nhà vô thần trước Mác không thể bướcqua giới hạn lịch sử

- Tôn giáo sở dĩ tồn tại, phát triển và thống trị đời sống xã hội là do giai cấpthống trị sử dụng để duy trì, bảo vệ lợi ích của mình Hơn nữa, tôn giáo và nhà thờ

là những thành phần quan trọng của thượng tầng kiến trúc của xã hội bóc lột, cóvai trò tích cực trong bảo vệ cơ sở hạ tầng đã sinh ra nó

- Chủ nghĩa duy vật siêu hình là cơ sở lý luận của chủ nghĩa vô thần trướcchủ nghĩa Mác Bằng những quy luật cơ học, những người theo chủ nghĩa duy vậtsiêu hình có tham vọng là muốn giải thích tất cả các hiện tượng của thế giới bằngthế giới quan cơ học Song, do duy tâm về mặt xã hội, họ đã giải thích không đúngbản chất các hiện tượng của đời sống xã hội và lịch sử Điều đó ảnh hưởng trựctiếp đến quan điểm vô thần trước Mác Đây là "khe hở" cho những quan điểm duytâm, tôn giáo lọt vào Như vậy, do hạn chế về mặt lịch sử, chủ nghĩa vô thần trướcMác không thể đạt đến trình độ khoa học

2 Sự hình thành và phát triển chủ nghĩa vô thần khoa học mácxít

2.1 Sự hình thành chủ nghĩa vô thần khoa học

Chủ nghĩa vô thần khoa học do C Mác (1818-1883) và Ph Ăngghen 1895) sáng lập vào những năm 40 của thế kỷ XIX và phát triển, hoàn thiện vàonhững thập kỷ sau đó Dựa trên thế giới quan duy vật biện chứng, C.Mác, Ph

(1820-¡ngghen đã kế thừa những hành tựu vĩ đại của chủ nghĩa vô thần tiến bộ trong quákhứ; đồng thời, tích cực đấu tranh chống chủ nghĩa duy tâm, tôn giáo, đưa chủ nhĩa

vô thần khoa học lên một trình độ cao hơn

Sự hình thành chủ nghĩa vô thần khoa học gắn liền với cuộc cách mạngtrong triết học do các ông thực hiện: chủ nghia duy vật biện chứng và chủ nghĩaduy vật lịch sử Đối với C.Mác và Ph.¡ngghen, nghiên cứu và đấu tranh chống chủnghĩa duy tâm, tôn giáo không phải là mục đích tự thân mà nhằm giải quyết nhữngnhiệm vụ thực tiễn của cách mạng Chủ nghĩa vô thần khoa học của Mác là sựthống nhất chặt chẽ về mặt nội dung các tư tưởng của chủ nghĩa duy vật biệnchứng, lập trường của chủ nhĩa cộng sản khoa học, làm cho chủ nghĩa Mác trở

thành hệ tư tưởng khoa học của giai cấp vô sản, công cụ nhận thức vĩ đại trong đấutranh xoá bỏ chế độ người bóc lột người, tệ nạn người áp bức, nô dịch người.

Mục đích cao nhất của chủ nghĩa Mác là đề ra và luận chứng về mặt lý luậnviệc giải phóng nhân loại thoát khỏi ách áp bức, bóc lột, bất công Tư tưởng cao cảnày được thể hiện sâu sắc trong chủ nghĩa vô thần khoa học thông qua đấu tranhchống tôn giáo và chủ nghĩa duy tâm Kinh nghiệm lịch sử khẳng định rằng, chủnghĩa vô thần khoa học đã và đang có ảnh hưởng to lớn đối với sự phát triển củathế giới hiện đại Không một ai trong số những người có lương tri, có tri thức khoahọc lại không thừa nhận ý nghĩa và giá trị to lớn của chủ nghĩa vô thần khoa họctrong cuộc đấu tranh giải phóng nhân dân lao động Lịch sử thế giới đã, đang trảiqua những bước thăng trầm, thì đối với con người và sự nghiệp giải phóng conngười, giải phóng nhân loại, trước hết là thoát khỏi xiềng xích của chủ nghĩa duytâm, tôn giáo, vai trò của chủ nghĩa vô thần khoa học càng trở lên rõ ràng hơn, cầnthiết hơn

