LỜI MỞ ĐẦU Bước sang thế kỉ XXI, toàn nhân loại phải đối mặt với hàng loạt những thách thức và khó khăn. Một trong những thách thức đó chính là vấn đề môi trường và biến đổi khí hậu. Việt Nam là một trong những quốc gia chịu nhiều thiên tai nhất trên thế giới, với khoảng 70% dân số sẽ phải đối mặt với những rủi ro vì bão, mưa lớn và lũ lụt. Bờ biển dài, địa hình rừng núi, nhiều sông suối và khí hậu nhiệt đới khiến bão, mưa lớn khiến Việt Nam sẽ phải chịu thiên tai và thời tiết khắc nghiệt với tần suất ngày càng gia tăng. Thiên tai gây thiệt hại về người, phá hủy nhà cửa, ruộng đồng khiến người dân mất phương tiện sinh sống và đẩy họ trở lại cảnh nghèo đói.Hàng năm, thiên tai gây thiệt hại tương đương khoảng 1.5% giá trị GDP.Trong những năm gần đây, Chính phủ Việt Nam đã nỗ lực ứng phó với thiên tai qua việc giảm thiểu rủi ro, đẩy mạnh công tác chuẩn bị và xây dựng nhiều kịch bản khác nhau về tác động của biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, chưa có tiến bộ rõ rệt hoặc phương án cụ thể. Các cam kết chính trị rất rõ ràng và mạnh mẽ, nhưng vẫn còn những thiếu hụt lớn trong việc xây dựng khả năng ứng phó của cộng đồng và năng lực của chính quyền địa phương.I.Tên và nội dungBước 1: tổng quan tài liệu về dự ánBiến đổi khí hậu Trái Đất là sự thay đổi của hệ thống khí hậu gồm khí quyển, thuỷ quyển, sinh quyển, thạch quyển hiện tại và trong tương lai bởi các nguyên nhân tự nhiên và nhân tạo trong một giai đoạn nhất định từ tính bằng thập kỷ hay hàng triệu năm. Sự biển đổi có thế là thay đổi thời tiết bình quân hay thay đổi sự phân bố các sự kiện thời tiết quanh một mức trung bình. Sự biến đổi khí hậu có thế giới hạn trong một vùng nhất định hay có thế xuất hiện trên toàn Địa Cầu. Trong những năm gần đây, đặc biệt trong ngữ cảnh chính sách môi trường, biến đổi khí hậu thường đề cập tới sự thay đổi khí hậu hiện nay, được gọi chung bằng hiện tượng nóng lên toàn cầu. Nguyên nhân chính làm biến đổi khí hậu Trái Đất là do sự gia tăng các hoạt động tạo ra các chất thải khí nhà kính, các hoạt động khai thác quá mức các bể hấp thụ và bể chứa khí nhà kính như sinh khối, rừng, các hệ sinh thái biển, ven bờ và đất liền khác.
Trang 1LỜI MỞ ĐẦU
Bước sang thế kỉ XXI, toàn nhân loại phải đối mặt với hàng loạt nhữngthách thức và khó khăn Một trong những thách thức đó chính là vấn đề môitrường và biến đổi khí hậu
Việt Nam là một trong những quốc gia chịu nhiều thiên tai nhất trênthế giới, với khoảng 70% dân số sẽ phải đối mặt với những rủi ro vì bão, mưalớn và lũ lụt Bờ biển dài, địa hình rừng núi, nhiều sông suối và khí hậu nhiệtđới khiến bão, mưa lớn khiến Việt Nam sẽ phải chịu thiên tai và thời tiết khắcnghiệt với tần suất ngày càng gia tăng Thiên tai gây thiệt hại về người, pháhủy nhà cửa, ruộng đồng khiến người dân mất phương tiện sinh sống và đẩy
họ trở lại cảnh nghèo đói
Hàng năm, thiên tai gây thiệt hại tương đương khoảng 1.5% giá trịGDP
