Hình thành năng lực tự học cho sinh viên cao đẳng sư phạm trong dạy học phần Động vật có xương sống

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI NÔNG THỊ HÀ Hình thành năng lực tự học cho sinh viên cao đẳng sư phạm trong dạy học phần: "Động vật có xương sống" LUẬN VĂN THẠC SĨ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

NÔNG THỊ HÀ

Hình thành năng lực tự học cho sinh viên cao đẳng sư phạm trong dạy học phần: "Động vật có xương sống"

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Chuyên ngành : Phương pháp dạy học sinh học

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Đức Thành

HÀ NỘI - 2005

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Đức Thành - người thầy đã tận tâm hướng dẫn tôi trong suốt quá trình làm luận văn

Xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo Bộ môn Phương pháp dạy học và Ban Chủ nhiệm Khoa Sinh - KTNN, Phòng quản

lý khoa học, thư viện trường ĐHSP Hà Nội đã tạo điều kiện cho tôi thực hiện luận văn này

Tôi xin cảm ơn sự cộng tác của các giảng viên Tổ Sinh - Khoa Tự nhiên và sinh viên các trường CĐSP Bắc Ninh, Bắc Giang trong quá trình tôi nghiên cứu luận văn, đặc biệt trong quá trình thực nghiệm sư phạm

Cuối cùng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn gia đình và bạn bè đã luôn giúp đỡ và động viên tôi trong suốt thời gian học tập và thực hiện luận văn này

Hà Nội, tháng 11 năm 2005

Học viên

Nông Thị Hà

danh môc nh÷ng ch÷ viÕt t¾t trong luËn v¨n

1.1 Tổng quan về tình hình nghiện cứu liên quan đến đề tài 6

1.6 Khả năng hình thành năng lực tự học trong dạy học phần

"Động vật học có xương sống"

26

1.7 Thực trạng năng lực tự học ở sinh viên Cao đẳng Sư phạm 32

Chương 2: CÁC BIỆN PHÁP HÌNH THÀNH NĂNG LỰC TỰ HỌC Ở

SINH VIÊN TRONG DẠY HỌC, HỌC PHẦN "ĐỘNG VẬT HỌC CÓ XƯƠNG SỐNG"

44

2.1 Đặc điểm chung của biện pháp hình thành năng lực tự học 44

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 120

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

* Nghị quyết Trung ương 4 khóa VII đã xác định: "Phải khuyến khích tự học "phải" áp dụng những phương pháp giáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho những sinh viên năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề"

* Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII tiếp tục khẳng định phải:

Đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, bảo đảm điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh, nhất là sinh viên Cao đẳng, Đại học

* Từ định hướng trên đã được pháp chế hóa trong Luật Giáo dục tại Điều 24.2:

Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh

* Đứng trước thực trạng của xã hội loài người ngày nay là xã hội tri thức và thông tin Sự đổi mới với tốc độ rất nhanh trong các lĩnh vực khoa học và công nghệ tác động đến thông tin ở ba khía cạnh:

- Thông tin có giá trị không dài;

- Khối lượng thông tin tăng nhanh;

- Nội dung thông tin ngày càng chuyên môn hóa và phức tạp (S.T

chong 1998)

Như vậy, cách dạy chỉ hướng tới cung cấp kiến thức (thông tin) sẽ

luôn bị lạc hậu với thời đại Mà xã hội tri thức và thông tin đòi hỏi một nền

giáo dục suốt đời cho mọi người

1.2 Do thực trạng việc dạy và học ở các trường Cao đẳng sư phạm

thầy thường dạy theo phương pháp diễn giải, thuyết trình, nói lại giáo trình,

còn sinh viên ngồi nghe rồi ghi chép rất thụ động Giảng viên chỉ chú trọng

dạy kiến thức lý luận, còn việc rèn kĩ năng cho sinh viên thông qua môn học

rất ít đề cập đến Kết quả là: Sau khi học xong phần đó, chóng quên, cũng như

việc hình thành cho sinh viên kĩ năng dạy học sau này không được tốt

1.3 Do vai trò tự học trong quá trình dạy học hiện nay mà Đảng đã đề

ra cho ngành giáo dục đặc biệt ở các trường Sư phạm nói chung và các trường

Cao đẳng Sư phạm nói riêng một trách nhiệm nặng nề là đào tạo những người

thầy giáo đảm đương được trách nhiệm trồng người trong thời đại mới

Trong nền giáo dục suốt đời và xã hội học tập thì việc tự học của mỗi

người ngày càng trở nên quan trọng

Như khi bàn về việc học:

- Lênin đã khuyên thanh niên: "Học, học nữa, học mãi"

- Hay Bác Hồ đã viết trong cuốn Sửa đổi lề lối làm việc: "Cách học

tập phải lấy tự học làm cốt lõi, phải biết tự động học tập"

Như vậy, để sinh viên tự học được tốt thì giảng viên phải hướng tới

việc dạy cho sinh viên biết cách học (ở đây cũng có nghĩa là hình thành cho

sinh viên năng lực tự học) là chủ yếu

Do những yêu cầu bức xúc về lý luận và thực tiễn như trên, nên tôi đã

chọn đề tài: "Hình thành năng lực tự học cho sinh viên Cao đẳng Sư phạm

trong dạy học phần: "Động vật học có xương sống""

2 Mục đích nghiên cứu

Xác định các năng lực tự học cần có và biện pháp hình thành trong

giảng dạy học phần Động vật học có xương sống cho sinh viên nhằm góp

phần nâng cao chất lượng đào tạo và đổi mới phương pháp dạy học ở các trường Cao đẳng Sư phạm

3 Giả thuyết khoa học

Nếu xác định được năng lực tự học cần có và biện pháp hình thành phù hợp sẽ vừa hình thành được năng lực tự học, vừa nâng cao được chất

lượng học phần Động vật có xương sống

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu năng lực tự học cần có và biện pháp hình

thành năng lực tự học ở sinh viên Cao đẳng Sư phạm trong giảng dạy học

phần Động vật có xương sống

4.2 Khách thể nghiên cứu: Sinh viên năm thứ nhất lớp Hóa - Sinh

K24 trường Cao đẳng Sư phạm

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Xác định cơ sở lý thuyết của việc hình thành năng lực tự học ở

sinh viên Cao đẳng Sư phạm

5.2 Xác định thực trạng năng lực tự học ở sinh viên Cao đẳng Sư phạm 5.3 Xác định năng lực tự học cần có ở sinh viên Cao đẳng Sư phạm 5.4 Xác định biện pháp hình thành ở sinh viên năng lực tự học trong

khi giảng dạy học phần Động vật học có xương sống

5.5 Thực nghiệm sư phạm để xác định hiệu quả của các biện pháp

trong việc hình thành năng lực tự học và nâng cao kết quả học tập qua học

phần Động vật học có xương sống

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu các tài liệu về đường lối giáo dục, phương hướng phát

triển giáo dục, các nghị quyết chỉ thị của bộ giáo dục và đào tạo về phương

pháp đổi mới: Nội dung, phương pháp dạy học ở các cấp học, các ngành học

- Nghiên cứu các tài liệu về:

+ Học và cách dạy học;

+ Năng lực tự học, đặc trưng phương pháp học tập học phần: động

vật học có xương sống

- Tài liệu lý luận về dạy học sinh học

6.2 Phương pháp điều tra

- Điều tra thực trạng năng lực tự học ở sinh viên Cao đẳng sư phạm

- Điều tra thực trạng biện pháp hình thành năng lực tự học ở sinh viên

qua giảng dạy một số môn học thông qua việc dự giờ, trao đổi…

6.3 Thực nghiệm sư phạm

- Mục đích thực nghiệm: Kiểm tra hiệu quả của các biện pháp hình

thành năng lực tự học ở sinh viên

- Nội dung thực nghiệm: Xác định hiệu quả của các biện pháp về:

+ Công thức thực nghiệm: Thực nghiệm theo mục tiêu nghĩa là: Lấy

mục tiêu làm đối chứng còn thực nghiệm là các biện pháp hình thành năng lực

7 Giới hạn của đề tài

Hình thành năng lực tự nghiên cứu giáo trình theo hướng dẫn của

giảng viên qua học phần Động vật học có xương sống

8 Những đóng góp mới của luận văn

8.1 Hệ thống hóa cơ sở lý luận về hình thành năng lực tự học ở sinh

viên Cao đẳng Sư phạm Từ đó làm tài liệu cần thiết cho việc nghiên cứu lý luận dạy học Đại học

8.2 Hệ thống hóa những năng lực tự học cần có ở sinh viên khi

nghiên cứu giáo trình về sinh học Góp phần nâng cao phương pháp giảng dạy theo hướng đổi mới ở các trường Cao đẳng Sư phạm

8.3 Đề xuất biện pháp hình thành ở sinh viên năng lực tự học qua

giảng dạy học phần Động vật học có xương sống Từ đó làm tài liệu để cải

tiến dạy học môn học

8.4 Những kết quả thực nghiệm là tài liệu tham khảo cho nghiên cứu

tiếp của hướng đề tài này Đồng thời là những gợi ý để áp dụng cải tiến phương pháp trong dạy học bộ môn ở Cao đẳng Sư phạm

9 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở của việc hình thành năng lực tự học ở sinh viên Chương 2: Các biện pháp hình thành năng lực tự học ở sinh viên

trong dạy học, học phần "Động vật có xương sống"

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 1

CƠ SỞ CỦA VIỆC HÌNH THÀNH NĂNG LỰC TỰ HỌC Ở SINH VIÊN

1.1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1.1.Các quan niệm về việc hình thành năng lực tự học ở sinh viên

1.1.1.1 Trên thế giới

Hình thức dạy học theo kiểu giáo viên là người hướng dẫn, tổ chức,

giúp cho người học tự học, tích cực hoạt động để tự tìm ra tri thức đã được

nghiên cứu rộng khắp thế giới từ lâu như:

* Ở Mỹ từ những năm 1920 Helen Pankhutôts đã nghiên cứu, đề xuất

và triển khai kế hoạch Dalton tại trường Dalton ở tiểu bang Massa Chuse là:

Giáo viên có vai trò vạch ra những công việc cần làm và giao nhiệm vụ cho

người học, còn người học tự quyết định kế hoạch thực hiện Toàn bộ hoạt

động học tập của người học do họ tự thực hiện từ các phòng thí nghiệm, thực

hành bộ môn và được kiểm soát bằng các phiếu học tập

* Theo G.D.Sharmo và Shatt.R.Ahmed đã nhận định: Hình thức

hướng dẫn sinh viên tự học là một hình thức tổ chức học có hiệu quả: "Cốt lõi

của hình thức này là quá trình điều khiển gián tiếp của giảng viên đối với quá

trình tự học của sinh viên thông qua việc giao nhiệm vụ nhận thức đã được

thiết kế thành dạng phù hợp, nhằm thực hiện mục đích và nhiệm vụ học tập đã

được xác định 51

* Theo A.Đixtécvéc (1790 - 1866) cho rằng: Nghệ thuật sư phạm của

người thầy giáo không phải chỉ: "Dạy cho họ cách tìm ra chân lý" mà phải

tăng cường tổ chức hoạt động tự học, tự nghiên cứu "Biến quá trình dạy học

thành quá trình tự học"

* Theo T Makiggerchi đã nhấn mạnh: "…nhà giáo trước hết không phải là người cung cấp thông tin mà là người hướng dẫn đắc lực cho sinh viên

tự mình học tập tích cực… Họ phải nhường quyền cung cấp tri thức cho sách

vở, tài liệu và cuộc sống" thay vào đó "Giáo viên phải là cố vấn", là "Trọng tài khoa học"

* Nhiều tác giả Liên Xô (cũ) đã nghiên cứu sâu sắc cách thức nhằm nâng có hiệu quả hoạt động tự học của người học, trong đó đã nêu lên các biện pháp tổ chức hoạt động độc lập nhận thức của người học trong quá trình dạy học(như Catxechue G.X…)

1.1.1.2 Trong nước

* Tự học - tự đào tạo là vấn đề được Nghị quyết Đại hội Đảng VIII và Nghị quyết Trung ương 2 (khóa VIII) đề cập rất đậm nét: "Tập trung sức nâng cao chất lượng dạy và học, tạo ra năng lực tự học sáng tạo của sinh viên bảo đảm điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh, phát triển mạnh phong trào tự học - tự đào tạo thường xuyên và rộng khắp trong toàn dân…"

* GS Nguyễn Văn Đạo (Đại học Quốc gia Hà Nội) đã có một vài suy nghĩ chung về vấn đề "Tự học": Tự học là công việc suốt cả cuộc đời mỗi người và tác giả cho rằng:"Sinh, bệnh, lão, tử là quy luật chung của cuộc sống đối với mọi sinh vật, song con người khác với sinh vật ở khả năng tư duy, sáng tạo và khả năng này chỉ có thể đạt tới và phát huy trên nền kiến thức cơ bản được tạo ra thông qua quá trình học và tự học Số thời gian dành cho việc học với sự giúp đỡ của người thầy là rất ít chỉ chiếm khoảng 1/4 của một đời người Thời gian còn lại chủ yếu là dành cho việc tự học, cho lao động sáng tạo Ngay cả trong giai đoạn đi học việc tự học luôn luôn có vai trò đặc biệt quan trọng Những người biết tự học, năng động, sáng tạo trong quá trình đi học là những người có triển vọng và tiến xa trong cuộc đời này

