LỜI MỞ ĐẦU Sự phát triển của công nghệ thông tin đã làm thay đổi diện mạo của các ngành nghề trong nền kinh tế hiện nay. Hầu hết, tất cả các lĩnh vực trong xã hội đều đã ứng dụng nó vào quá trình sản xuất. Với hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội sự kết hợp công nghệ thông tin với truyền thông đa phương tiện khiến cho việc sản xuất được nhanh chóng hơn, nắm được nhiều thông tin ở nhiều nơi trên thế giới và từ đó con người hiểu nhau nhiều hơn. Xuất bản cũng không nằm ngoài xu thế ấy. Từ việc xuất bản sách in truyền thống, ngành xuất bản đã áp dụng công nghệ thông tin để sản xuất sách điện tử. Đây là một bước tiến dài trong lĩnh vực xuất bản. Xuất bản điện tử nhanh chóng trở thành một phân khúc thị trường tiềm năng, có đủ sức cạnh tranh với mặt hàng xuất bản truyền thống. Vì xuất bản điện tử đang phát triển và có khả năng thống lĩnh thị trường xuất bản, cơ quan quản lý nhà nước đã ban hành, sửa đổi Luật Xuất bản cho phù hợp với thực tiễn. Điều này có ý nghĩa vô cùng quan trọng, nó là kim chỉ nam cho xuất bản và là sợi chỉ đỏ xuyên suốt cho các nhà xuất bản hoạt động. Tuy nhiên, sự quy định lý thuyết Đảng và Nhà nước với thực tiễn của hoạt động xuất bản sách điện tử còn thiếu sự đồng bộ. Còn nhiều lỗ hổng chưa được lấp kín khiến tình trạng lách luật, vi phạm bản quyền ngày càng nhiều gây nhiều khó khăn trong việc bảo vệ bản quyền sách điện tử của cơ quan quản lý và cá nhà xuất bản.
Trang 1HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN
KHOA XUẤT BẢN
TIỂU LUẬN
Thực trạng bảo vệ bản quyền sách điện tử ở Việt Nam
Sinh viên thực hiện: Mỵ Thị Lan Lớp : Xuất Bản K30
Hà Nội, 4-2013
Trang 2MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU 2
NỘI DUNG 3
I CƠ SỞ LÍ LUẬN 3
1 Các khái niệm 3
2 Lịch sử phát triển của sách điện tử 3
II THỰC TRẠNG BẢO VỆ BẢN QUYỀN SÁCH ĐIỆN TỬ 5
1 Tình hình sản xuất sách điện tử ở nước ta hiện nay 5
2 Vi phạm bản quyền sách điện tử 6
3 Bảo vệ bản quyền sách điện tử - sự hi vọng của doanh nghiệp làm sách với quản lý xuất bản 9
III MỘT SỐ KIẾN NGHỊ 12
KẾT LUẬN 14
Trang 3LỜI MỞ ĐẦU
Sự phát triển của công nghệ thông tin đã làm thay đổi diện mạo của các ngành nghề trong nền kinh tế hiện nay Hầu hết, tất cả các lĩnh vực trong xã hội đều đã ứng dụng nó vào quá trình sản xuất Với hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội
sự kết hợp công nghệ thông tin với truyền thông đa phương tiện khiến cho việc sản xuất được nhanh chóng hơn, nắm được nhiều thông tin ở nhiều nơi trên thế giới và
từ đó con người hiểu nhau nhiều hơn
Xuất bản cũng không nằm ngoài xu thế ấy Từ việc xuất bản sách in truyền thống, ngành xuất bản đã áp dụng công nghệ thông tin để sản xuất sách điện tử Đây là một bước tiến dài trong lĩnh vực xuất bản Xuất bản điện tử nhanh chóng trở thành một phân khúc thị trường tiềm năng, có đủ sức cạnh tranh với mặt hàng xuất bản truyền thống
Vì xuất bản điện tử đang phát triển và có khả năng thống lĩnh thị trường xuất bản, cơ quan quản lý nhà nước đã ban hành, sửa đổi Luật Xuất bản cho phù hợp với thực tiễn Điều này có ý nghĩa vô cùng quan trọng, nó là kim chỉ nam cho xuất bản và là sợi chỉ đỏ xuyên suốt cho các nhà xuất bản hoạt động
Tuy nhiên, sự quy định lý thuyết Đảng và Nhà nước với thực tiễn của hoạt động xuất bản sách điện tử còn thiếu sự đồng bộ Còn nhiều lỗ hổng chưa được lấp kín khiến tình trạng lách luật, vi phạm bản quyền ngày càng nhiều gây nhiều khó khăn trong việc bảo vệ bản quyền sách điện tử của cơ quan quản lý và cá nhà xuất bản
Trang 4NỘI DUNG
I CƠ SỞ LÍ LUẬN
1 Các khái niệm
Xuất bản điện tử là một hoạt động xuất bản mà các xuất bản phẩm được tạo ra