Chủ nghĩa vô thần mácxít ra đời trong điều kiện lịch sử giữa thế kỷ XIX, làkết quả phát triển chín muồi của các điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan

Vào thời kỳ ấy, phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đã thống trị ở Anh,Pháp và một chừng mực quan trọng ở nước Đức Trong đó, sự phát triển của côngnghiệp đã chứng minh tính ưu việt của chủ nghĩa tư bản so với chủ nghĩa phongkiến Điều này làm bộc lộ rõ hơn những mâu thuẫn bên trong vốn có của phươngthức sản xuất tư bản chủ nghĩa Sau khi nắm được quyền thống trị xã hội, giai cấp

tư sản mất tính cách mạng, dần dần trở thành lực lượng bảo thủ, phản động Mâuthuẫn giữa giai cấp tư sản và giai cấp vô sản ngày càng trở nên gay gắt Phong trào

vô sản đã phát triển mạnh mẽ và giai cấp vô sản ngày càng chứng tỏ là một lựclượng xã hội to lớn, đóng một vai trò quan trọng trong đời sống chính trị-xã hội

Nhiều cuộc khởi nghĩa của giai cấp công nhân nổ ra, phong trào cách mạng

từ Pháp chuyển sang Đức Giai cấp tư sản Đức khiếp sợ cách mạng và ngày càngbiến thành lực lượng phản cách mạng Giai cấp vô sản Đức phát triển và cuộc đấutranh chống chế độ phong kiến, chống nhà thờ và giáo hội, chống giai cấp tư sảnĐức diễn ra mạnh mẽ Lúc này, chủ nghĩa vô thần cũ không đáp ứng được nhu cầucủa phong trào cách mạng vô sản Mác, Ăngghen đã thực hiện sứ mệnh vẻ vang làsáng tạo ra lý luận cách mạng mà chủ nghĩa vô thần khoa học là một nội dung quantrọng của hệ tư tưởng của giai cấp vô sản Giai cấp vô sản đã tìm thấy ở chủ nghĩa

vô thần khoa học vũ khí tinh thần của mình cũng như chủ nghĩa vô thần khoa học

đã tìm thấy giai cấp vô sản như là vũ khí vật chất của mình

Sự xuất hiện chủ nghĩa vô thần khoa học phản ánh cuộc đấu tranh chống chủnghĩa duy tâm, tôn giáo, chống chế độ phong kiến của giai cấp vô sản đã chuyểnsang giai đoạn mới

Ý nghĩa nổi bật của chủ nghĩa vô thần cũ là ở chỗ, nó là một trong nhữngtiền đề lý luận cho việc hình thành của nghĩa vô thần khoa học; ở đó, đáng kể là thếgiới quan vô thần của Phoiơbắc và các nhà khoa học tự nhiên Công lao lịch sử củacác nhà vô thần trước chủ nghĩa Mác là ở chỗ: dựa trên cơ sở thế giới quan duy vật

và vô thần đã phê phán gay gắt chủ nghĩa duy tâm, tôn giáo C.Mác, Ph.Ăngghen

đã đánh giá cao những cống hiến của các nhà vô thần trước Mác, tiêu biểu làPhoiơbắc, đồng thời đã chỉ ra những hạn chế của họ và con đường khắc phụcnhững hạn chế đó C.Mác, Ph.Ăngghen thừa nhận rằng, chủ nghĩa duy vậtPhoiơbắc cùng với phép biện chứng duy tâm của Hêghen đã trở thành một trongnhững tiền đề lý luận trực tiếp cho sự ra đời thế giới quan duy vật biện chứng và vôthần khoa học