Trong những năm gần đây, Chính phủ Việt Nam đã nỗ lực ứng phó vớithiên tai qua việc giảm thiểu rủi ro, đẩy mạnh công tác chuẩn bị và xây dựngnhiều kịch bản khác nhau về tác động của biến đổi khí hậu Tuy nhiên, chưa
có tiến bộ rõ rệt hoặc phương án cụ thể Các cam kết chính trị rất rõ ràng vàmạnh mẽ, nhưng vẫn còn những thiếu hụt lớn trong việc xây dựng khả năngứng phó của cộng đồng và năng lực của chính quyền địa phương
I Tên và nội dung
Bước 1: tổng quan tài liệu về dự án
Biến đổi khí hậu Trái Đất là sự thay đổi của hệ thống khí hậu gồm khíquyển, thuỷ quyển, sinh quyển, thạch quyển hiện tại và trong tương lai bởicác nguyên nhân tự nhiên và nhân tạo trong một giai đoạn nhất định từ tínhbằng thập kỷ hay hàng triệu năm Sự biển đổi có thế là thay đổi thời tiết bìnhquân hay thay đổi sự phân bố các sự kiện thời tiết quanh một mức trung bình
Sự biến đổi khí hậu có thế giới hạn trong một vùng nhất định hay có thế xuất
Trang 2hiện trên toàn Địa Cầu Trong những năm gần đây, đặc biệt trong ngữ cảnhchính sách môi trường, biến đổi khí hậu thường đề cập tới sự thay đổi khí hậuhiện nay, được gọi chung bằng hiện tượng nóng lên toàn cầu Nguyên nhânchính làm biến đổi khí hậu Trái Đất là do sự gia tăng các hoạt động tạo ra cácchất thải khí nhà kính, các hoạt động khai thác quá mức các bể hấp thụ và bểchứa khí nhà kính như sinh khối, rừng, các hệ sinh thái biển, ven bờ và đấtliền khác.
Vào những năm 90 của thế kỷ trước, các nhà nghiên cứu khoa học đầungành như như GS Nguyễn Đức Ngữ, GS Nguyễn Trọng Hiệu đã tiến hànhnghiên cứu về biến đổi khí hậu ở Việt Nam Tuy nhiên vấn đề này chỉ thực sựđược quan tâm từ sau năm 2000 Khoảng 50 năm qua, nhiệt độ trung bìnhnăm tăng khoảng 0.5 độ C trên phạm vi cả nước, bên cạnh đó lượng mua cóchiều hướng giảm ở phía Bắc và tăng ở phía Nam trên lãnh thổ Việt Nam
Dự tính sự biến đổi của khí hậu tương lai theo hướng tiếp cận tổ hợp đa
mô hình Việc xây dựng một hệ thống tổ hợp dự tính khí hậu đòi hỏi phải có
hệ thống máy tính mạng và phải tiến hành một khối lượng tính toán khổng lồ.Một trong những hệ thống như vậy đã được xây dựng và hiện đang được vậnhành tại Bộ môn Khí tượng, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Trường Đạihọc Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội Theo kết quả tính toánđược thực hiện trên hệ thống máy tính, cho thấy nhiệt độ không khí trungbình trên khu vực Việt Nam tăng lên đáng kể, có thể lên tới 0.3ºC/thập kỷtrong giai đoạn 2000-2050, ngoại trừ một phần nhỏ ở khu vực Bắc Trung Bộ
Ngày 22/1/2013, tại Hà Nội, TS Nguyễn Ngọc Sinh, Chủ tịch VACNE
và TS Mats Eriksson, đại diện Viện nghiên cứu nước Quốc tế của Thụy Điển(SIWI) đã chủ trì Hội thảo khởi động Dự án “Tăng cường năng lực ứng phóvới biến đổi khí hậu cho cộng đồng làm nông nghiệp vùng đồng bằng sôngHồng và sông Cửu Long” Là Dự án đầu tiên hướng tới mục tiêu: nâng caonăng lực và tạo thế chủ động cho cộng đồng, trong việc ứng phó với biến đổikhí hậu Vì thế, Hội thảo đã thu hút khá đông các nhà hoạt động môi trường,
Trang 3đại diện tổ chức FAO, các cơ quan truyền thông, đại diện các ngành và địaphương tham gia.