* Nguyễn Kỳ (Trung tâm nghiên cứu và phát triển tự học) cho rằng: Tự

học - tự đào tạo là con đường phát triển tối ưu Con đường phát triển tối ưu là

con đường ba nhất:

- Chất lượng cao nhất;

- Quy mô lớn nhất;

- Hệ thống hợp lý nhất

Trong cuốn Tự học - tự đào tạo - tư tưởng chiến lược của phát triển

Giáo dục Việt Nam tác giả Nguyễn Kỳ cho rằng: Chiếc gậy thần để làm cho

giáo dục Việt Nam tăng tốc từ "Ba thấp" đến "Ba nhất" là truyền thống tự học

sáng tạo của dân tộc, là khoa học tự học

* GS.TS Nguyễn Cảnh Toàn cho rằng: Tự học là tự mình động não,

sử dụng các năng lực trí tuệ, cùng các phẩm chất của mình, rồi cả động cơ,

tình cảm, cả nhân sinh quan, thế giới quan, để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu

biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình

1.1.2 Về tài liệu hướng dẫn tự học

1.1.2.1 Trên thế giới

* GS.TSKH Hans Joachin Luabs [17] đã đưa ra những yêu cầu về nội

dung, kỹ thuật thiết kế, chỉ dẫn cho các tác giả viết tài liệu dùng cho sinh viên

Theo tác giả, tài liệu chính dùng cho sinh viên là giáo trình, ngoài ra còn có

các tài liệu khác trợ giúp cho việc học như sách bài tập, tập lưu trữ tư liệu,

sách luyện tập, sách tóm tắt tài liệu tham khảo… Đồng thời tác giả đã chỉ rõ

chức năng của các tài liệu học dành cho sinh viên là:

- Chức năng biểu đạt;

- Chức năng điều khiển;

- Chức năng khuyến khích động cơ;

- Chức năng phân hóa, chức năng luyện tập và kiểm tra

* Các tác giả Hà Lan: Fortunat Walther, Rudolf, Batliner, Devi Pdahl, John Colkun, Gobinda R Poudel, Gerald Stegmanm, Shiv Kuman Shah [43]

đã biên soạn các thẻ kỹ năng Mỗi thẻ này như một tài liệu hướng dẫn và rèn luyện một kỹ năng sư phạm nhất định Thẻ được trình bày trên hai mặt của một tờ giấy gồm các nội dung sau: Mở đầu, mục đích, các tiến hành, lưu ý, kết luận và bản hướng dẫn thực hiện kỹ năng sư phạm đó

1.1.2.2 Trong nước

* GS.TSKH Nguyễn Cảnh Toàn [48] đã chỉ ra rằng: Để hướng dẫn tự học phải viết tài liệu in ra và hướng dẫn người học tự học Tài liệu hướng dẫn phải vạch ra được kế hoạch học tập, phương pháp học, nội dung tài liệu hướng dẫn tự học phải chỉ ra được mối quan hệ lôgic giữa các chương, vẽ ra một sơ đồ về mối quan hệ đó Việc hướng dẫn nên thể hiện ra bằng những câu hỏi hoặc bài tập nhỏ

* Theo Nguyễn Bá Kim [24] tài liệu hướng dẫn phải có yếu tố phương pháp học và có yếu tố mô phỏng sự tìm tòi, khám phá để định hướng và khêu gợi động cơ, hỗ trợ, ôn tập, củng cố

* Tác giả Hoàng Hữu Niềm [32] đã nghiên cứu chức năng, mục đích, nội dung, yêu cầu, hình thức của phiếu tự học và tài liệu hướng dẫn tự học để biên soạn và sử dụng chúng trong quá trình hướng dẫn cho sinh viên ở các Trung tâm giáo dục thường xuyên

* Tác giả Phan Đức Duy, trong luận án tiến sĩ [13] đã nghiên cứu quy trình thiết kế, các yêu cầu kỹ thuật của bài tập tình huống - Đây như một tài liệu hướng dẫn sinh viên tự học và rèn luyện kỹ năng để hình thành năng lực

tự học

* Trong lĩnh vực dạy học bộ môn sinh học, nhiều công trình nghiên cứu cũng đề cập đến việc hình thành năng lực tự học cho sinh viên thông qua các tài liệu hướng dẫn học và quy trình sử dụng chúng trong dạy học Trần Bá

Hoành [21] đã xây dựng các kỹ thuật thực hiện các phương pháp tích cực,

trong đó các kỹ thuật xây dựng và sử dụng phiếu học tập

* GS.TS Đinh Quang Báo đã nêu phương pháp dạy sinh viên đọc sách -

Phương pháp dạy tự học chủ yếu

* PGS.TS Nguyễn Đức Thành cũng đã nghiên cứu về tài liệu hướng

dẫn tự học: Mô hình hướng dẫn học và học có hướng dẫn trong dạy học ở Đại

học nhằm rèn luyện năng lực tự học cho sinh viên khoa sinh Đại học sư phạm

trong dạy học môn "Phương pháp dạy học sinh học" nhằm nâng cao kết quả

đào tạo

1.1.3 Về hướng dẫn tự học theo hướng hình thành năng lực tự

học ở sinh viên

Để quá trình hướng dẫn tự học được hình thành theo hướng "Hình

thành năng lực tự học ở sinh viên" trong hoạt động dạy học đó ta nên hiểu: Dạy

chính là sự tổ chức và điều khiển tối ưu hóa quá trình chiếm lĩnh tri thức, hình

thành năng lực tự học Hoạt động dạy có hai chức năng luôn xoắn kết chặt chẽ

với nhau là: "Cung cấp thông tin dạy học và điều khiển hoạt động học" Mối

tương quan giữa hai chức năng này thay đổi qua lịch sử phát triển của các

phương pháp dạy học Ta xem xét hai quan điểm dưới đây:

Khái niệm Quan điểm truyền thống Quan điểm dạy học theo

phương pháp tích cực

Khái niệm

dạy học

cơ bản

Đào tạo trẻ em thành người

lớn thông qua những người lớn

tuổi hơn, những hình mẫu, lý

luận dạy học ở đây thiên về

mệnh lệnh và uy quyền

Tạo ra các chương trình đào tạo phù hợp với chủ thể nhằm hình thành năng lực chuyên môn, năng lực xã hội và cá nhân, khả năng hành động Lý luận dạy học chú trọng phát triển năng lực tự chủ

và khả năng giao tiếp

Phương pháp, phương tiện dạy học

Các phương pháp truyền thụ

và thông báo chiếm ưu thế trong đó bao gồm định hướng mục đích học tập và kiểm tra, các phương pháp nặng về định hướng hiệu quả truyền đạt

Giờ học là sự phối hợp hoạt động của người dạy và người học trong việc lập kế hoạch thực hiện, đánh giá Dạy học theo hướng: Dạy cách tự học, giải quyết vấn đề, định hướng hành động chiếm ưu thế

Mỗi hình thức tổ chức dạy sẽ ứng với một cách thức học tập nhất định Sự tương quan giữa dạy và học được thể hiện theo sơ đồ 1.1:

Sơ đồ 1.1: Sự phát triển mối tương quan giữa dạy và học

* Theo xu hướng hiện nay, việc giảng dạy ở các trường Đại học là giảm tối đa kiểu dạy theo lối truyền thụ và sinh viên lĩnh hội tri thức một cách thụ động Mà tăng cường tổ chức, điều khiển để sinh viên tự lực tìm tòi, nghiên cứu nhằm phát huy tính độc lập trong quá trình nhận thức, phát triển năng lực của người học Có rất nhiều tác giả trên thế giới và trong nước nghiên cứu, đề xuất các quy trình hướng dẫn sinh viên tự học như quy trình 8 bước học định hướng giải quyết vấn đề, quy trình 5 bước học theo công đoạn Vậy trong khuôn khổ của đề tài này, chúng tôi tập trung nghiên cứu quy trình hướng dẫn sinh viên tự học trên cơ sở tài liệu hướng dẫn học

Dạy

Điều khiển

Truyền thụ

Học

Lĩnh hội

Tính độc lập

Hướng dẫn tự học chính là sự hỗ trợ của giáo viên trong việc định

hướng, tổ chức và chỉ đạo nhằm giúp cho người học tối ưu hóa quá trình tự

lực chiếm lĩnh kiến thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo thông qua đó để hình

thành và phát triển nhân cách của họ 33

Theo Nguyễn Kỳ, quy trình dạy tự học có 3 thời (sự điều khiển của thầy

theo 3 giai đoạn tương ứng với 3 giai đoạn học tập của trò) theo sơ đồ sau:

Sơ đồ 1.2: Chu trình dạy - tự học

Trong sơ đồ trên: Hình tròn bên trong tương ứng với nội lực - năng

lực tự học của trò theo 3 thời: Tự nghiên cứu  tự thể hiện  tự kiểm tra, tự

điều chỉnh

Hình tròn ở giữa tượng trưng cho ngoại lực - tác động dạy của thầy,

cùng với 3 thời tương ứng của quá trình dạy:

Hướng dẫn - tổ chức - trọng tài - cố vấn, kết luận, kiểm tra

Hướng dẫn

2

Tự thể hiện Trọng tài

Hướng dẫn

Tự nghiên cứu

là người khởi xướng, người dẫn chương trình tự học của trò

* Theo PGS.TS Nguyễn Đức Thành, ĐHSP Hà Nội - 2002 thì quy trình hướng dẫn gồm các bước sau:

+) Bước 1: Định hướng việc học:

Giáo viên phải giúp cho người học ý thức được nội dung, mục tiêu đạt được Định hướng con đường đạt đến

+ Bước 2: Hướng dẫn học chủ để:

- Chỉ ra được các nội dung cần phải học

- Chỉ ra được các nội dung cần làm rõ

- Đối với những kiến thức khó cần chỉ rõ nguồn tài liệu để tham khảo (cung cấp những thông tin cần thiết để làm rõ vấn đề này)

- Có tài liệu hướng dẫn

+ Bước 3: Tổ chức thảo luận

- Tự tổng kết, rút kinh nghiệm

+ Quy trình hướng dẫn một buổi học

- Kiểm tra sự chuẩn bị của người học

- Thảo luận

- Tổng kết

- Hướng dẫn chủ đề mới

* Trong luận án tiến sĩ - khoa giáo dục sinh học, tác giả Hoàng Hữu

Niềm đã đưa ra quy trình hướng dẫn tự học như sau 32:

* Như vậy, có rất nhiều quy trình hướng dẫn học khác nhau, nhưng tất

cả các quy trình đó đều có các đặc trưng là:

Kết quả tự học của học viên

- Thầy là người hướng dẫn, định hướng, tổ chức, trọng tài

- Việc tự học có được ắt phải có tài liệu

- Phát huy tính vận dụng sáng tạo của người học

* Hướng dẫn tự học để hình thành năng lực tự học ở SV được dựa trên những cơ sở:

- Cơ sở tâm lý, sư phạm:

+ Do đặc điểm tâm lý lứa tuổi ở SV có một số ưu thế như: Sự chú ý tập trung và bền hơn học sinh phổ thông, đặc biệt là trước các vấn đề lý luận, các vấn đề xã hội, óc tưởng tượng không gian nhạy bén, tăng khả năng ghi nhớ, ghi nhớ máy móc giảm hơn Khả năng ghi nhớ ở SV có tính khái quát độc lập, mang tính chọn lọc và có phê phán hơn học sinh phổ thông

Những đặc điểm trên rất thuận lợi cho hình thức hướng dẫn SV tự học + Hướng dẫn tự học không phải là một phương án cụ thể nào mà nó bao gồm tập hợp nhiều phương pháp Hầu hết các phương pháp đó đều nhằm phát huy tính tích cực học tập của SV và đều có đặc trưng chung là:

- Dạy học bằng việc tổ chức các hoạt động cho SV

- Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học, tự rèn luyện

- Tăng cường học tập cá nhân, phối hợp

- Dạy SV tự đánh giá

Có thể kể đến các phương pháp được sử dụng như: Phương pháp tổ chức SV thảo luận theo nhóm, theo lớp, phương pháp dạy học theo tình huống (các tình huống được xây dựng trong tài liệu, phương pháp dạy học giải quyết vấn đề )