Việc cải tạo có phê phán những gì có giá trị trong kinh tế chính trị học cổđiển Anh và học thuyết chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp có ý nghĩa quan trọngtrong việc hình thành chủ nghĩa Mác, trong đó có chủ nghĩa vô thần khoa học Mặt

khác, những thành tựu khoa học tự nhiên hiện đại đã góp phần quan trọng và cầnthiết để hình thành chủ nghĩa vô thần khoa học mácxít Việc phát hiện ra tế bào đãđưa tới việc thừa nhận sự thống nhất của toàn bộ giới tự nhiên hữu cơ, cho phépkhẳng định bản chất của sự sống, bác bỏ vai trò của thần thánh Do vậy, nơi ẩn náucuối cùng của Chúa trời đã bị loại bỏ, chủ nghĩa duy tâm, tôn giáo đã bị lật mặt và

bị gạt ra khỏi lĩnh vực đời sống xã hội, lịch sử

Đầu những năm 40 của thế kỷ XIX, định luật bảo toàn và chuyển hoá nănglượng đã ra đời, góp phần gạt bỏ mọi điều nhảm nhí về thần thánh, chứng minhtrên cơ sở khoa học nguyên lý về sự thống nhất của thế giới vật chất, mối liên hệlẫn nhau và sự chuyển hoá lẫn nhau của những hình thức vận động khác nhau củavật chất Cùng lúc đó, học thuyết tiến hoá của Đácuyn xuất hiện đã giáng cho chủnghĩa duy tâm, tôn giáo một đòn chí tử Học thuyết này chỉ ra sự hình thành, pháttriển của sự sống trên lập trường duy vật biện chứng và vô thần khoa học Giờ đây,tất cả những cái gì cứng nhắc đều bị tan rã, tất cả những cái gì là cố định đều biếnthành mây khói, tất cả những gì là vĩnh viễn thì đều trở nên nhất thời và người ta

đã chứng minh rằng, giới tự nhiên vận động, phát triển theo quy luật khách quan

Như vậy, chủ nghĩa vô thần khoa học cũng như toàn bộ chủ nghĩa Mác đã rađời như một tất yếu lịch sử, là sự phát triển hợp lôgic của lịch sử nhân loại Chủnghĩa vô thần khoa học với tính cách là một bộ phận không tách rời của thế giớiquan khoa học đã chính thức ra đời, luận giải những vấn đề cơ bản nhất như nguồngốc của tôn giáo, bản chất xã hội của nó, mối quan hệ giữa tôn giáo với các hìnhthái khác của ý thức xã hội, cơ chế của sự tha hoá tôn giáo, vai trò chính trị-xã hộicủa tôn giáo và con đường khắc phục tôn giáo

C.Mác và Ph.Ăngghen xem tôn giáo như một hiện tượng xã hội phức tạp,gắn liền với những lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội Trong lời nói đầu củatác phẩm "Phê phán triết học pháp quyền của Hêghen", Mác đã vạch trần cơ sởtrần tục của tôn giáo Ông chỉ ra rằng, tôn giáo không có một lịch sử độc lập, tách

khỏi những nguồn gốc trần thế của lịch sử phát triển xã hội Vì vậy, chỉ có thể tìmnguồn gốc của tôn giáo ở dưới đất chứ không phải ở trên trời Theo C.Mác, conngười sáng tạo ra tôn giáo, chứ tôn giáo không sáng tạo ra con người Tôn giáo là

sự tự ý thức và sự tự cảm giác của con người chưa tìm được bản thân mình hoặc đãlại để mất bản thân mình một lần nữa Con người không phải là một sinh vật trừutượng, ẩn náu đâu đó ở ngoài thế giới Con người chính là thế giới con người, lànhà nước, là xã hội Nhà nước ấy, xã hội ấy sản sinh ra tôn giáo, tức là thế giớiquan lộn ngược Đấu tranh chống tôn giáo là gián tiếp đấu tranh chống cái thế giới