23/9/2014 Hội nghị Liên Hợp Quốc về Biến đổi khí hậu năm 2014được tổ chức tại New York (Hoa Kỳ) với sự tham gia của 125 quốc gia Đây
là một diễn đàn đặc biệt để lãnh đạo của các quốc gia trên toàn thế giới nêucác kế hoạch đối phó với biến đổi khí hậu, đồng thời là cơ hội để Liên HợpQuốc thúc đẩy các động lực chính trị nhằm tiến tới một hiệp định toàn cầu vềgiảm khí thải vào năm 2015
Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới (2007), Việt Nam là một trongnăm nước bị ảnh hưởng nghiêm trọng của BĐKH và nước biển dâng, trong đóvùng đồng bằng sông Hồng và sông Mê Công bị ngập chìm nặng nhất Nếumực nước biển dâng 1m sẽ có khoảng 10% dân số bị ảnh hưởng trực tiếp, tổnthất đối với GDP khoảng 10% Nếu nước biển dâng 3m sẽ có khoảng 25%dân số bị ảnh hưởng trực tiếp và tổn thất đối với GDP lên tới 25%
Công văn số 1357/CP-QHQT ngày 13 tháng 11 năm 1998 của Thủtướng Chính phủ giao Tổng cục KTTV (nay là Bộ Tài nguyên và Môi trường)làm cơ quan đầu mối của Chính phủ Việt Nam tham gia và thực hiện Côngước Khung của Liên Hiệp Quốc về biến đổi khí hậu và Nghị định thư Kyoto
Nghị quyết số 60/2007/NQ-CP ngày 03 tháng 12 năm 2007 của Chínhphủ giao Bộ Tài nguyên và Môi trường chủ trì, phối hợp với các bộ, ngànhliên quan xây dựng Chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với biến đổi khíhậu toàn cầu
Luận văn thạc sĩ truyền thông đại chúng “ Vấn đề tuyên truyền BĐKHtrên báo in VN” của Nguyễn Thị Bích Hạnh – Học viện Báo chí và Tuyêntruyền đã trình bày những vấn đề cơ bản về BĐKH toàn cầu , thực trạng và dựbáo về BĐKH ở Việt Nam ; cơ sở pháp lý và tầm quan trọng của vấn đề tuyêntruyền BĐKH Thực trạng công tác tuyên truyền BĐKH trên báo in về nộidung và hình thức tuyên truyền
Trang 4Trong đề án biên soạn tài liệu , tập huấn và xây dựng mạng lưới tuyêntruyền , nâng cao nhận thức về BĐKH cho đoàn viên , sinh viên trườngĐHSP, ĐH Đà Nẵng cho thấy : 49% người được phỏng vấn không biết vềchính sách và quá trình của Nhà nước , 72% không biết các kế hoạch chuẩn bịphòng chống thiên tai Vì thế không có khả năng lên kế hoạch và chuẩn bịứng phó với thiên tai do Đông Tây hội ngộ (EMWF) công bố trong kết quảnghiên cứu việc thích ứng với BĐKH ở Quảng Nam , với mục đích là đưa ramột bộ tài liệu hướng dẫn để lập kế hoạch cho các chương trình BĐKH.