+ Động cơ học tập của sinh viên CĐSP là trở thành thầy giáo dạy ở THCS Để sinh viên tự học tốt thì động cơ cần được cụ thể hóa thành những

nhiệm vụ, mục tiêu, kiến thức, kỹ năng rõ ràng Đây là nhiệm vụ của những

người hướng dẫn học hoặc tài liệu HDTH

- Cơ sở triết học: Theo quan điểm triết học kết quả của hành động bị

chi phối bởi hai yếu tố đó là: nội lực và ngoại lực

Sơ đồ 1.3: Sự cộng hưởng nội và ngoại lực

+ Theo quan điểm phát triển của sự vật, ngoại lực dù có quan trọng đến

đâu, lợi hại đến mấy thì cũng chỉ là nhân tố hỗ trợ, thúc đẩy, tạo điều kiện

Còn nội lực mới là nhân tố quyết định phát triển bản thân sự vật Sự

phát triển đó đạt được trình độ cao nhất khi nội lực và ngoại lực cộng hưởng

với nhau

Thật vậy, nếu xem nội lực là nhân tố quyết định phát triển bản thân

người học thì năng lực tự học (việc học) được xem là có ý nghĩa quyết định

Trò là chủ thể, trung tâm, tự mình tìm ra kiến thức, chân lý bằng hành động

của chính mình, tự phát triển từ bên trong Thầy là tác nhân, hướng dẫn, tổ

chức, đạo diễn cho trò tự học Người thầy giỏi là người thầy biết dạy cho trò

biết tự học Người học giỏi là người biết tự học, sáng tạo suốt đời Song tự

học thuộc quá trình cá nhân hóa không có nghĩa là học một mình, đơn thân

độc mã, mà học trong sự hợp tác với các bạn, trong môi trường xã hội, dưới

sự hướng dẫn của nhà giáo

Năng lực tự học - nội lực sẽ khó phát triển nếu thiếu sự hướng dẫn của

thầy và sự hợp tác của các bạn - ngoại lực Ngược lại tác động của thầy, cô và

Nội

của môi trường xã hội sẽ kém hiệu lực nếu không phát huy được năng lực tự học của người học Vấn đề được đặt ra là không thể nhấn mạnh một chiều hoặc tách rời nội lực với ngoại lực, mà là kết hợp chặt chẽ, mật thiết giữa nội lực với ngoại lực, nhằm tiến tới đỉnh cao của chất lượng phát triển là cộng hưởng nội lực với ngoại lực Nói một cách khác, quá trình tự học, tự nghiên cứu (cá nhân hóa) phải kết hợp với quá trình hợp tác với các bạn trong cộng đồng lớp học và quá trình dạy của nhà giáo (xã hội hóa) Đó là quan điểm "Nội lực quyết định" của dạy học tích cực lấy việc học (trò) làm trung tâm Do đó cần chú trọng đến yếu tố nội lực Đây chính là bản chất quá trình tự học của SV

1.2 KHÁI NIỆM VỀ NĂNG LỰC

Ai cũng biết một xã hội tốt hay xấu, tiến nhanh hay trì trệ là do phẩm chất và năng lực của những con người trong xã hội Phẩm chất và năng lực tiềm ẩn trong mỗi con người, đó cũng chính là nội lực ẩn náu trong con người

Ta có thể hiểu: Năng lực là sự tích hợp tổng thể cách học và kỹ năng tác động đến nội dung trong hàng loạt tình huống, vấn đề khác nhau, ta có thể

sơ đồ hóa khái niệm như sau:

Năng lực = Cách học  Kỹ năng  Nội dung  Tình huống  Vấn đề

* Ta nhận thấy, năng lực cơ bản có tác động lớn trong cuộc sống học

đường và đời thường Các năng lực cơ bản cần chú ý tới là:

- Năng lực tư duy, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực

tự học

- Năng lực được tạo ra dần dần và sử dụng suốt cả cuộc đời

1.3 KHÁI NIỆM NĂNG LỰC TỰ HỌC

* Như trên (mục 1.2) đã nói:

Năng lực = Cách học  Kỹ năng  Nội dung  Tình huống  Vấn đề

Vậy cách học ở đây là gì?

Cách học là cách tác động của người học đến đối tượng học Có thể

nói học cách học, học phương pháp học chính là học cách tự học Tự học là

một hình thức hoạt động nhận thức của cá nhân nhằm nắm vững hệ thống tri

thức và kỹ năng do chính bản thân người học tiến hành ở trên lớp hoặc ngoài

lớp, theo hoặc không theo chương trình sách giáo khoa đã được quy định Tự

học có quan hệ chặt chẽ với quá trình dạy học nhưng nó có tính độc lập cao

và mang đậm nét sắc thái cá nhân

Như vậy, tự học là cách học với sự tự giác, tính tích cực và độc lập

cao của từng cá nhân

Và khi nói đến học thì đương nhiên là phải tự học, không thể ai học

thay được Song có hai cách học cơ bản:

- Một là, cách học có phần bị động, từ ngoài áp vào như kiểu hình

thành phản xạ cổ điển của Paplốp

- Hai là, cách học chủ động, tự bản thân mình tạo nên các phản xạ có

điều kiện, như kiểu hình thành phản xạ tác động Và về "Cách tự học" thì mỗi

người một vẻ, tùy theo tư chất và hoàn cảnh, điều kiện sống của mình mà mỗi

người có cách học riêng Vì vậy mà ta thấy được: Ngày xưa không có các

trường chuyên nghiệp, mà cuộc thi hương, thi hội, thi đình đều theo một chương trình "Từ chương khoa cử" nhưng xã hội vẫn có những người làm nghề này, nghề khác đó chủ yếu là qua con đường tự học

Qua điều này ta càng thấy rõ khả năng tự học tiềm ẩn trong mỗi con người

Từ đó, ta hiểu năng lực tự học là: Nội lực phát triển bản thân của người học Trong bất cứ con người Việt Nam nào, trừ những người bị khuyết tật, tâm thần, đều tiềm ẩn một tiềm lực, một tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá: đó là năng lực tự tìm tòi, tự nghiên cứu, tự giải quyết vấn đề thực tiễn, tự đổi mới sáng tạo trong công việc hàng ngày của mình

1.4 VAI TRÒ CỦA NĂNG LỰC TỰ HỌC

Năng lực tự học sáng tạo đã làm nên biết bao nhiêu nhà quân sự, chính trị, khoa học, văn hóa lỗi lạc của đất nước Biết bao anh hùng dân tộc từ những người nông dân, công nhân, chiến sĩ bình thường trong lịch sử dựng nước và giữ nước

Chính năng lực tự học sáng tạo đã làm nên vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc, danh nhân văn hóa kiệt xuất của thế giới - đó là Hồ Chí Minh

* Tự biến đổi mình, tự làm phong phú mình bằng cách thu lượm và xử

lý thông tin từ môi trường xung quanh mình

* Tự học, tự nghiên cứu, tự mình tìm ra kiến thức bằng hành động của

chính mình, cá nhân hóa việc học, đồng thời hợp tác với các bạn trong cộng

đồng lớp học, dưới sự hướng dẫn của thầy giáo, xã hội hóa lớp học

1.5 CÁC LOẠI NĂNG LỰC TỰ HỌC

Lâu nay, khi nói đến "học" thì hầu như câu cửa miệng mọi người

đều nói là: "Học kiến thức", đôi khi nói thêm là: "Học kỹ năng" Kiến thức

và kỹ năng dĩ nhiên là quan trọng, là mục tiêu cần đạt được trong việc học,

nhưng ít ai nghĩ đến "cách đạt tới mục tiêu" và "cách vận dụng mục tiêu

mỗi khi đạt tới để đi đến những mục tiêu mới xa hơn, cao hơn" Không

những như vậy, thì nhận thức về sự học vẫn nông cạn, nhiều nội lực tiềm

tàng vẫn nằm im không được khơi dậy Nếu khơi dậy ta cần chú ý tới việc

khơi dậy những năng lực tự học cơ bản như: năng lực tư duy, năng lực

phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực tự học Trong đó cần khơi dậy

năng lực tự học của người học, mà năng lực tự học của người học, có

nhiều mức độ:

- Tự học hoàn toàn (học với sách, không có thầy bên cạnh)

- Tự học có người hướng dẫn (đây cũng là hình thức hoạt động tự

lực của người học để chiếm lĩnh tri thức và hình thành kỹ năng tương ứng

dưới sự hướng dẫn, tổ chức, chỉ đạo của giáo viên thông qua tài liệu hướng

dẫn tự học)

1.5.1 Tự học hoàn toàn (học với sách, không có thầy bên cạnh)

Ở đây ta cũng hiểu sách là do một ông thầy viết ra, nên học có sách

tức là học với thầy (thầy là tác giả của sách) nhưng không có thầy bên cạnh

để hỏi mà học với sách không có thầy bên cạnh thường được hiểu là tự học

Nhưng hiểu như vậy cũng vẫn là hẹp hòi vì ngay cả khi có thầy bên cạnh thì

thầy cũng chỉ giảng giải, uốn nắn, chứ thầy đâu có học hộ trò Dạy dù sao

cũng chỉ là ngoại lực tác động đến trò Ngoại lực đó phải tạo ra được sự cộng hưởng của nội lực - tức là sự cố gắng của học trò Sự cố gắng này mới đúng là tự học, nó tồn tại cùng "học" như hình với bóng, ta thấy hai người cùng học một thầy thì phần thầy giảng là như nhau đối với hai người nhưng kết quả học tập lại phụ thuộc vào sự cố gắng tự học của mỗi người bắt đầu ngay từ khi nghe giảng, người này có thể nghe thầy giảng một cách chăm chú, người kia nghe giảng lơ đãng, thế là phần tự học đã khác nhau rồi

Tự học, hiểu như vậy có thể xảy ra khi có thầy, có sách, cả khi không

có thầy, không có sách Trong trường hợp này, người học có thể tích lũy thêm được kinh nghiệm, thêm kiến thức, nhiều sự cọ xát với thực tiễn, và con người từ 2 tháng tuổi trở đi đã biết tự học như vậy

Cách học không thầy, không sách, thả nổi như vậy cũng có thể có kết quả tích cực nhưng kết quả lâu đến vì không có hệ thống và chiều sâu

tư tưởng, rất ít kế thừa sự hiểu biết của những người đi trước Vì vậy, phải học một cách hệ thống với thầy rồi với sách và ngày nay cách học đó phải dẫn tới thông minh, sáng tạo, học một biết mười vì nắm chắc kiến thức cơ bản, có hệ thống, rồi năng lực tự học, tư duy với một tư cách tốt đẹp mà tự mình tìm đến nhiều kiến thức khác nhờ cả vào công phu sưu tầm lẫn công phu tự mình nghĩ ra Đạt đến trình độ này rồi thì cách học không thầy, không sách mà chỉ cọ xát với thực tiễn cũng sẽ được người học đích thân tổ chức có hiệu quả cao như tổ chức tra cứu có mục đích, có phương hướng,

có phân công, hợp tác, có tài liệu, trang thiết bị hỗ trợ

Tự học hoàn toàn là mức mà mọi người phải đạt đến nếu muốn học suốt đời

Và không có thầy thì có thể hỏi sách Hỏi sách này không được thì hỏi sách khác Nhưng sách khác đó là sách gì? Thì nhiều khi cũng phải động

não mới biết là nên tìm sách gì, tìm sách đó ở đâu làm sao mà tìm được Tìm

được sách lại phải biết chọn những chương nào, trang nào để học Trong lúc

đọc lại thấy cần đọc thêm sách khác, biết tìm sách mà đọc, biết độc lập làm

việc với sách chính là "biết hỏi sách" Cần phải biết học cách "Hỏi sách" vì đó

là điều kiện không thể thiếu để tự học hoàn toàn, tự học suốt đời và việc tìm

sách ở trong thư viện kể cả thư viện điện tử phải trở thành thói quen của học

sinh, sinh viên ngày nay

1.5.2 Tự học có hướng dẫn:

* Tự học có hướng dẫn là hình thức hoạt động tự lực của người học để

chiếm lĩnh tri thức và hình thành kỹ năng tương ứng, dưới sự hướng dẫn, tổ

chức, chỉ đạo của GV thông qua tài liệu HDTH

* Việc tự học có hướng dẫn có thể được cụ thể hóa theo mô hình:

Mô hình học có hướng dẫn giáp mặt

Hoạt động khám phá

- Thu thập thông tin

+ Qua đọc sách giáo khoa, tài liệu + Qua quan sát

+ Qua tư liệu, mạng internet + Qua thí nghiệm

+ Qua bài tập

- Xử lý thông tin + Phân tích, tổng hợp, khái quát

+ Nhận xét, đánh giá + Phê phán

+ Tự trình bày + Ứng dụng + Tóm tắt nội dung + Lập bảng hệ thống

- Tự kiểm tra, tự điều chỉnh

+ Qua trả lời của bạn + Qua tự trả lời + Qua tổng kết của thầy

Để tự học có hướng dẫn đạt được kết quả cao, phải tuân thủ nghiêm ngặt những điều sau đây:

- Phải tuyển sinh cho được những người "học được", không tùy tiện châm chước, chiếu cố

- Phải lo tạo động lực cho người học, giúp họ có sức chiến thắng các khó khăn, nhất là ở giai đoạn đầu

- Không được làm gì để cho tư tưởng ỷ lại phát sinh ở họ, đặc biệt thi

cử phải nghiêm túc để chặn đứng ở họ hy vọng được chiếu cố, châm chước

- Tạo được những điều kiện tối thiểu (nhất là điều kiện giáo trình) cho

họ học

Thật vậy, để tạo được động lực cho người học (gợi mở, khuyến khích

để hình thành năng lực tự học cho SV), GV dạy cho SV một số phương pháp

tự học (dựa trên mô hình học có hướng dẫn giáp mặt) trên đây đó là:

Các phương pháp tự học

* Các phương pháp thu nhập thông tin:

Bao gồm các phương pháp sau:

- Phương pháp đọc sách và ghi chép: Trong phương pháp này cần chú

ý tới:

+ Ý nghĩa của việc đọc sách

- Nghe bài giảng và ghi chép: Nên chú ý:

+ Ý nghĩa của bài giảng và ghi chép

+ Chuẩn bị nghe giảng

+ Nghe giảng ở trên lớp

+ Cách ghi chép

+ Xem lại và chỉnh lý bản in

- Phương pháp ghi nhớ thông tin

+ Nhẩm lại

+ Sắp xếp

+ Tổ chức

- Học "Tập trung tư tưởng cao độ":

+ Tập trung tư tưởng cao độ là gì?