mà lạc thú tinh thần của nó là tôn giáo Rõ ràng, tôn giáo được C.Mác xem như làmột hình thái ý thức xã hội, phản ánh tồn tại xã hội Tôn giáo có nguồn gốc là giớihiện thực, nó không có lịch sử riêng của nó, không có nội dung riêng của nó Cáitrần thế thì được biểu hiện như là cái thần thánh Cái tự nhiên như là cái siêu nhiên.C.Mác khẳng định: tôn giáo xuất hiện là cái đền bù hư ảo sự bất lực thực tiễn củacon người, là sản phẩm quan hệ hạn chế của con người đối với tự nhiên và đối vớinhau

Khi xem xét tôn giáo như là sự phản ánh hoang đường, xuyên tạc hiện thựcvào đầu óc con người những lực lượng bên ngoài thống trị họ, C.Mác vàPh.Ăngghen chú ý đến nguồn gốc nhận thức của tôn giáo Các ông đã gạt bỏ quanđiểm coi tôn giáo là sự sáng tạo của những kẻ lừa dối, đó chỉ là sự giải thích giảnđơn sự lừa dối, bôi bác ngu xuẩn thì đương nhiên không thể hiểu bản chất của nóđược và do đó không thể khắc phục ảnh hëng tiêu cực của nó Để khắc phục tôngiáo, trước tiên cần phải làm rõ nguồn gốc ra đời của tôn giáo và tác hại của nó

C.Mác, Ph.Ăngghen đồng thời cũng đấu tranh kiên quyết chống những kẻmưu toan thống nhất tư tưởng của chủ nghĩa cộng sản với tôn giáo, đấu tranhchống lại mọi hình thức thoả hiệp với tôn giáo Qua đó chỉ ra con đường và nhữngcách thức để khắc phục nó Đó là con đường đấu tranh chống tôn giáo gắn liền vớinhững biến đổi thế giới có tính cách mạng Trong đó, xây dựng thành công chủ

nghĩa xã hội là điều kiện tốt nhất để khắc phục tôn giáo.

Cống hiến của C.Mác, Ph.Ăngghen đối với chủ nghĩa vô thần khoa họckhông chỉ ở quan điểm phê phán tôn giáo mà còn chỉ ra những điều kiện, tiền đềgiải phóng thật sự con người khỏi ách áp bức xã hội và thần linh, chỉ ra sự pháttriển toàn diện mọi năng lực của con người Tóm lại, chủ nghĩa vô thần mácxít làchủ nghĩa vô thần chiến đấu, là sự thể hiện triệt để niềm tin tư tưởng và thái độ dứtkhoát không thể dung hoà với những tàn dư tôn giáo, với các biểu hiện duy tâm vàcác chính sách ngu dân Vì vậy, chủ nghĩa vô thần khoa học đã góp phần hìnhthành thế giới quan duy vật biện chứng cho giai cấp vô sản toàn thế giới

2.2 V.I Lênin phát triển chủ nghĩa vô thần khoa học trong điều kiện lịch

sử mới

Cuối thế kỷ XIX, chủ nghĩa tư bản chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa,làm trầm trọng hơn những mâu thuẫn cơ bản vốn có của phương thức sản xuất tưbản chủ nghĩa Cuộc đấu tranh giai cấp giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản ngàymột tăng cường Trung tâm cách mạng thế giới chuyển từ nước Đức sang nướcNga Giai cấp vô sản Nga dưới sự lãnh đạo của Đảng Bônsêvích do Lênin đứngđầu đã tiến hành thắng lợi cuộc cách mạng Tháng Mười Nga vĩ đại năm 1917, mởđầu cho một thời đại mới

Thời kỳ đó, các khuynh hướng duy tâm phản động như chủ nghĩa kinhnghiệm phê phán, chủ nghĩa thực dụng, chủ nghĩa cơ hội xét lại đội lốt “đổi mới”chủ nghĩa Mác, hòng thay thế chủ nghĩa duy vật biện chứng của Mác bằng các biếndạng của chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo Lênin đã chống lại tất cả các trào lưu thùđịch đó, bảo vệ chủ nghĩa Mác, đồng thời phát triển một cách toàn diện chủ nghĩaMác nói chung và chủ nghĩa vô thần khoa học nói riêng