Trong hội nghị thượng đỉnh các thành phố lớn ở C40 về BĐKH lần 3diễn ra ngày 18-21/5/2009 ở Hàn Quốc , cựu Tổng thống Mỹ Bil Clinton đãlên tiếng cảnh báo : “ Trái Đất sẽ phải đối mặt với tình huống chết người nếukhí nhà kính không giảm xuống còn 80% năm 2050
Theo nghiên cứu và đánh giá của chuyên gia về khí hậu Việt Nam hiệnnay có sự biến đổi trong một năm rất rõ rệt:
- Nhiệt độ Trong khoảng 50 năm qua (1951 - 2000), nhiệt độ trungbình năm ở Việt Nam đã tăng lên 0,7oC Nhiệt độ trung bình năm của 4 thập
kỷ gần đây (1961 -2000) cao hơn trung bình năm của 3 thập kỷ trước đó(1931- 1960) Nhiệt độ trung bình năm của thập kỷ 1991 - 2000 ở Hà Nội, ĐàNẵng, thành phố Hồ Chí Minh đều cao hơn trung bình của thập kỷ 1931 -
1940 lần lượt là 0,8; 0,4 và 0,6oC Năm 2007, nhiệt độ trung bình năm ở cả 3nơi trên đều cao hơn trung bình của thập kỷ 1931-1940 là 0,8 - 1,3oC và caohơn thập kỷ 1991 - 2000: 0,4 - 0,5oC
- Lượng mưa Trên từng địa điểm, xu thế biến đổi của lượng mưa trungbình năm trong 9 thập kỷ vừa qua (1911- 2000) không rõ rệt theo các thời kỳ
và trên các vùng khác nhau: có giai đoạn tăng lên và có giai đoạn giảm xuống
- Mực nước biển Theo số liệu quan trắc trong khoảng 50 năm qua ởcác trạm Cửa âxu thế chung của toàn cầu
- Số đợt không khí lạnh ảnh hưởng tới Việt Nam giảm đi rõ rệt tronghai thập kỷ gần đây (cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI) Năm 1994 và năm
Trang 52007 chỉ có 15-16 đợt không khí lạnh bằng 56% trung bình nhiều năm 6/7trường hợp có số đợt không khí lạnh trong mỗi tháng mùa đông (XI - III) thấp
dị thường (0-1 đợt) cũng rơi vào 2 thập kỷ gần đây (3/1990, 1/1993, 2/1994,12/1994, 2/1997, 11/1997) Một biểu hiện dị thường gần đây nhất về khí hậutrong bối cảnh BĐKH toàn cầu là đợt không khí lạnh gây rét đậm, rét hại kéodài 38 ngày trong tháng 1 và tháng 2 năm 2008 gây thiệt hại lớn cho sản xuấtnông nghiệp
- Bão: Vào những năm gần đây, số cơn bão có cường độ mạnh nhiềuhơn, quỹ đạo bão dịch chuyển dần về các vĩ độ phía nam và mùa bão kết thúcmuộn hơn, nhiều cơn bão có quỹ đạo di chuyển dị thường hơn
- Số ngày mưa phùn trung bình năm ở Hà Nội giảm dần trong thập kỷ
1981 -1990 và chỉ còn gần một nửa (15 ngày/năm) trong 10 năm gần đây
Mục tiêu của chiến lược quốc gia về BĐKH đến năm 2030 và nhìn đếnnăm 2050 là làm thay đổi nhận thức , hành vi và cách ứng xử đúng đắn củacon người đối với thiên nhiên và quá trình phát triển kịnh tế xã hội trong bốicảnh biến đổi khí hậu Mục tiêu cụ thể đến năm 2015 là triển khai ngay một
số nhiệm vụ , dự án ứng phó tích cực , cấp bách nhất , gồm quy hoạch tổngthể phát triển kinh tế xã hội thích ứng với BĐKH vùng ĐBSCL , DDBSH ,củng cố nâng cấp hệ thống đê , sông , đê biển , các dự án chống ngập tại cácthành phố lớn ; chống xấm nhập mặn cho những vùng bị nặng nhất , ảnhhưởng tới an ninh lương thực Đến năm 2020 , các khu vực bị ảnh hưởngsớm và nặng nề nhất của BĐKH và nước biển dâng được bảo vệ và tiếp tụcphát triển , vùng ĐBSCL và sông Hồng tiếp tục phát triển bền vững theo quyhoạch phù hợp với BĐKH và nước biển dâng
Vì vậy thực hiện dự án : Nâng cao nhận thức và năng lực ứng phó vớibiến đổi khí hậu cho người dân tại xã Ngọc Khê, huyện Ngọc Lặc, tỉnh ThanhHóa là một điều hết sức cần thiết để giúp người dân tại xã có kiến thức cũngnhư những kỹ năng để ứng phó, tránh và giảm thiểu những hậu qua do thiêntai gây ra