+ Cách luyện "Tập trung tư tưởng cao độ"

+ Vận dụng "Tập trung" trong học tập

- Phương pháp sử dụng từ điển:

+ Trong nước + Sử dụng từ điển nước ngoài

* Các phương pháp xử lý thông tin:

- Diễn đạt ý:

+ Đặc điểm + Nguyên tắc

* Phương pháp nghiên cứu khoa học:

- Một số vấn đề chung về nghiên cứu khoa học:

+ Khái niệm + Mục đích + Tập dượt nghiên cứu khoa học:

- Yêu cầu và các bước tiến hành:

+ Yêu cầu

+ Các bước tiến hành

* Phương pháp rèn luyện tư duy

* Phương pháp tương tác, hợp tác:

+ Công tác chuẩn bị Xêmina

+ Yêu cầu đối với hoạt động của người học trong quá trình Xêmina

* Các phương pháp tự điều tra, điều chỉnh:

- Phân tích câu hỏi và lập dàn ý trả lời:

+ Phương pháp phân tích một vấn đề

+ Phương pháp lập dàn ý trả lời cho một câu hỏi

- Làm bài kiểm tra trắc nghiệm

- Chuẩn bị kiểm tra viết

- Chuẩn bị thi bài luận

- Học từ tín hiệu phản hồi

Như vậy, trên cơ sở hiểu được các phương pháp tự học, ta có thể vận

dụng vào trong giảng dạy học phần Động vật học có xương sống - Sách dùng

cho SV CDDSP để hình thành năng lực tự học của học phần này

1.6 KHẢ NĂNG HÌNH THÀNH NĂNG LỰC TỰ HỌC TRONG DẠY HỌC

Cụ thể mục tiêu cách học, học phần Động vật học có xương sống cũng

giống như mục tiêu cách học chung, đó là: Cách nhận biết vấn đề, cách thu nhận thông tin, cách xử lý thông tin, cách hợp tác, cách tự kiểm tra, tự điều chỉnh và các kỹ năng tương ứng

Ví dụ: Trong học phần Động vật có xương sống (Chương VI chẳng

hạn) ta phải chỉ ra được:

* Mục tiêu cần đạt được của chương:

+ Về kiến thức:

- Chim có chung nhiều đặc điểm với tổ tiên bò sát của chúng

- Chim là lớp có xương sống, đặc trưng thích nghi cao độ với đời sống bay lượn

- Chim có tập tính tiến hóa cao

- Về kỹ năng: Rèn kỹ năng phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát

- Thái độ: Giáo dục quan điểm duy vật biện chứng và lòng yêu thiên nhiên (động vật)

* Từ đó xác định nội dung chính của chương

- Chỉ ra những đặc điểm giống bò sát Từ đó nêu nguồn gốc của chim

- Chỉ ra những đặc điểm chung của lớp chim thích nghi cao độ với đời sống bay lượn

- Chỉ ra đặc điểm riêng của chim có tập tính tiến hóa cao

* Cuối cùng đưa ra phương pháp dạy - học:

Có thể áp dụng phương pháp dạy - học theo cách giải quyết vấn đề Ta

có quy tình gồm 6 bước liên tiếp như sơ đồ dưới đây:

Cụ thể:

Bước 1: Xác định vấn đề (như mục tiêu)

Bước 2: Thu thập, phân tích tổng hợp thông tin

- Dựa vào giáo trình

- Tài liệu tham khảo

Bước 3: Tìm giải pháp Xây dựng cấu trúc nội dung chương

Bước 4: Xây dựng một kế hoạch hành động: Dựa vào sự phân phối

chương trình giáo trình- Chương này học bao tiết để phân bổ hợp lý

Bước 5: áp dụng kế hoạch hành động: Từng tiết tương ứng với từng

nội dung cần đạt

Bước 6: Đánh giá sự can thiệp: Nhằm mục đích xác định giá trị của

nội dung so với những chỉ tiêu đề ra, tập trung vào xem xét những vấn đề phát

hiện ra đã được giải quyết đến mức độ nào, thường là dựa trên những mặt chất lượng, hiệu quả và triển vọng

1.6.2 Khả năng hình thành năng lực tự học trong dạy học phần

"Động vật học có xương sống"

Theo khuyến cáo của UNESCO (1996) thì mục đích đào tạo ở tiểu học

là chuẩn bị và giúp cá thể biết học qua học viết học nói Mục đích ở trung học

là chuyển giao tri thức Mục đích ở Cao đẳng và Đại học là trang bị tri thức chuyên sâu và phát triển năng lực phát triển chuyên ngành Về mục đích lại có

ba cấp độ được diễn đạt như sau:

Mục đích xã hội Mục đích đào tạo Mục đích môn học

Từ những điều kiện trên mà ta thấy tính tất yếu của khả năng hình

thành năng lực tự học trong dạy học phần Động vật học có xương sống - Sách

cao đẳng sư phạm đã được biên soạn theo hướng trang bị cho SV những tri thức chuyên sâu và phát triển được năng lực tự học, phát triển chuyên ngành Thật vậy, nếu để hình thành và phát triển năng lực tự học cho SV ta có thể dựa vào:

* Yếu tố thứ nhất: Là yếu tố tăng cường hướng dẫn học trong giờ lên lớp giáp mặt người học thì ta càng thấy rõ được cách bố trí trình bày nội dung của giáo trình hợp lý với mục đích môn học và từ đó ta có thể hình thành cho sinh viên năng lực tự học như:

Mục đích Nội dung Phương pháp tự học Mục đích của học phần: "Động vật học có xương sống" là:

- Kiến thức:

+ Trang bị cho người học đặc điểm cấu tạo gắn với chức phận sinh lý

và các hoạt động sống phù hợp với những điều kiện sống cơ bản và đặc trưng cho mỗi lớp

+ Thấy tính đa dạng sinh học vốn sẵn có ở mỗi lớp động vật có xương

sống

+ Phản ánh nguồn gốc, sự tiến hóa và ý nghĩa kinh tế của mỗi lớp

động vật có xương sống

- Kỹ năng: Giúp SV nâng cao được khả năng quan sát, phân tích kỹ

năng thực hành và khả năng nhận biết thế giới động vật một cách toàn diện

- Thái độ: Giáo dục thế giới quan duy vật biện chứng và lòng yêu quý

động vật

Chính xuất phát từ mục đích chung của giáo trình "Động vật học có

xương sống" như vậy mà việc trình bày nội dung cho mỗi lớp đều phân bố

theo các mục như sau:

I- Đặc điểm chung

II- Cấu tạo và hoạt động sống

III- Phân loại

IV- Sinh thái học

V- Nguồn gốc

VI- Ý nghĩa kinh tế

Mặt khác, cách bố trí trình bày nội dung của giáo trình "Động vật học

có xương sống" thể hiện được chiều hướng phát triển từ thấp đến cao tức là

thể hiện được sự tiến hóa của giới động vật

* Chính vì cách trình bày như vậy ta có thể hình thành cho sinh viên

năng lực tự học, học phần này, vì việc hướng dẫn tự học cần thể hiện được hai

mặt là: Lượng và chất

- Về lượng: Càng về cuối giáo trình, tỉ lệ thời gian dành cho thuyết

giảng so với hướng dẫn học càng giảm

Vì sao vậy? Như trên ta đã nói việc trình bày nội dung ở các lớp là giống nhau Vì vậy ta chỉ cần hướng dẫn cho sinh viên cách tự học khoảng 3 lớp là từ đó sinh viên sẽ tự lực nghiên cứu giáo trình mà xây dựng cấu trúc nội dung học cho các lớp tiếp theo một cách dễ dàng

Và cấu trúc nội dung các lớp về sau của động vật ngành dây sống có thể được trình bày theo hình thức:

+ Hoặc lập đề cương + Hoặc lập bảng + Hoặc sơ đồ hóa + Hoặc hình vẽ

- Về chất: Càng về cuối giáo trình càng hướng về việc xây dựng câu hỏi, bãi tập, giúp cho người học tự mình nêu ra được nhiệm vụ học tập, phương pháp học, câu hỏi để kiểm tra, đánh giá kết quả học Như vậy, thay việc giáo viên nêu mục tiêu bài học là nêu các câu hỏi để hướng dẫn học, nêu câu hỏi để người học tự kiểm tra, bằng việc người học nêu ra được mục tiêu bài học, nêu được cách học các nội dung dưới sự hướng dẫn của giáo viên Thật vậy, do đặc điểm cấu trúc nội dung của giáo trình "Động vật học

có xương sống" được trình bày như ta đã nhận thấy ở trên Cho nên, càng về cuối giáo trình GV càng dễ dàng sử dụng các câu hỏi, bài tập, giúp người học

tự xác định được nhiệm vụ và phương pháp học tập, rồi tự kiểm tra, đánh giá được mình và từ đó đã hình thành cho SV năng lực tự học trong khi học học phần "Động vật học có xương sống"

Ví dụ: Khi dạy chương VIII (Học phần - "Động vật học có xương sống"): Hướng tiến hóa qua các hệ thống cơ quan ngành động vật có dây sống

Sau khi nêu vấn đề (đó là tên cho một chủ đề), GV có thể nêu câu hỏi thay cho phần nêu mục tiêu của chủ đề này như sau:

+ Câu hỏi 1: Vị trí chương VIII đặt sau cả thảy 7 chương cùng với tên

chủ đề như vậy em có nhận xét gì về việc bố trí thứ tự các chương của giáo

trình không?

+ Câu hỏi 2: Vậy thì chương VIII nhằm mục đích gì?

+ Câu hỏi 3: Với mục đích của chương như vậy em hãy nêu cách học

các nội dung của chương?

* Như vậy là từ yếu tố "Hướng dẫn học" như trên mà ta có thể thực

hiện tiếp được yếu tố thứ hai là: Tạo điều kiện thuận lợi để người học tự thể

hiện mình ở chỗ: Sau khi GV nêu ra một loạt câu hỏi như trên thì ở mỗi SV

(hoặc nhóm nhỏ) sẽ có suy nghĩ riêng để xác định mục tiêu của chủ đề này,

cũng như xây dựng cấu trúc nội dung của chủ đề với những cách khác nhau

* Xuất phát từ hai yếu tố trên, ta cần yếu tố thứ ba là: tạo điều kiện để

người học được tự kiểm tra, tự đánh giá

Thật vậy, sau yếu tố thứ hai, thì rõ ràng rằng mỗi sinh viên (hoặc

nhóm) có những sản phẩm (hay kết quả nghiên cứu riêng) khi được góp ý, bổ

sung, hoặc tranh luận với nhau Sau đấy, dưới sự cố vấn, trọng tài của GV với

những tổng kết tối ưu mà SV có thể tự kiểm tra, tự đánh giá được mình Cũng

có thể, GV đưa ra câu hỏi, bài tập trắc nghiệm khách quan, câu hỏi tự luận,

nêu cấu tạo theo kiểu trả lời ngắn, để SV làm bài, rồi dựa trên kết luận của

GV, SV tự kiểm tra, tự đánh giá

Ví dụ:

+ Câu hỏi 4: Chọn câu đúng nhất trong các câu sau:

- Thú là động vật có xương sống tiến hóa nhất

- Chim và thú đều là động vật có xương sống và đều tiến hóa hơn cả

- Tất cả các động vật có dây sống là tiến hóa hơn

+ Câu hỏi 5: Chọn câu đúng nhất trong các câu sau:

- Hệ thần kinh của bò sát, chim, thú tiến hóa nhất

- Hệ thần kinh của tất cả động vật có xương sống tiến hóa nhất

- Hệ thần kinh của chim, thú là tiến hóa hơn cả

- Hệ thần kinh của thú tiến hóa nhất

Tóm lại, đối với học phần "Động vật học có xương sống", đây là học phần trong số các học phần của chương trình cao đẳng sư phạm dễ giảng dạy theo hướng hình thành năng lực tự học cho sinh viên, để hình thành năng lực

tự học cho sinh viên khi học học phần này đạt hiệu quả cao cần có: "Tài liệu hướng dẫn tự học" cho sinh viên

1.7 THỰC TRẠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC Ở SINH VIÊN CAO ĐẲNG SƯ PHẠM

1.7.1 Phương pháp xác định thực trạng

1.7.1.1 Phương pháp điều tra

* Đối với SV: Chúng tôi đã điều tra bằng các câu hỏi (Xem phụ lục)

1.7.1.2 Phương pháp trò chuyện

Chúng tôi tiến hành trò chuyện trực tiếp với SV trong khoa Tự nhiên

và các GV giảng dạy bộ môn của khoa tự nhiên một cách khách quan, để thu

thập tài liệu cho việc nghiên cứu với các nội dung như sau:

* Đối với SV: Chúng tôi trao đổi với sinh viên về các nội dung như:

- Trao đổi để hiểu SV đã xây dựng phương pháp tự học của mình như

thế nào?