Trong điều kiện lịch sử mới, Lênin đã phát triển sáng tạo học thuyết Mác vềvấn đề tôn giáo, về nguồn gốc xã hội và nguồn gốc nhận thức luận của nó, về vai

trò của các tổ chức tôn giáo trong thời đại đế quốc chủ nghĩa và cách mạng Đồngthời, Lênin đã vạch ra Cương lĩnh giáo dục chủ nghĩa vô thần khoa học cho quầnchúng nhân dân lao động Ông đã viết nhiều tác phẩm quan trọng như: “Chủ nghĩa

xã hội và tôn giáo”, “Thái độ của Đảng công nhân đối với tôn giáo”, “Các giai cấp

và Đảng trong mối quan hệ với tôn giáo và nhà thờ”, “Chủ nghĩa duy vật và chủnghĩa kinh nghệm phê phán”, “Về ý nghĩa của chủ nghĩa duy vật chiến đấu” qua

đó, Lênin đã nâng chủ nghĩa vô thần lên một tầm cao mới

Lênin khẳng định sự thống nhất biện chứng giữa chủ nghĩa duy vật và chủnghĩa vô thần khoa học, vạch ra sự đối lập căn bản giữa chủ nghĩa vô thần và chủnghĩa duy tâm, tôn giáo

Trong bài báo “Về thái độ của Đảng công nhân đối với tôn giáo”, Lênin chỉ

ra rằng, chủ nghĩa vô thần của những người máxít là kết quả trực tiếp và tất yếu từchủ nghĩa duy vật biện chứng Theo Lênin, những ai muốn đi theo chủ nghĩa Mácthì dứt khoát phải hiểu thấu đáo những cơ sở triết học của nó Do vậy, công tácgiáo dục lý tưởng cộng sản phải bao gồm công tác giáo dục chủ nghĩa vô thần khoahọc Lênin chỉ ra rằng, về thái độ đối với tôn giáo, mặc dù quan trọng nhưng nókhông phải là chủ yếu đối với những người mácxít Không nên biến cuộc đấu tranhvới tôn giáo thành mục đích tự nó, không nên đưa nó lên vị trí hàng đầu trong cácchủ trương chính sách của Đảng cộng sản Việc tuyên chiến ầm ĩ với tôn giáo thực

ra là ngăn cản mối đoàn kết tất cả những người lao động và đồng thời cản trở việc

mở rộng cuộc đấu tranh cách mạng Theo Lênin, phải phân biệt chính xác giữa tôngiáo như một hệ tư tưởng xa lạ với chủ nghĩa Mác và những người lao động chịuảnh hưởng của tôn giáo Phải có thái độ thận trọng đối với những giáo dân là côngnhân và nông dân, không được gạt bỏ họ bằng thái độ khinh miệt như đối với địnhkiến tôn giáo mà phải bền bỉ, khéo léo và kiên nhẫn lợi dụng mọi hành động đấutranh chính trị và kinh tế để giáo dục họ và làm cho họ gần gũi với giai cấp vô sảngiác ngộ trên cơ cở đấu tranh chung, làm cho họ tham gia tích cực vào cuộc đấu

tranh cải tạo xó hội Đú là con đường chắc chắn nhất để khắc phục ảnh hưởng tụngiỏo ở họ.