và phân phát đến tay bạn đọc dựa trên hệ thống công nghệ thông tin hiện đại Sản phẩm của nó là các tài liệu, văn bản, sản phẩm của cá nhân, tổ chức, tập thể đã được xã hội hóa dưới hình thức sách điện tử và tuân thủ các quy định hiện hành của pháp luật
Xuất bản sách điện tử là sự phân phối của các phần cứng, phần mềm, nội dung để sản xuất, phân phối các sản phẩm điển tử tương tự hay giống quyển sách truyền thống
Sách điện tử là loại sách xây dựng dưới dạng tệp tập hợp đa dạng các tính năng giao tiếp ưu việt của văn bản điện tử với người đọc; được sử dụng thông qua các thiết bị kỹ thuật hiện đại như: máy tính cá nhân, thiết bị đọc điện tử Đây là loại hình sách mới của lĩnh vực xuất bản và cũng có xu hướng sẽ trở thành loại sách chủ đạo của tương lai Ngoài những ưu điểm của nó đã được công chúng công nhận như: sản xuất nhanh, giá thành thấp, góp phần bảo vệ môi trường, sử dụng sách thuận lợi,… sách điện tử còn có một nhược điểm vô cùng đáng chú ý, đó là vấn đề bảo vệ bản quyền Đây là vấn đề đang gây nhiều rắc rối cho các đơn vị làm sách điện tử
2 Lịch sử phát triển của sách điện tử
Sách điện tử xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1991 ở Mỹ với cuốn “Alia và xứ
sở thần tiên” , “Công viên kỷ Jura” lưu trữ trên thẻ HyperCard và đọc trên máy tính xách tay Sau đó, một số nhà công nghệ và nhà xuất bản đã có những phiên bản sách điện tử nhưng rải rác, nội dung chưa phong phú nên hoạt động xuất bản sách điện tử chưa thực sự phát triển Tới năm 2000, Stephen King cho xuất bản
Trang 5miễn phí cuốn sách điện tử của ông là “Riding the Bullet” trên mạng, ngày đầu tiên
đã có 400.000 ngàn bản được tải về đọc, mở ra triển vọng mới cho ngành xuất bản sách điện tử Cùng với đó là sự phát triển của công nghê thông tin đã tạo bàn đạp cho sách điện tử tiến bước Năm 2001 sách giáo khoa điện tử làm nhẹ cặp cho các học sinh, sinh viên
Ngành công nghiệp xuất bản Mỹ dương như đã sang trang mới khi doanh số sách điện tử (ebook) chiếm 22.55% doanh thu toàn ngành năm 2012, theo bản đánh giá của hiệp hội xuất bản Mỹ Cách đây 10 năm, sách điện tử chỉ chiếm có 0.05% doanh thu toàn ngành Năm 2011, con số này đã lên đến 16.98% Mảng sách điện
tử tăng trưởng mạnh nhất về doanh số là tiểu thuyết doành cho người lớn, sách tham khảo và sách tôn giáo Thậm chí đáng khích lệ hơn đó là tổng doanh thu toàn ngành xuất bản Mỹ đã tăng 6.2% so với năm 2011 lên mức 7.1 tỷ USD
Theo số liệu của Công ty CP Phát hành sách TP Hồ Chí Minh - Fahasa cho biết năm 2004 doanh số sách điện tử trên thế giới đạt 646 triệu USD, chỉ chiếm 6,4% thị phần, nhưng 5 năm sau (năm 2009) đã là 1,5 tỷ USD và đến năm 2010 đã đạt mức 1,8 tỷ USD Dự tính đến năm 2013, doanh số sách điện tử sẽ đạt 3,2 tỷ USDvà đến năm 2014, sẽ là 3,8 tỷ USD, chiếm khoảng 53%, tức hơn một nửa thị phần sách thế giới
Sự phát triển của sách điện tử do nhiều nguyên nhân, song những nhân tố ảnh hưởng sâu sắc và trực tiếp nhất là: tiến bộ khoa học kỹ thuật cung cấp ngày càng nhiều tính năng cho máy tính điện tử với giá rẻ; sự phát tiển của các kênh bán hàng qua internet; yêu cầu giảm chi phí trong ngành in truyền thống; bạn đọc có nhiều
cơ hội đọc qua mạng máy tính; những tính năng ưu việt của sách điện tử Tất cả những yếu tố đó tác động tới sách điện tử vào nhiều mặt Phần đa số đã cho rằng, trong tương lai không xa nó sẽ thay thế hoàn toàn sách truyền thống, thế giới sẽ không còn sách in giấy mà chỉ có sách điện tử Nhận định này không thể nói là
Trang 6hoang tưởng, bởi các nhà xuất bản đang dần chứng minh điều đó là có thể và sẽ có được sớm hơn thế nữa Tuy nhiên, việc làm sách điện tử không hề dễ dàng, nó đòi hỏi trình độ đội ngũ công nhân viên phải thành thạo chuyên nghiệp về công nghệ