- Những nhân tố nào ảnh hưởng đến phương pháp tự học của SV?

* Đối với GV: Trao đổi, trò chuyện để thu thập tài liệu cho việc

nghiên cứu đề tài với nội dung:

- GV đã sử dụng những phương pháp dạy học nào để hình thành năng

lực tự học cho SV?

- Trong khi giảng dạy giáo viên đã khích lệ năng lực tự học cho SV

bằng biện pháp nào?

1.7.1.3 Phương pháp quan sát

Chúng tôi tiến hành quan sát cách học của SV ở trên lớp, trên thư viện

và trong ký túc xá, để có thể đưa ra kết quả chính xác khách quan về vấn đề

1.7.2 Kết quả thực trạng năng lực tự học ở sinh viên CĐSP

Trong 3 phương pháp xác định thực trạng nêu trên, chúng tôi sử dụng

phương pháp điều tra là chính và thu thập được những kết quả sau đây

1.7.2.1 Về phía giáo viên

Chúng tôi xác định thực trạng phương pháp giảng dạy SV năng lực tự học học phần "Động vật học có xương sống" qua dự giờ và phỏng vấn Kết quả thu được như sau:

Một giảng viên CĐSP đã dạy tiết 15-16 (theo phân phối chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo) là tiết 1+2 của chương V- Lớp bò sát- Động vật học có xương sống - sách CĐSP - Nhà xuất bản Giáo dục:

GV đặt vấn đề vào bài: ở chương IV chúng ta đã nghiên cứu đặc điểm hình thái cũng như nghiên cứu cấu tạo, chức phận chung của lớp lưỡng thê thấy được chúng rất thích nghi với đời sống vừa ở dưới nước vừa ở trên cạn Vậy những nhóm lưỡng thê ở cạn liệu có phải là tổ tiên của lớp bò sát hay không? Bài hôm nay chúng ta làm sáng tỏ vấn đề này:

Chương V: Lớp bò sát Tiết 15-16: Lớp bò sát

GV trình bày bài giảng như sau:

Hoạt động của thầy Hoạt động của trò

* GV đặt vấn đề vào phần I bằng câu hỏi: Trong đời sống em hãy xếp những động vật nào vào lớp bò sát? Chúng có những đặc điểm nào chung?

* Tiếp theo GV đặt câu hỏi: Lớp bò sát chúng có đặc điểm gì về cấu tạo và hoạt động sống như thế nào?

Sau đó GV dùng phương pháp thuyết trình để nêu

Tiếp tục vẫn là phương pháp thuyết trình nêu

I- Đặc điểm chung

II- Cấu tạo và hoạt động sống

1) Cấu tạo ngoài bò sát

- Hình dạng cơ thể

- Vỏ da 2) Cấu tạo trong: Gồm các hệ cơ quan

Cũng vẫn với phương pháp thuyết trình

GV chuyển sang giảng phần III, IV, V,

IV Sinh thái học

V Nguồn gốc và sự tiến hóa

VI Ý nghĩa kinh tế của bò sát

Qua ví dụ trên và qua một số tiết dự giờ khác chúng tôi nhận thấy:

- Một là: GV chủ yếu dùng phương pháp thuyết trình, giảng giải để

truyền đạt kiến thức cho SV Trong giờ dạy của GV đã không có yếu tố

hướng dẫn SV tự học, hầu như GV dùng giáo trình để thông báo, thuyết trình

lại Mặc dù cũng đã ít nhiều đề cập đến phương pháp đặt, nêu và giải quyết

vấn đề nhưng chưa thường xuyên

- Hai là: Trong giờ lên lớp, GV chỉ chú trọng đến việc trang bị kiến

thức mà chưa chú ý yếu tố hình thành năng lực tự học cho SV Như ở ví dụ

trên, GV chưa tổ chức cho SV năng lực tự xác định mục tiêu bài học, trên cơ

sở đó mà xây dựng cấu trúc nội dung bài học

Tuy ở cuối bài giảng, GV có ra bài tập về nhà là xác định mục tiêu của

chương sau và nêu nội dung cần đạt của chương

Chính vì cách giảng dạy như trên, nên khi điều tra về thực trạng học

của SV ở các trường CĐSP, chúng tôi thu được kết quả như sau:

1.7.2.2 Đối với sinh viên

* Thực trạng nhận thức (ý thức) về vấn đề hình thành năng lực tự học

ở SV CĐSP

- Đối tượng điều tra:

+ Sinh viên năm thứ 1: Lớp hóa sinh K24 - Trường CĐSP Bắc Ninh + Sinh viên năm thứ 3: Lớp hóa sinh K22- Trường CĐSP Bắc Giang

- Nội dung điều tra: chúng tôi tập trung kiểm tra về nhận thức vấn đề hình thành năng lực tự học cho SV các trường CĐSP hiện nay, qua việc dùng phương pháp điều tra thông qua việc đặt câu hỏi cho 59 SV ở hai trường CĐSP Bắc Ninh và CĐSP Bắc Giang

- Hình thức điều tra: Tiến hành trước khi dạy thực nghiệm chương VI

và VIII bằng một bài kiểm tra khách quan ở trên lớp với thời gian 20 phút + Nội dung bài kiểm tra: Câu 8 thuộc 11 câu hỏi (phụ lục)

Và chúng tôi đã thu được kết quả như bảng 1 dưới đây:

Bảng 1.1: Kết quả điều tra về mặt nhận thức vấn đề hình thành năng lực tự học cho sinh viên các trường CĐSP

Phân loại Trường CĐSP Bắc Ninh Trường CĐSP Bắc Giang

Qua kết quả bảng 1.1 chúng tôi có một số nhận xét sau:

- Nhận thức chung về vấn đề hình thành năng lực tự học cho SV ở hai trường là tương đương nhau

- Kết quả mặt nhận thức này là chưa cao thể hiện qua bảng là số SV

mà có nhận thức tốt về vấn đề này đạt tỷ lệ chưa cao Trong đó SV thiếu nhận thức về vấn đề này vẫn còn tồn tại

- Mặt bằng nhận thức về vấn đề này ở hai trường là tương đương nhau

* Thực trạng có được về năng lực tự học ở SV CĐSP

- Đối tượng điều tra:

+ Sinh viên năm thứ nhất - lớp Hóa - Sinh K24 - khoa tự nhiên -

- Nội dung điều tra: Trước khi tiến hành thực nghiệm chúng tôi đã tiến

hành kiểm tra sinh viên ở hai trường CĐSP Bắc Ninh và Bắc Giang về khả

năng hình thành năng lực tự học sau khi đã học xong năm chương bằng một

bài kiểm tra thực nghiệm khách quan ở trên lớp 20 phút (câu hỏi mang tính

chất hình thành năng lực tự học cho sinh viên)

- Nội dung bài kiểm tra: Câu hỏi: Anh (chị) hãy nêu sự tiến hóa về

mặt cấu tạo hệ tiêu hóa của 5 lớp thuộc động vật học có xương sống đã học?

- Kết quả điều tra: Thu được ở bảng 1.2

Bảng 1.2: Tổng hợp kết quả điều tra thực trạng năng lực tự học trước thực

nghiệm sau khi học xong 5 chương đầu của giáo trình: Động vật học có

bài

Tỉ lệ (%)

- Một là: Kết quả về thực trạng năng lực tự học vốn có ở SV của cả

hai trường CĐSP Bắc Ninh và Bắc Giang là tương đương nhau

- Hai là: Kết quả về năng lực tự học có được ở cả hai trường CĐSP là

còn thấp (tương đương tỉ lệ 14/27 và 15/32)

- Ba là: Cả hai trường CĐSP Bắc Ninh và Bắc Giang đều tồn tại SV

đạt điển kém tức là đạt điểm  3 và cả hai trường đều không có SV đạt điểm 

8

Tóm lại, về mặt kiến thức của cả hai trường và tương đương nhau và kết quả nhận thức về năng lực tự học cũng như khả năng tự học vốn có ở SV hai trường CĐSP Bắc Ninh và Bắc Giang còn thấp Chính vì vậy cần đổi mới phương pháp dạy học bộ môn này theo hướng "Hình thành năng lực tự học cho sinh viên CĐSP"

* Thực trạng việc hình thành năng lực tự học của SV CĐSP

 Đối tượng điều tra:

- SV năm thứ 1, lớp hóa sinh K24 - trường CĐSP Bắc Ninh

- SV năm thứ 3, lớp hóa sinh K22 - trường CĐSP Bắc Giang

Nội dung: chúng tôi tập trung điều tra về:

- Kỹ năng xác định mục tiêu bài học

- Kỹ năng phân tích và xây dựng cấu trúc nội dung bài học

 Hình thức điều tra: Để điều tra được các kỹ năng này trước thực nghiệm chúng tôi tiến hành cho SV tập dượt thử bằng một bài kiểm tra (cho

về nhà làm) Sau đó chấm bài cho SV để đánh giá thực trạng

Câu hỏi kiểm tra: - Anh chị hãy xác định mục tiêu của chương V - lớp

bò sát Từ đó phân tích và xây dựng cấu trúc nội dung cơ bản của chủ đề:

Trình bày mối quan hệ mật thiết về cấu tạo và chức phận của nhóm bò sát

thích nghi với đời sống chủ yếu ở cạn? Mà tiêu chí xác định thực trạng này,

chúng tôi dựa vào mục tiêu và yêu cầu cần phải làm của từng nhóm kỹ năng

Sau khi chấm bài làm của sinh viên, chúng tôi thu được kết quả sau

Bảng 1.3: Tổng hợp kết quả điều tra kỹ năng xác định mục tiêu bài học

Các tiêu chí

Kết quả CĐSP Bắc Ninh (tổng số 27 bài) CĐSP Bắc Giang (tổng số 32 bài)

Số bài đạt yêu cầu Tỷ lệ %

Số bài đạt yêu cầu Tỷ lệ %

1 Nêu đủ mục tiêu nhưng còn

CĐSP Bắc Giang (tổng số 32 bài)

Số bài đạt yêu cầu

Tỷ lệ

%

Số bài đạt yêu cầu

Tỷ lệ

%

1 Xác định được nội dung cơ

2 Xây dựng được mô hình

3 Phát hiện được kiến thức

- Thứ nhất: Kết quả đánh giá các kỹ năng trong mỗi nhóm của SV ở

hai trường CĐSP Bắc Ninh và CĐSP Bắc Giang là tương đương nhau

- Thứ hai: Mức độ đạt yêu cầu của các kỹ năng trong mỗi nhóm SV

của cả hai trường CĐSP Bắc Ninh và CĐSP Bắc Giang là còn thấp

Thể hiện:

Ở bảng kỹ năng xác định mục tiêu bài học ta thấy:

+ Tỷ lệ SV diễn đạt mục tiêu đúng, đủ, rõ ràng, mạch lạc là còn rất thấp (tỷ lệ này tương ứng ở hai trường lần lượt là 18,5% và 18,7%)

+ Tỷ lệ sinh viên diễn đạt mục tiêu đúng, đủ về nội dung tuy có cao hơn song cũng chưa đáng kể (tỷ lệ này tương ứng ở hai trường lần lượt là 22,2% và 21,8%)

 Ở bảng phân tích và xây dựng cấu trúc nội dung bài học ta nhận thấy + Kỹ năng phân tích, xây dựng cấu trúc nội dung bài học của cả hai trường CĐSP Bắc Ninh và CĐSP Bắc Giang đều chiếm tỷ lệ >50%

+ Tuy nhiên tỷ lệ sinh viên xây dựng mô hình cấu trúc nội dung của bài học ở cả hai trường CĐSP Bắc Ninh và CĐSP Bắc Giang đều còn thấp (tỷ

lệ này tương ứng ở hai trường lần lượt là 33,3% và 34,4%) Đặc biệt là tỷ lệ

SV lựa chọn được cấu trúc bài học hợp lý còn rất thấp (tỷ lệ này tương ứng ở hai trường lần lượt là 18,5 và 21,9%) Song song với việc này là số SV phát hiện ra kiến thức cần mở rộng và làm rõ còn yếu (tỷ lệ này tương ứng ở hai trường lần lượt là 18,5% và 18,7%)

* Về mặt định tính:

Về kỹ năng xác định mục tiêu bài học:

Đa số SV khi xác định mục tiêu bài học chỉ đơn thuần là xác định chủ

đề nội dung bài học Thực tế, mục tiêu phải là cái đích mà bài học đạt tới

Ví dụ: Một SV lớp hóa sinh K24 - khoa Tự nhiên trường CĐSP Bắc

Ninh xác định mục tiêu bài học (Chương V - lớp bò sát) như sau:

Mục tiêu:

Về kiến thức:

+ Nêu đặc điểm chung của lớp bò sát

+ Nắm được cấu tạo và hoạt động sống bò sát

+ Phân loại được bò sát hiện nay

+ Nắm được đặc điểm sinh thái học, nguồn gốc và sự tiến hóa của bò sát

+ Hiểu được giá trị kinh tế của bò sát

- Kỹ năng: Rèn luyện kỹ năng quan sát, so sánh

- Thái độ: Giáo dục lòng yêu quý thiên nhiên

Việc xác định mục tiêu như trên là chưa toát lên được cái đích cần đạt

tới, và ta thấy có rất nhiều SV diễn đạt mục tiêu kiểu chung chung như trên

Hoặc khi xác định mục tiêu SV thường dùng các động từ khó đo đếm được

như: "Nêu", "nắm được", "hiểu được", " phân tích được"

Tóm lại, SV chưa nắm được quy tắc diễn đạt mục tiêu, khi cần diễn

đạt mục tiêu chưa xác định được đầu ra, mục tiêu chưa định rõ được mức độ

hoàn thành công việc của SV Mục tiêu chưa nói được cái đích của bài học

cần đạt tới và các mục tiêu chưa đo được Đây là điểm cần chú ý khi hướng

dẫn SV hình thành năng lực tự học Vì có xác định được mục tiêu đúng, đủ thì

việc xây dựng cấu trúc nội dung cơ bản của bài học mới được thiết kế chuẩn

xác

 Về kỹ năng phân tích nội dung bài học: Nhìn chung SV mắc phải:

- Chưa biết phân tích kiến thức cơ bản trong bài học như: SV thường dựa vào những hàng chữ in nhỏ, in nghiêng trong bài học

- Hoặc dựa vào phần kết luận (tóm lại) ở cuối bài học để tìm ra những

ý chính

- Đa số SV còn rất hạn chế về khả năng phát hiện ra những chỗ cần bổ sung, chỉnh sửa, cần giải thích

- Đặc biệt, SV chưa biết cách phân tích cấu trúc logic nội dung bài học

Ví dụ: Khi tiến hành kiểm tra một SV lớp hóa sinh K22 - khoa Tự nhiên ở trường CĐSP Bắc Giang, đã phân tích nội dung bài học: lớp bò sát

(Reptilia) - giáo trình Động vật học có xương sống - dùng cho CĐSP như sau:

Bài gồm các nội dung chính như sau:

I: Đặc điểm chung của lớp bò sát

II: Cấu tạo và hoạt động sống

III: Phân loại bò sát hiện nay

IV: Sinh thái học

V: Nguồn gốc của bò sát

VI: ý nghĩa kinh tế của bò sát

Như vậy, qua bài phân tích trên của SV lớp hóa sinh K22 - CĐSP Bắc Giang nói riêng, cũng như đa số các SV khác nói chung mới chỉ xác định được nội dung cơ bản của bài theo kiểu liệt kê các mục chính của giáo trình, chứ SV chưa phân tích được logic của bài học trong giáo trình, cũng như chưa hiểu được tại sao giáo trình lại trình bày theo cấu trúc như vậy Vì vậy, SV chưa lựa chọn được cấu trúc bài hợp lý

1.7.3 Nguyên nhân của thực trạng

Có nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan dẫn đến thực trạng

trên Chúng tôi đã thực hiện một cuộc điều tra nêu câu hỏi 11 thuộc 11 câu

hỏi (phụ lục) Để đánh giá nguyên nhân hạn chế sự hình thành năng lực tự học

ở SV CĐSP trên 59 SV hai trường CĐSP Bắc Ninh và CĐSP Bắc Giang

Chúng tôi thu được kết quả như bảng sau

Bảng 1.5: Nguyên nhân hạn chế sự hình thành năng lực tự học ở sinh viên

CĐSP sau khi học xong 5 chương đầu học phần: "Động vật có xương sống"

STT Nguyên nhân Số sinh

viên chọn quan trọng Thứ tự

Từ bảng kết quả điều tra trên cho thấy những nguyên nhân sau:

1.7.3.1 Những nguyên nhân khách quan

- SV thiếu thời gian tự học, tự rèn luyện (có thể thấy đó là mức quan

trọng số 1) Do đặc thù của ngành học, ngoài các buổi lên lớp sáng, SV khoa

sinh KTNN còn phải làm thực hành buổi chiều trong tuần Do vậy, thời gian

dành cho tự học hạn chế

- Tài liệu phục vụ cho việc học tập học phần "Động vật học có xương

sống" còn thiếu đặc biệt là tài liệu tham khảo

1.7.3.2 Nguyên nhân chủ quan

Chương 2

CÁC BIỆN PHÁP HÌNH THÀNH NĂNG LỰC TỰ HỌC Ở SINH VIÊN

TRONG DẠY HỌC, HỌC PHẦN "ĐỘNG VẬT HỌC CÓ XƯƠNG SỐNG"

2.1 ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA BIỆN PHÁP HÌNH THÀNH NĂNG LỰC TỰ

HỌC

Để có thể giúp cho giáo dục Việt Nam phát triển và tăng tốc đuổi kịp

được các nước phát triển vào đầu thế kỷ XXI, chúng ta cần hình thành cho

sinh viên năng lực "Học tập suốt đời"

2.1.1 Học tập suốt đời được quan niệm là chìa khóa mở cửa vào

thế kỷ XXI

Học tập suốt đời được quan niệm là chìa khóa mở cửa vào thế kỷ XXI,

Vì "học tập suốt đời" sẽ phục vụ được mọi nhiệm vụ mà xã hội yêu cầu, đó là:

Học tập suốt đời vượt qua sự phân biệt truyền thống giáo dục ban đầu và giáo

dục thường xuyên Nó gắn với một quan niệm khác, thường là tiên tiến hơn:

quan niệm về một xã hội học tập, ở đó tất cả đều có thể cung cấp một cơ hội

học tập và phát huy tiềm năng của mình

Học tập suốt đời dựa trên bốn trụ cột:

 Học để biết: Điều này cũng có nghĩa là: học cách học, nhằm tận dụng

các cơ hội do giáo dục suốt đời mang lại Ngày nay điều đó có nghĩa nhiều

hơn là học một hệ kiến thức chuyên biệt Nó đòi hỏi một cách tiếp cận với bản

thân việc học, phải hiểu cách nắm vững những công cụ sử dụng kiến thức, và

cách rèn luyện những khả năng phê phán, tò mò, và tất nhiên cả trí nhớ

 Học để làm, thường tách rời "học để biết" đương nhiên không chỉ

liên quan đến việc nắm vững được những kỹ năng mà còn đến việc ứng dụng

kiến thức và đến một bộ những năng lực được gọi theo nghĩa rộng là những

"kỹ năng sống"

Như vậy, học để làm, nhằm nắm được không những một kỹ năng nghề nghiệp, mà còn rộng hơn, là khả năng đối mặt được với nhiều tình huống và biết làm việc đồng đội Học để làm cũng có nghĩa là học kinh nghiệm về xã hội hoặc lao động, được đem lại cho tuổi trẻ, dưới dạng tự phát, như là những nội dung lấy từ các vùng, các địa phương hoặc từ phạm vi quốc gia, hoặc dưới dạng chính quy bằng cách phát triển giáo dục kiểu xen kẽ giữa học tập và lao động

 Học để cùng sống với nhau Học để cùng sống với nhau có nghĩa nhiều hơn là khoan dung người khác Nó có nghĩa là mong hiểu được người khác, phải thông qua sự hiểu chính mình Giáo dục dù tiến hành ở nhà trường,

ở gia đình, ở cộng đồng… phải làm cho học sinh có một cách nhìn đúng về thế giới, phải giúp cho học sinh khám phá ra mình là ai, và chỉ khi đó, mới có thể thực sự đặt mình vào địa vị người khác để hiểu rõ những tác động qua lại và

có thái độ đúng đắn, để có thể cùng sống với nhau trong sự tôn trọng lẫn nhau

Học để cùng sống với nhau có nghĩa là mong cam kết làm việc với nhau lâu dài, cảm nhận sâu sắc được tính phụ thuộc lẫn nhau trong việc thực hiện những dự án chung và nảy sinh qua thực tiễn làm việc với nhau, nhiều nhân tố mới có thể biến đổi những căng thẳng thành sự đồng tâm, đoàn kết trong những cố gắng chung, với tinh thần tôn trọng những giá trị của sự đa phương,

đa dạng của sự hiểu biết lẫn nhau và của công cuộc bảo vệ nền hòa bình

 Học để làm người Học để làm người có nghĩa là khuyến khích sự phát triển đầy đủ nhất tiềm năng sáng tạo của mỗi con người, với toàn bộ sự phong phú và sự phức tạp của con người; theo cách nói của Hội đồng, giáo dục trước hết là một "Hành trình nội tại" dẫn đến sự xây dựng nhân cách của mỗi con người Những khuyến cáo đó cho đến nay vẫn còn nguyên tính then

chốt, vì thế kỷ XXI đòi hỏi ở mỗi con người năng lực tự chủ và xét đoán cao

hơn, gắn bó với sự tăng cường trách nhiệm cá nhân trong nỗ lực nhằm đạt

được mục đích chung Nhằm mục đích này, giáo dục không thể coi nhẹ bất kỳ

tiềm năng nào của từng cá nhân: trí nhớ, lập luận, mỹ cảm, thế lực, kỹ năng

giao lưu… Một đòi hỏi trong tương lai đối với giáo dục, không được để một

tài năng nào, như một kho báu tiềm ẩn trong lòng từng con người, không

được khai thác

2.1.2 Biện pháp hình thành năng lực tự học giúp cho người học

nắm vững kiến thức

Khi học các môn khoa học tự nhiên, các khái niệm mới luôn xuất hiện,

điều mấu chốt là bạn phải nắm vững khái niệm này, cần phải hiểu và nắm vững

khái niệm thì mới hiểu được các phần sau Cái mới xuất hiện trong chương,

mục đang đọc là những tính chất mới của một khái niệm mà trước đó ta chưa

biết, tác giả thường định nghĩa khái niệm rồi mới đi sâu vào các tính chất hay

những quy luật của nó

* Trước tiên người học phải nắm bắt đặc điểm con đường hình thành

các khái niệm, đó là: khái niệm cụ thể và khái niệm trừu tượng

 Khái niệm cụ thể phản ánh thực tại một cách trực tiếp, đây là những tri

thức về hiện thực đúng như nó đang tồn tại, không cần có sự phân tích lý thuyết

Khái niệm cụ thể được hình thành do vốn kinh nghiệm cảm tính, nhờ

phương pháp logic hình thức

 Khái niệm trừu tượng là khái niệm phản ánh những thuộc tính không

thể nhận biết bằng các giác quan, mà phải bằng trừu tượng của tư duy Phản

ánh những thuộc tính của một nhóm lớn sự vật, hiện tượng Đây thường là

khái niệm rất đại cương phản ánh chung cho bộ phận rất lớn của giới hữu cơ

Khái niệm trừu tượng được hình thành và phát triển theo quy luật

logic biện chứng

Dù là khái niệm cụ thể hay khái niệm trừu tượng thì chúng đều được hình thành theo 5 bước Song 5 bước này ở hai loại khái niệm cũng có sự khác nhau như sau

* Đặc điểm con đường hình thành khái niệm cụ thể

Trực quan vật thể Biểu diễn vật thật Tượng hình

thể từ - khái niệm

Khái quát hóa

Dựa vào vốn biểu

Giai đoạn cụ thể (Bước 2)

Giai đoạn trừu tượng

* Đặc điểm con đường hình thành khái niệm trừu tượng

Khái niệm đã biết (cụ thể) hơn khái niệm sắp học (trực quan gián tiếp)

Phân tích bằng lời Khái quát hóa lý thuyết trừu tượng hóa

Khái niệm trừu tượng

Trực quan trừu tượng

Cụ thể hóa

(trừu tượng nội dung)

Từ định nghĩa

Vận dụng khái niệm

Dẫn dắt tới khái niệm mới

của đối tượng, không tri giác trực tiếp được Sự khái quát hoá lý thuyết tương

ứng diễn dịch đi từ cái chung tới cái riêng, nếu SV nắm đúng dấu hiệu khái

quát thì có thể cụ thể hoá vào cái trường hợp riêng lẻ

Để giúp cụ thể hóa có thể dùng trực quan tượng trưng phản ánh dưới

dạng quy ước, ký hiệu, sơ đồ loại trực quan này không phản ánh đúng bản

chất khái niệm không dùng làm nguồn kiến thức dẫn tới khái niệm mới như

loại trực quan vật thể, vì chúng có thể gây ra ấn tượng sai lầm

Lưu ý rằng: Khi SV đã nắm được khái niệm thì có thể củng cố thêm

cho vững bằng cách gợi ý cho SV tự tìm thêm ví dụ và phản ví dụ

Cao hơn một bước nữa, nhất là đối với SV khá, giỏi có thể gợi ý cho

SV tìm ra nhiều định nghĩa khác nhau của cùng một khái niệm, chứng tỏ rằng

các khái niệm đó là tương đương và mỗi định nghĩa có mặt thuận lợi riêng

trong khi ứng dụng Đối với SV kém thì tối thiểu cũng phải đòi hỏi trả lời

được một bộ phận nào đó các câu hỏi đặt ra

Sau khi SV đã nắm vững định nghĩa các khái niệm thì họ tiếp tục đọc

tài liệu để đi sâu vào các tính chất của các khái niệm tức là đi sâu vào nội

dung tài liệu Để hướng dẫn họ đi sâu, phải giúp đỡ SV phát triển các loại tư

duy vì chỉ có "tư duy" tốt thì mới đi sâu được vào nội dung tài liệu

Cụ thể:

* Rèn luyện, phát triển tư duy lôgic:

Thực tế, ta nhận thấy: Hoạt động trí tuệ: "Phân tích và tổng hợp" gắn

liền với hoạt động "Suy diễn và quy nạp và với hoạt động "đặc biệt hóa" và

"khái quát hóa" Song người học thường mắc khuyết điểm là suy diễn không

có căn cứ đầy đủ và quy nạp vội vàng hoặc lại gắn cho quy nạp giá trị mà nó

không có giá trị "Chứng minh" Điều này cũng thường gặp ở người học trong

việc suy luận bằng "Tương tự" nghĩa là:

- Chỉ thấy tương tự về hình thức, chứ không thấy sự khác nhau về nội dung

- Hoặc chỉ thấy sự tương tự về nội dung mà không thấy sự khác nhau

về điều kiện, hoàn cảnh

Thật ra "tương tự" không phải là "đồng nhất" cho nên khi nói hai cái

gì đó là tương tự thì cũng chỉ là tương tự về một phương diện nào đó mà thôi, còn xét về các phương diện khác thì không còn là tương tự nữa, thậm chí còn

là "đối lập"

* Tiếp tục phải rèn luyện tư duy thuật toán Khi tin học xâm nhập rộng rãi vào trong cuộc sống thì trong giáo dục

và đào tạo càng thấy rõ tầm quan trọng của việc rèn luyện tư duy thuật toán vì

nó nhằm mục đích vun vén từ sớm những tiềm năng sẽ phát triển thành khả năng tìm tòi thuật toán mới

* Rèn luyện tư duy hình tượng

Ở bậc cao đẳng, đại học tuy đã chuyên môn hóa, nhưng không nên giữ định kiến như xưa: "Giang sơn nào, anh hùng ấy", mà giang sơn này cũng có thể cần đến anh hùng kia như văn học, nghệ thuật cũng cần đến bộ óc toán học, ngược lại toán học cũng cần đến những tâm hồn nghệ thuật

* Rèn luyện tư duy biện chứng:

Thật ra tư duy biện chứng là loại tư duy hay gặp trong đời thường Trong khoa học có sự thống nhất biện chứng giữa cái chung và cái riêng là phổ biến Mâu thuẫn giữa lý luận và thực tiễn hay trong nội bộ lý luận thúc đẩy cái mới ra đời cũng là chuyện hay gặp Cũng phải nói thêm rằng: Trong tương lai khi máy tính đã được dùng phổ biến và khá điêu luyện làm công cụ dạy học và mỗi SV

có một cái trong tay thì trong giáo dục giáp mặt, sẽ có điều kiện tập trung thì giờ cho việc rèn luyện trí thông minh, trong đó có rèn luyện tư duy biện chứng

*) Rèn luyện tư duy kỹ thuật, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo:

- Việc rèn luyện kỹ năng dùng ngôn ngữ chính xác cũng chính là rèn

luyện tư duy chính xác Khi SV học hoặc làm bài mà vừa chú ý đến câu, chữ,

các dấu chấm, dấu phẩy, dấu chấm phẩy, thì chính là họ đang tư duy

- Kỹ năng ghi lại tóm tắt những điều đã học theo ý hiểu của người học

thì việc ghi như vậy có tác dụng củng cố rất thuận lợi cho việc ôn tập và cho

trí nhớ lôgic Ngoài ra cũng nên rèn luỵen các kỹ năng hỗ trợ trí nhớ máy móc

như: Nhớ từ trong học ngoại ngữ, nhớ các công thức toán, lý, hóa hoặc như

đặt thơ, đặt vè để nhớ, hoặc dùng những hình ảnh liên tưởng để nhớ

2.2 ĐẶC TRƯNG CỦA NĂNG LỰC TỰ HỌC

2.2.1 Người tự học - tích cực tự mình tìm tòi, phát hiện ra kiến thức

Hiện nay việc dạy học mà hướng vào hoạt động gia công, xử lý thông tin

ở người học thì đó mới được coi là cái đích của sự đào tạo Vì đó là năng lực tự

tái sinh, bổ sung tri thức Lúc đó, sự đào tạo ở nhà trường có thể được xem như

là sự đào tạo Vốn ban đầu cho sự kinh doanh mà lãi sẽ tăng lũy tiến

Vậy: để đào tạo có được chức năng đó, trước hết phải rèn luyện được

các thao tác tư duy lôgic vì đó là công cụ để gia công, để xử lý thông tin thu

nhận được từ nhiều nguồn khác nhau qua nhiều các phương tiện khác nhau

Tại sao vậy:

* Việc rèn luyện tư duy lôgic còn giúp cho SV đi sâu vào nghiên cứu

nội dung tài liệu Vì:

- Sách giáo khoa (hay giáo trình) thường dùng lối trình bày tổng hợp

cho gọn, ít dùng lối trình bày phân tích do sợ dài dòng Vì thế mà giáo trình

(hay sách giáo khoa) ít cho biết sao nghĩ thế này mà không nghĩ thế khác,

nhất là những chỗ rẽ của tư duy

- Hoạt động phân tích và tổng hợp trong sách giáo khoa (hay giáo

trình) nói chung đều ẩn Mà hoạt động trí tuệ "Phân tích và tổng hợp" lại gắn

liền với hoạt động "Suy diễn và quy nạp", hoạt động "Đặc biệt hóa" và "Khái

quát hóa" Vậy thì các phương tiện trực quan cũng như người viết nguồn tài liệu mà khéo léo gợi ý bằng đối thoại thì cái "ẩn tàng" sẽ được lôi ra ánh sáng,

và trở thành "Tường minh" tức là qua các mẫu đối thoại hoặc qua các bài tập nhỏ, tài liệu hướng dẫn cố làm rõ tính đa dạng, phong phú trong cách nhìn các khái niệm, sự vật và hiện tượng, để làm cho SV thấy rằng suy luận tương tự chỉ mới là một cách để mò mẫm, định hướng tìm tòi chân lý, chứ không thể coi là một cách để chứng minh chân lý Vậy cách làm ở đây của tài liệu hướng dẫn là đặt ra những câu hỏi dẫn dắt dẫn SV khám phá ra lôgic của quá trình tư duy Như vậy thì đặt câu hỏi và nghiên cứu theo nhóm nhỏ như vừa nêu trên chỉ là hai trong tám phương pháp xử lý thông tin để người học hình thành cho mình kiến thức và kỹ năng

2.2.2 Người học tự học, tự lực nghiên cứu, khám phá ra kiến thức mới

Thật vậy, đối với người học không phải được đặt trước những kiến thức có sẵn trong sách giáo khoa hay là bài giảng được chuẩn bị sẵn của thầy

mà phải tự đặt mình trước các tình huống Để từ đó, thấy có nhu cầu hay hứng thú phát hiện và giải quyết các vật cản, mâu thuẫn trong nhận thức của mình

để "Tự mình" tìm ra: "Cái chưa biết", "Cái cần khám phá", "Cái mới" Và phải tự đặt mình vào tình huống học, người học phải quan sát, suy nghĩ, tự nghiên cứu, tra cứu, làm thí nghiệm, đặt giả thiết, đặt vấn đề… Để tự mình tìm ra kiến thức, chân lý cùng với cách xử lý tình huống, cách giải quyết vấn

đề

Tóm lại: Quá trình người học tự nghiên cứu, tự tìm ra kiến thức cũng là quá trình người học: "Từ tìm ra ý nghĩa của việc học, chiếm lĩnh kỹ xảo nhận thức và tạo ra các cầu nối nhận thức" Quá trình người học hoạt động nhận thức tích cực, tự lực và sáng tạo theo một quy trình nhất định và theo nhịp độ cá nhân.Cũng chính từ quá trình lao động tập thể đó, mà người học phát hiện ra mối quan hệ cần duy trì với sự việc và người khác, dần dần tìm ra được cách ứng xử với sự vật và con người Từ đó, mà ta hiểu quá trình

khám phá ra tri thức mới cũng là quá trình hình thành nhân cách, quá trình tự

học cách sống trong xã hội thông qua vai trò của xã hội - lớp học

2.3 TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC TỰ HỌC

2.3.1 Người tự học phải có khả năng lập kế hoạch học tập

Như chúng ta đã biết: Thực hiện được việc xây dựng kế hoạch học tập

là chúng ta đã xác định trước một định hướng về cả quá trình học của người

học, cũng như phương pháp sư phạm của người dạy Việc xây dựng kế hoạch

chặt chẽ góp phần làm an toàn hơn cho người dạy và kích thích người học

nhiều hơn

Chính vì vậy, điều đầu tiên chúng ta phải giúp người học (SV) biết

quản lý kế hoạch học tập của mình Muốn vậy chỉ bằng cách GV hướng dẫn

cho người học biết:

2.3.1.1 Cách lập kế hoạch cho chủ đề (học phần, hoặc chương )

Cụ thể đối với học phần: Động vật học có xương sống này ta cần

hướng dẫn cho SV biết kế hoạch học tập như sau:

* Về quỹ thời gian:

- Với học phần: "Động vật có xương sống" cần bao nhiêu giờ (tiết)?: ở

đây với học phần này theo phân phối chương trình là 4 đơn vị học trình tương

đương với 60 tiết trong đó gồm 42 tiết lý thuyết và 18 tiết thực hành

- Việc dạy học học phần này kéo dài bao nhiêu tuần? Như vậy sẽ kéo

dài trong 15 tuần

- Giờ dạy được phân bố như thế nào trong thời khóa biểu? (Thứ mấy

trong tuần, số giờ mỗi buổi)

Cụ thể: Mỗi tuần sẽ học 2 buổi, mỗi buổi 2 tiết Như vậy cả tuần là 4 tiết

* Về mục đích của học phần này: Chúng ta phải trả lời được theo các

câu hỏi như sau:

- Học phần này có thể thực hiện những mục tiêu chính nào?

Nêu cấu tạo phù hợp với chức phận thích nghi với đời sống của từng lớp (động vật có xương sống)

+ Chỉ ra nguồn gốc, sự tiến hóa, sinh thái học và ý nghĩa kinh tế của các lớp thuộc động vật có xương sống

+ Nêu chiều hướng tiến hóa qua các hệ thống cơ quan của ngành động vật có xương sống

- Những mục tiêu chính này có ý nghĩa gì đối với SV?

+ Trang bị cho SV những kiến thức khoa học  bồi dưỡng cho SV quan điểm duy vật biện chứng

+ Thấy giá trị lớn của động vật có xương sống  yêu thế giới động vật

- Những mục tiêu chính này có thể hiện thực hóa như thế nào? (Có thể chia thành các mục tiêu thành phần nào? Sắp xếp các mục tiêu đó như thế nào?)

- Những mục tiêu thành phần nào có thể thực hiện trong quỹ thời gian

đã cho? Tất cả các mục tiêu đã nêu trên

* Về nội dung và kinh nghiệm học tập: Ta có thể trả lời theo các câu hỏi như sau:

- Có thể đạt được mục đích thông qua các chủ đề: nội dung cụ thể nào?

- Có thể tích cực hóa động cơ của SV đối với chủ đề như thế nào?

Ta có thể sử dụng mỗi lớp là một chủ đề Và đối với SV yêu cầu họ

xây dựng nội dung theo hình thức:

+) Hoặc lập đề cương

+) Hoặc lập bảng

+) Hoặc sơ đồ hóa: Dạng phân nhánh

- Những kiến thức nào liên quan đến chủ đề này SV đã có? (Tri thức nào

là mới đối với SV, cái gì là nhắc lại, cái gì không cần thiết, cái gì cần bổ sung?)

* Về phương pháp và phương tiện dạy học: Ta phải trả lời được các

câu hỏi sau đây:

- SV cần học như thế nào? (Theo phương án nào, phương pháp nào?)

Ở học phần nào SV cần hình thành năng lực tự học? (ở tất cả các

phần), phương tiện cần được chuẩn bị và sử dụng như thế nào?