Người mỏcxớt phải là người duy vật, nghĩa là kẻ thự của tụn giỏo, nhưngphải là một người duy vật biện chứng, nghĩa là đặt vấn đề đấu tranh chống tụn giỏokhụng phải là một cỏch trừu tượng mà phải căn cứ vào thực tế đang diễn ra để giỏodục quần chỳng cú hiệu quả hơn Trong thời đại đế quốc chủ nghĩa, khủng hoảngtụn giỏo ngày càng tăng lờn, sự đổ vỡ của thế giới quan tụn giỏo là tất yếu Lờnin

đó vạch rừ bản chất xó hội của tụn giỏo và của cỏc tổ chức tụn giỏo Điều đú đemlại những khả năng giải thớch sõu sắc hơn những nguyờn nhõn tồn tại và sức sốngdai dẳng của tụn giỏo, chỉ ra mối liờn hệ giữa tụn giỏo và chủ nghĩa duy tõm Vỡvậy, Lờnin gọi tụn giỏo là “một loại rượu tinh thần” Sau Cỏch mạng Thỏng Mười

vĩ đại, Lờnin và nhà nước xó hội chủ nghĩa đó thực hiện những biện phỏp kiờnquyết để giải phúng xó hội khỏi tỏc động của tụn giỏo, tỏch nhà thờ khỏi nhà nước

và trường học khỏi nhà thờ Trong tỏc phẩm: "Về tỏc dụng của chủ nghĩa duy vậtchiến đấu", Lờnin đó xỏc định nội dung, hỡnh thức và phương phỏp tuyờn truyềnchủ nghĩa vụ thần khoa học trong thời kỳ xõy dựng chủ nghĩa xó hội Lờnin bổsung thờm ý nghĩa to lớn cho liờn minh giữa chủ nghĩa vụ thần với khoa học tựnhiờn trong cuộc đấu tranh chung chống lại nọc độc tụn giỏo, chống lại sự daođộng triết học ở phớa chủ nghĩa duy tõm và tụn giỏo

Tóm lại, C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin đều coi tôn giáo là một hình thái

ý thức xã hội, phản ánh một cách hoang đờng, h ảo hiện thực khách quan Nhngcác ông cũng thừa nhận tôn giáo là một hiện tợng xã hội còn tồn tại lâu dài, đồngthời tôn trọng quyền tự do tín ngỡng và không tín ngỡng của nhân dân Do tôn giáo

là một hình thái ý thức xã hội nên để thay đổi ý thức xã hội, tr ớc hết phải thay đổitồn tại xã hội; muốn xoá bỏ ảo tởng nảy sinh trong t tởng con ngời phải xoá bỏnguồn gốc gây nên những ảo tởng ấy Để khắc phục những yếu tố tiêu cực của tôngiáo, cần quan tâm giáo dục chủ nghĩa vô thần khoa học, coi trọng tuyên truyền,

giáo dục thế giới quan duy vật biện chứng, phơng pháp luận khoa học cho quầnchúng nhân dân, các tín đồ Đó là một việc làm cần thiết, lâu dài, gắn liền với quátrình xây dựng CNXH và CNCS Chỉ có thông qua đó thì mới có khả năng gạt bỏdần những ảnh hởng tiêu cực của tôn giáo trong đời sống xã hội.

Chương 3

NGUỒN GỐC, BẢN CHẤT, CHỨC NĂNG CỦA TễN GIÁO

1 Nguồn gốc của tụn giỏo

1.1 Khỏi niệm tụn giỏo

Tôn giáo là một hiện tượng xuất hiện rất sớm trong lịch sử, thu hỳt được sựquan tõm của nhiều nhà nghiờn cứu Đến nay, cú nhiều định nghĩa tụn giỏo khỏcnhau Từ gúc độ nhõn loại học, Tylor xem "Tụn giỏo là lũng tin vào những vậtlinh"(1), Maxmuller từ gúc độ ngụn ngữ học xem "tụn giỏo là niềm tin vào cỏc vịthần"(2); trờn bỡnh diện văn hoỏ học, AJ.Troibi "Tụn giỏo là một yếu tố của văn hoỏ,

là một hiện tượng văn hoỏ"(3) Do cỏch tiếp cận phiến diện, cỏc định nghĩa trờnchưa phản ỏnh được một cỏch toàn diện hiện tượng tụn giỏo

Dựa trờn tư tưởng của cỏc nhà kinh điển của chủ nghĩa Mỏc-Lờnin, cú thể

quan niệm rằng: tụn giỏo là một hiện tượng xó hội mang tớnh lịch sử, bao gồm ý thức tụn giỏo, hoạt động tụn giỏo và tổ chức tụn giỏo, mà sự tồn tại phỏt triển của

nú là do sự phản ỏnh hư ảo hiện thực khỏch quan vào trong đầu úc con người.