Trang 6Bước 2: Điều trả thử về nhu cầu và khả năng thực thi dự án
a Nhu cầu
Biến đổi khí hậu trái đất gây ảnh hưởng đến thiên nhiên và conngười Nhất là con người:
- Sức khỏe con người:
Những người dễ chịu sự ảnh hưởng nhất là những nông dân nghèo, cácdân tộc thiểu số, người già, phụ nữ và trẻ em
Tình trạng nóng lên làm thay đổi cấu trúc màu nhiệt Ở miền Bắc ấmdần lên dẫn đến làm thay đổi nhịp sinh học của con người
Nhiệt độ tăng làm tác động tiêu cực đến sức khỏe của con người, làmtăng một số nguy cơ đôi với tuổi già, người mắc bệnh tim mạch, người mắcbệnh thần kinh
Thiên tai như bão, lũ lụt, sạt lở đất, hạn hán, mưa lớn…Tăng tần số vàcường độ đe dọa đến tính mạng cũng như sự an toàn của người dân, trực tiếpảnh hưởng đến sức khỏe người dân thông qua ô nhiễm môi trường, dịch bệnhtại xã Ngọc Khê
- Kinh tế:
Huyện Ngọc Lặc là một huyện chuẩn bị lên thị xã Miền Tây của tỉnhThanh Hóa, xã Ngọc Khê là một trong những xã nằm trong vùng quy hoạchnên vấn đề rác thải và ô nhiễm Mặc dù mức độ chịu ảnh hưởng về biến đổikhí hậu còn thấp nhưng Việt Nam có đường bờ biển dài nên độ mưa nhiềucao, lượng mưa lớn cùng với sự dâng lên của nước biển nên xã Ngọc Khêcũng là một trong những vùng chịu tác động của sự biến đổi này như sạt lởđất, lũ quét, lũ ống…
Từ những ảnh hưởng trên nên thực hiện điều tra thử nhu cầu củangười dân và cán bộ lãnh đạo tại xã Ngọc Khê:
Sử dụng các phương pháp để điều trả thử nhu cầu của người dân vàchính quyền địa phương tại xã này như: phỏng vấn sâu, sử dụng bảng hỏi
Trang 7anket…sử dụng điều tra thử 50 người dân trong xã và 5 cán bộ UBND xãNgọc Khê.
- Nhu cầu của người dân tại xã:
+ Học hỏi các kiến thức ứng phó với biến đổi khí hậu phù hợp với điềukiện hoàn cảnh cũng như kinh tế của xã Ngọc Khê
+ Học sử dụng các dụng cụ, phương pháp phù hợp với ứng phó biếnđổi khí hậu
+ Biết cách ứng phó cụ thể với từng trường hợp cụ thể
+ Nguồn tài trợ
+ Xây dựng phương án ứng phó phù hợp
+ Giảm rủi ro, hậu quả của biến đổi khí hậu
- Nhu cầu của cán bộ lãnh đạo xã:
+ Tuyên truyền phổ biến, trang bị kiến thức, đào tạo kỹ năng được chocác hộ dân trong địa bàn triển khai chương trình thông qua các lớp tập huấn
và các chương trình truyền thông trên địa bàn dân cư
+ Hỗ trợ các cộng đồng trong xã xây dựng mô hình ứng phó với BĐKH+ Tổ chức hội thảo để tìm kiếm các ý tưởng, kinh nghiệm của các nhàkhoa học, các chuyên gia về BĐKH và người dân đã sống lâu năm trong vùngthường xuyên bị thiên tai Qua đó xây dựng cơ sở kiến thức và tài liệu trang bị
kỹ năng hành động cho cộng đồng dân cư trong xã Ngọc Khê
b Khả năng thực thi dự án
Từ điều tra về nhu cầu của người dân cũng như cán bộ - lãnh đạo của
xã, ta thấy được khả năng thực thi dự án khá cảo, có khả năng đạt được.Người dân cũng như cán bộ xã đều có nhu cầu nâng cao nhận thức và có nănglực ứng phó với biến đổi khí hậu Điều tra thử 50 người dân và 5 cán bộ xãcho thấy họ đều hưởng ứng và đánh giá nhu cầu gần giống nhau
Dự án này phù hợp với điều kiện hoàn cảnh cũng như kinh tế củangười dân Là một xã toàn là người dân tộc thiểu số chiếm nhiều phần tram
Trang 8dân số của xã như mường, thái, giao…điều kiện kinh tế chưa phát triển nênnhận thức về BĐKH chưa cao.