+ Mẫu vật thật: ở học phần này đều có thể chuẩn bị được cho mỗi lớp

- Đặc biệt rèn luyện các thao tác thực hành: Kỹ thuật mổ…

Trên cơ sở nắm bắt được kế hoạch học tập của học phần động vật học

có xương sống do GV thông báo Người học từ đó mà vạch ra cho mình "Lộ

trình" đáp ứng được yêu cầu mang tính thi đua với thời gian (lộ trình này

không chi tiết quá, trước tiên chỉ cần vạch ra một lộ trình bao quát được lĩnh

vực rộng, còn chi tiết sẽ bổ sung sau trong quá trình thi hành)

2.3.1.2 Hướng dẫn sinh viên biết cách kế hoạch hóa, để quản lý thời gian

Kế hoạch hóa là nhân tố then chốt để quản lý thời gian một cách có hiệu quả bao gồm:

*) Kế hoạch dài hạn: Vạch ra một lộ trình như sau:

- Có một kế hoạch học kỳ ghi rõ những "Ngày mốc" của việc học trong học kỳ như: Ngày thi, ngày kiểm tra, ngày đi thực tập… và những "Ngày mốc" của những cam kết như những hoạt động xã hội, gia đình, việc làm…

- Từ đó lập kế hoạch cho những nhiệm vụ cụ thể phải hoàn thành và

kế hoạch hóa việc chuẩn bị để đi đến những "Ngày mốc" nói trên

Một khi kế hoạch dài hạn đã được vạch ra thì học sinh, SV có thể thấy được tình hình sử dụng thời gian sẽ diễn biến thế nào? Khi nào là rất bận cần phải tập trung nỗ lực cho việc học, khi nào có thời gian hơn để cho những hoạt động khác Từ đó, người học có thể tìm ra và bố trí những khoảng thời gian thích hợp cho việc học và cho các hoạt động khác

Ví dụ: Trong dạy học phần động vật học có xương sống thường dạy cho SV năm thứ nhất học vào một học kỳ Trong mỗi học kỳ này có hai bài kiểm tra điều kiện và cuối kỳ có bài thi hết môn Thường cuối kỳ thời gian bận hơn chỉ dành cho ôn thi cùng với các phân môn khác của khoa (đều bố trí thi cuối kỳ) Biết vậy, SV sẽ bố trí những khoảng thời gian thích hợp cho việc học

* Kế hoạch trung hạn: Sau khi đã có kế hoạch dài hạn, người học có thể làm kế hoạch trung hạn, trước hết cho tuần lễ sắp đến, với những chi tiết cần thiết có thể viết thời gian biểu cho cả tuần đó Nên có sổ tay hoặc nhật ký phục vụ cho mục đích này, cần ghi chi tiết đối với những cam kết đã cố định được trong tuần tới

Ví dụ: Sau khi được GV hướng dẫn quỹ thời gian học cho học phần:

Động vật học có xương sống, người học có thể lập kế hoạch cá nhân (theo kế

hoạch trung hạn) cho mỗi tuần có thể như:

Chương I: Ngành dây sống : 3 tiết Tổng 3 chương 10

tiết

Chương II: Phân ngành có xương sống: 2 tiết mà mỗi tuần học 4 tiết

Chương III: Nhóm động vật học có hàm: 5 tiết  3 chương học hai

Do đó người học có thể phân chia thời gian cho việc học một cách hợp

lý với các bộ môn khác…

* Kế hoạch ngắn hạn: Đó là kế hoạch hàng ngày, chi tiết nhất, nó

mang tính "Vi chỉnh" đối với kế hoạch tuần, nó tập trung vào từng nhiệm vụ

cụ thể Ví dụ như:

- Xác định giới hạn thời gian thực hiện để hoàn thành một nhiệm vụ

cụ thể (Ví dụ trong học phần động vật học có xương sống thì khi học chương

I có 3 tiết mà phân phối chương trình 4 tiết trên tuần và mỗi buổi 2 tiết cho

nên tiết 4 của tuân thứ nhất ta nghiên cứu sang chương II một phần)

- Bố trí những nhiệm vụ thách thức nhất vào thời gian thích hợp nhất

để giải quyết một cách thuận lợi

Ví dụ như khi học xong một lớp thuộc học phần động vật học có

xương sống là ta tiến hành thực hành để quan sát cấu tạo ngoài và giải phẫu

quan sát cấu tạo trong Muốn đảm bảo được yêu cầu này thì phần thực hành

này ta chỉ bố trí vào các buổi chiều trên phòng thực hành

- Chỉ định những khối thời gian dài hơn đối với những nhiệm vụ phức

tạp và xác định những thời kỳ ngắn cho những nhiệm vụ đơn giản hơn

- Có một số việc có thể tranh thủ làm vào những "Mẫu" thời gian rỗi (Ví dụ trong lúc ngồi chờ chỗ xe công cộng, chỗ hẹn gặp, hoặc vào lúc hoãn một buổi họp…)

- Mang theo một sổ tay để ghi những ý nghĩ xung quanh việc học (ví dụ: những sáng kiến, những kinh nghiệm, những việc phải làm…)

2.3.1.3 Dạy sinh viên thực hiện kế hoạch học tập một cách khoa học, hợp lý

+ Người học biết lập kế hoạch học: Vạch ra một lộ trình dài hạn cho

cả kỳ học của học phần "Động vật học có xương sống" với 15 tuần, mỗi tuần

4 tiết và 2 tiết mỗi buổi

Đồng thời vạch ra cả lộ trình ngắn hạn: cho từng tuần học, cho mỗi học phần (bộ môn) hay cả hai hay ba bộ môn khác

+ Tiếp người học phải thực hiện kế hoạch đề ra

+ Tất nhiên có thể có sự điều chỉnh trong quá trình thực hiện lộ trình ấy Việc có kế hoạch đúng và phù hợp giúp cho bạn có một số cái đích rõ ràng để phấn đấu và tạo một nếp làm việc khoa học: Có mục tiêu rõ ràng, có hạn định thời gian tức là có thể "Đo đếm" kết quả mà bạn đã gặt hái được

- Biết cách tự học và tự nghiên cứu tài liệu giáo trình (biết cách đọc để

học, giới thiệu sau ở mục 2.3.2, biết phát hiện, nghe nhìn, ghi chép, tóm tắt,

tổng kết, tìm được bản chất cốt lõi các kiến thức để ghi nhớ, tái hiện…)

- Biết cách chất vấn tìm thắc mắc để hỏi (tự hỏi mình, hỏi bạn bè, trợ

giảng, thầy giáo, hay bất cứ ai có khả năng)

* Tóm lại, để hình thành năng lực quản lý kế hoạch học tập, bước đầu

GV phải thông báo cho người học biết: Kế hoạch học tập của học phần "Động

vật học có xương sống" (hoặc bất cứ học phần nào cũng vậy), rồi từ đó người

học biết lập kế hoạch học tập cho học phần này, khi đó người học phải tìm

mọi biện pháp để thực hiện kế hoạch đã đề ra của học phần và cuối cùng

người học có thể tự điều chỉnh kế hoạch học tập cho đúng tiến độ của học

phần Như vậy người học sẽ đáp ứng được mục tiêu đề ra

2.3.2 Người tự học có khả năng tự nắm vững nội dung kiến thức

Trước hết người tự học phải hiểu rằng:

2.3.2.1 Sách là phương tiện quan trọng để tổ chức hoạt động tự học

Các nhà nghiên cứu lý luận dạy học đã khẳng định các tài liệu ấn

phẩm gọi chung là sách

- Sách là phương tiện quan trọng để tổ chức hoạt động tự học của SV,

học sinh

- Cho dù nguồn thông tin khoa học đến với con người trong thời đại

công nghệ thông tin là rất đa dạng, mọi nơi, mọi lúc thì thông tin từ tài liệu ấn

phẩm vẫn là nguồn quan trọng nhất Như vậy biết đọc sách trở thành năng lực

chủ yếu cần hình thành ở SV và ngay cả ở GV và xem đó là công cụ chủ yếu để

tự học

Như vậy, sách là một nguồn chủ yếu cung cấp thông tin, là phương

tiện quan trọng tổ chức hoạt động tự học của người học Cho nên phải dạy SV

biết cách đọc sách để tự lực nắm vững tài liệu nghiên cứu, gia công, xử lý thông tin thu được để giải quyết các vấn đề học tập, nghiên cứu Tư liệu tra cứu được từ sách phải trải qua một chuỗi các thao tác lôgic để xử lý, gia công theo một định hướng nhất định Định hướng này thường do GV nêu ra dưới dạng các bài tập, các vấn đề, các đề tài nhỏ Tùy theo nội dung của bài học mà mức độ khó khăn hay quy mô bài tập, đề tài sẽ khác nhau Theo định hướng trên việc sử dụng sách để tổ chức hoạt động tự học cho SV gồm các yếu tố cơ bản sau: Định hướng

Bài tập, câu hỏi, đề tài Hoạt động tự học với sách Tri thức mới

Và như thế thì hoạt động dạy được quy về hoạt động nêu vấn đề, bài tập, đề tài và hoạt động học được đặc trưng bởi quá trình thu thập, gia công,

xử lý tài liệu thu được từ đọc sách bằng các thao tác phân tích, tổng hợp, so sánh, hệ thống hóa, chứng minh, khái quát hóa…

Vậy người tự học phải hình thành khả năng nắm vững nội dung kiến thức thông qua các biện pháp tự học với sách

2.3.2.2 Các biện pháp tự học với sách

* Dạy SV cách tiếp cận thông tin

- Trước hết GV chọn một vấn đề, một đề tài liên quan đến trọng tâm của bài giảng

- Tiếp đó, GV phải tìm hiểu các nguồn sách, tài liệu có liên quan đến chủ đề nêu ra (chủ yếu tìm từ thư mục thư viện)

Nguồn này GV liệt kê ra thành một danh mục nhỏ để trao cho SV Ngoài ra GV còn phải hướng dẫn SV cách tra cứu theo danh mục đó và những gợi ý khi đọc sách để họ đọc hướng vào giải quyết vấn đề nêu ra

- Yêu cầu SV tóm tắt nội dung đọc được như là những mẫu tư liệu ban đầu để xử lý tiếp theo nhằm giải quyết vấn đề nêu ra

Mẫu tư liệu đọc được có thể là tóm tắt các ý chính của một bài báo,

một đoạn, một mục, một phần, một chương của tài liệu, những điều thú vị mà

SV tách ra theo quan điểm của họ là cần cho việc giải quyết vấn đề nêu ra

Ví dụ 1: Khi học học phần "Động vật học có xương sống" - chương VI

lớp chim - trong đó ta có thể hướng dẫn SV tiếp cận thông tin để phục vụ bổ

sung thêm cho kiến thức cơ bản của giáo trình "Động vật học có xương sống"

* Dạy SV biện pháp xác định và tách ra ý chính từ tài liệu đọc

- Dạy cho SV khi đọc một bài, một phần, hay cả tài liệu biết tự đặt ra câu

hỏi: Tài liệu đề cập đến vấn đề gì? Những khía cạnh nào liên quan đến vấn đề

đó? Trong số các đặc điểm, nội dung mô tả đối tượng, hiện tượng thì đặc điểm

nào là chủ yếu, quan trọng cần phải sử dụng để giải quyết vấn đề GV yêu cầu

SV diễn đạt ý chính từ nội dung đọc được, đặt đề mục cho phần đã đọc sao cho

phản ánh được ý chính đó Cách đặt tên cho đề mục là rất quan trọng và chính đó

cũng là một sản phẩm của tài liệu đọc và nghiên cứu tài liệu SV biết nhận biết ý

chính của tài liệu đọc thực chất đã có kiến thức về chủ đề bài học, do đó họ sẽ

ghi chép nội dung đọc được một cách có định hướng chọn lọc

Ví dụ 2: Vẫn là ví dụ trên, khi bắt tay vào đọc tài liệu "Đời sống các

loài chim" - GV hướng dẫn các em biết đặt câu hỏi cho chủ đề này (chủ đề

nêu ở ví dụ 1) đó là:

- Tài liệu này đề cập tới những vấn đề gì về đời sống các loài chim?

- Về đời sống các loài chim ta chỉ cần chú ý đến khía cạnh nào? ("Trí khôn" và "Ngôn ngữ")

- Sau đó diễn đạt các ý chính đọc được sao cho phản ánh được vấn đề đặt ra là:

+ "Trí khôn" của các loài chim + "Ngôn ngữ" của các loài chim

* Dạy cho SV biện pháp phân loại tài liệu đọc:

- Biện pháp xác định, diễn đạt ý chính từ nội dung bài đọc làm cơ sở cho việc phân loại nội dung bài đọc

- Phân loại nội dung tài liệu đọc được dựa trên sự phân tích cấu trúc lôgic bài học

- SV luyện tập sắp xếp ý theo một trình tự phù hợp từ đó liệt kê những luận điểm, khái niệm, những nội dung chủ yếu kèm theo những dẫn chứng, chứng minh cho luận điểm chính đó

Tóm lại, SV sau khi xác định được ý chính quan trọng, cần phải nêu các ý có liên quan làm sáng tỏ ý chính SV cần phân biệt những thành phần đó

để khi trình bày nội dung đọc biết lập luận với những chứng minh, dẫn chứng xác thực, chặt chẽ thuyết phục

* Dạy SV tự đặt và trả lời câu hỏi của GV:

- Kỹ năng SV tự đặt câu hỏi là rất quan trọng Trong thực tế SV thường quen với việc trả lời câu hỏi do người khác hỏi hơn tự mình đặt ra câu hỏi, để tự trả lời hay hỏi người khác

- SV phải biết đặt câu hỏi ngay cả khi mới bắt đầu học

- Đặt câu hỏi là một biểu hiện của tư duy tích cực, sáng tạo, chủ động