Như vậy, tụn giỏo là sản phẩm của xó hội, của những mối quan hệ giữa conngười với tự nhiờn và mối quan hệ giữa người với người Chớnh con người sinh ratụn giỏo chứ khụng phải tụn giỏo sinh ra con người; hơn nữa, tụn giỏo khụng phải

là hiện tượng tự nhiờn tồn tại trước con người, ngoài xó hội loài người

Tụn giỏo là hiện tượng xó hội, mang tớnh lịch sử Sự ra đời, tồn tại, phỏt triểncủa tụn giỏo gắn với những điều kiện nhận thức, tõm lý, xó hội nhất định và nú sẽmất đi khi những điều kiện đú khụng cũn

Một tôn giáo cụ thể thường bao gồm ba yếu tố: ý thức tôn giáo, hoạt độngtôn giáo và tổ chức tôn giáo.

Ý thức tôn giáo là sự thống nhất giữa tâm lý tôn giáo và hệ tư tưởng tôn

giáo Tâm lý tôn giáo là toàn bộ cảm giác, tri giác, tình cảm, biểu tượng tôn giáo,phản ánh trực tiếp sự bất lực của con người trong các hoạt động thực tiễn, trong đócác biểu tượng tôn giáo và niềm tin tôn giáo giữ vai trò đặc biệt quan trọng Khácvới niềm tin khoa học được xây dựng trên cơ sở nhận thức đúng đắn hiện thựckhách quan, niềm tin tôn giáo là niềm tin mù quáng Các tín đồ tôn giáo không chỉtin tưởng vào sự tồn tại của đấng siêu nhiên, có nhu cầu giao lưu, tác động đếnđấng siêu nhiên, mà còn coi đấng siêu nhiên là người quyết định số phận của mình

Sự vận động, phát triển của tôn giáo tỷ lệ thuận với sự hình thành, phát triển niềmtin tôn giáo Không có niềm tin vào đấng siêu nhiên, bất cứ tôn giáo nào cũngkhông thể tồn tại được - đây chính là một đặc trưng cơ bản của tôn giáo

Hệ tư tưởng tôn giáo là hệ thống quan niệm, tín điều nhằm luận chứng cho

sự tồn tại, tính hoàn thiện, hoàn mỹ, sức mạnh vô biên của đấng siêu nhiên vànhững con đường, biện pháp để xây dựng niềm tin tôn giáo

Như mọi hình thái ý thức xã hội khác, hệ tư tưởng tôn giáo giữ vai trò quyếtđịnh đối với ý thức tôn giáo Hệ tư tưởng tôn giáo không chỉ định hướng sự pháttriển của tâm lý tôn giáo, mà còn tạo nên sự thống nhất trong các hoạt động, lễ nghitôn giáo Đồng thời, không giống với các hình thái ý thức xã hội khác, tâm lý tôngiáo giữ vai trò rất quan trọng trong ý thức tôn giáo, nó không chỉ là môi trườngnuôi dưỡng hệ tư tưởng tôn giáo, mà còn là tiền đề, điều kiện trực tiếp làm nảysinh và duy trì sự phát triển của các hoạt động tôn giáo nói riêng và toàn bộ tôngiáo nói chung

Tổ chức tôn giáo là phương thức tồn tại của tôn giáo, mà nội dung cơ bản là

toàn bộ các mối quan hệ và trình tự sắp xếp, thứ bậc các tín đồ, chức sắc cùng quitrình giải quyết các mối quan hệ đó Tổ chức tôn giáo rất đa dạng phức tạp, trong