Bước 3: Đề xuất khởi động dự án
Theo thống kê tình hình thiệt hại do thiên tai và biến đổi khí hậu gây ratrên địa bàn xã mỗi năm lên đến hàng tỷ đồng và ngày một tăng cao
Trong xã thực hiện dự án thì có 5 làng (Cao Hòa, Cao Vân, Tân Thành,Ngọc Lan, Cao Yên) là các làng đặc biệt khó khăn của cả xã và nằm trong cảhuyện, trình độ dân trí thấp, dẫn đến tình trạng dễ bị tổn thương cao, còn cảhuyện có khu dự trữ nước thiên nhiên của cả khu vực huyện Ngọc Lặc là HồCống Khê vì vậy việc triển khai thực hiện dự án tại xã này là hết sức cấp thiết
b Mục tiêu chiến lược và mục tiêu cụ thể
- Mục tiêu chiến lược
Nâng cao nhận thức của cộng đồng về BĐKH, tăng cường khả năngứng phó với thiên tai gia tăng trong bối cảnh BĐKH cho cộng đồng
- Góp phần tích cực với cộng đồng cả nước trong ứng phó với BĐKH
Trang 9+ Phương pháp cùng tham gia: Tiến hành phỏng vấn các đối tượng(giàu, nghèo), các nhà quản lý địa phương (lãnh đạo xã, thôn ) về kinhnghiệm phòng chống thiên tai, nguyện vọng của họ Tổng kết các kinhnghiệm và tài liệu hóa;
+ Phương pháp chuyên gia: Tổ chức các hội thảo, trao đổi trực tiếphoặc qua điện thoại, email nhằm tham khảo ý kiến của các nhà khoa học,các nhà quản lý
+ Phương pháp xây dựng mô hình ứng phó với thiên tai dựa vào cộngđồng: Được tiến hành theo nguyên tắc mọi hoạt động đều có sự tham gia đónggóp của người dân địa phương, những người trực tiếp chịu ảnh hưởng củathiên tai và có nhiều kinh nghiệm trong việc ứng phó với thiên tai
+ Phương pháp tập huấn: Thực hiện thông qua các mô hình trình diễn,bên cạnh cung cấp kiến thức lý thuyết có sự minh họa của các mô hình trìnhdiễn và có tổ chức diễn tập thực hành
+ Phương pháp xây dựng mô hình chuẩn: Đầu tư, xây dựng mô hìnhchuẩn cộng đồng ứng phó với thiên tai một cách chủ động, tích cực, có hiệuquả và dài hạn Từ đó rút kinh nghiệm và tiến hành nhân rộng mô hình
d Điều kiện thực hiện dự án
- Nguồn vốn, nguồn tài trợ
- Nhà quản lý dự án
- Chương trình hành động
- Nguồn nhân lực
- Chuyên gia về BĐKH
Trang 10- Truyền thông, phương tiện truyền thông
- Kỹ thuật cũng như phương thức thực hiện phù hợp
- Lựa chọn các thay thế nếu cần thiết
Bước 4: Định nghĩa dự án, nội dung dự án
Dự án: là sự cố gắng để tạo ra một sản phẩm hay dịch vụ theo đơn đặthàng của tổ chức quản lý dự án
Dự án nâng cao nhận thức và năng lực ứng phó với biến đổi khí hậucho người dân tại xã Ngọc Khê, huyện Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa là dự ánnâng cao năng lực, nhận thức và tạo thế chủ động cho cộng đồng, trong việcứng phó với biến đổi khí hậu, giảm thiểu tối đa mức thiệt hại cũng như hậuquả của thiên tai gây ra Đây là dự án nhỏ, nên tận dụng những kết quả nghiêncứu của các nhà khoa học, cũng như kiến thức bản địa và kinh nghiệm lâu đờicủa người dân để xây dựng được các mô hình thật sự, phù hợp với địaphương
- Khảo sát, đánh giá hiện trạng nhận thức, kiến thức của người dân vềBĐKH, cách ứng phó với thiên tai Xác định nhu cầu người dân trong xã(thực hiện 1 tháng)
- Tuyên truyền phổ biến, trang bị kiến thức, đào tạo kỹ năng cho các hộdân trong địa bàn triển khai chương trình thông qua các lớp tập huấn và cácchương trình truyền thông trên địa bàn dân cư (thực hiện trong 2 tháng, mỗithôn thực hiện trong 1 tuần)