số Hơn nữa, việc bản quyền tác phẩm của sách điện tử còn rất mong manh, lỏng lẻo và khó kiểm soát Vì vậy, vấn đề vi phạm bản quyền trong sách điện tử được nhắc tới rất nhiều và cũng là một mối lo ngại cho các nhà xuất bản trước khi họ chuẩn bị làm sách điện tử
II THỰC TRẠNG BẢO VỆ BẢN QUYỀN SÁCH ĐIỆN TỬ
1 Tình hình sản xuất sách điện tử ở nước ta hiện nay
CD-ROM “Những ngôi chùa nổi tiếng Việt Nam” giới thiệu 2.200 bức ảnh
màu tư liệu 300 ngôi chùa nổi tiếng tọa lạc ở 45 tỉnh, thành phố Việt Nam, do Nhiếp ảnh gia - giảng viên trường Nghệ thuật TP.HCM Võ Văn Tường chụp suốt
15 năm Xuất bản và phát hành tháng 3/1996, CD-ROM này được xem là sách điện
tử đầu tiên tại Việt Nam với tiêu chuẩn Multimedia, do Công ty Tin học Tin Việt (TP HCM) hợp tác với NXB Văn hóa - Thông tin và tác giả Võ Văn Tường biên
một dấu mốc quan trọng trong ngành xuất bản Việt Nam CD-ROM giới thiệu cho người xem toàn cảnh các ngôi chùa, điện Phật, tượng các vị Phật, Bồ-tát, Thập bát
La Hán, Bát bộ Kim Cang, Thập điện Minh Vương; đồng thời minh họa nét kiến trúc, điêu khắc, các lễ hội tiêu biểu của Phật giáo Việt Nam…
Năm 2012 là một năm của thị trường sách trên mạng (online), từ sự bùng nổ của các nhà sách trực tuyến đến sách điện tử (ebook) với chiến lược vào cuộc của các nhà xuất bản lớn Dịp cuối năm, nhà sách trực tuyến Tiki.vn còn đứng ra tổ chức “Hội sách online” đầu tiên trong cả nước, quy tụ 26 đơn vị kinh doanh, xuất bản sách trong cả nước Sau 11 ngày hội sách, đã có hơn 500.000 người truy cập vào hội sách và có trên 100.000 cuốn sách được bán ra, trung bình cứ 5 người vào
Trang 7thì có 1 người mua sách Cũng trong năm 2012 ghi nhận nhiều sự kiện trong lĩnh vực ebook mà trong đó có những sự kiện có thể xem là “lịch sử” của ngành xuất bản như việc NXB Tổng hợp TPHCM trở thành NXB đầu tiên chính thức xuất bản ebook Việc NXB trên làm ebook đã gây chú ý lớn nơi bạn đọc vì NXB này có kho sách lớn và đa dạng, trong đó mảng sách tài liệu lịch sử, danh nhân được đánh giá rất cao Công ty Văn hóa Phương Nam mở nhà sách thật dành cho ebook, cho đến nay đây vẫn là nhà sách thật duy nhất dành cho ebook ở Việt Nam Ngoài ra, Cty Lạc Việt cũng đã số hóa gần 5.000 đầu sách, đồng thời tự phát triển định dạng sách điện tử riêng và bộ đọc LacViet-reader nhằm tránh sao chép
Thống kê của Thư viện Quốc gia Việt Nam cho biết, nhu cầu về sách điện tử đang rất lớn: mỗi ngày có khoảng 2.000 lượt đọc sách truyền thống nhưng lại có đến 6.500 lượt yêu cầu về sách trực tuyến Sách điện tử đang phát triển rất mạnh, thậm chí được coi là tương lai của ngành xuất bản
2 Vi phạm bản quyền sách điện tử
Khi tiểu thuyết bom tấn của Dan Brown “Mật mã bị đánh cắp” xuất hiện ở các cửa hàng bán sách, nó đã đem đến nhiều sự chú ý vào tương lai của ngành kinh doanh sách.Trên Amazon.com cuốn sách đã bán được rất nhiều bản điện tử ở Kindle e-reader vào ngày đầu tiên xuất bản vượt hơn cả phiên bản sách bìa cứng của nó Điều này được xem như là một cuộc cách mạng mới trong nghành công nghiệp xuất bản, nhưng điều đó cũng có một cái giá khá đắt Không đầy 24 sau khi phát hành, các bản điện tử phạm pháp của quyển sách đã được tìm thấy trên các trang chia sẻ dữ liệu như Rapidshare và BitTorrent Và cũng
Trang 8Trong ngày đầu tiên xuất bản cuốn "Mật mã bị đánh cắp" của Dan Brown đã có 100.00 lượt tải
về miễn phí
Vi phạm bản quyền kỹ thuật số từ lâu tấn công nghành công nghiệp âm nhạc và phim ảnh, bây giờ đang lan nhanh đến lĩnh vực xuất bản Theo các chuyên gia vấn
đề này sẽ ảnh hưởng nặng hơn đối với các công cụ đọc sách điện tử như Kindle của Amazon, Sony Reader, Nook của Barnes & Noble, điện thoại thông minh Albert Greco, một chuyên gia công nghiệp và giáo sư tiếp thị tại ĐH Fordham cho rằng: “Nói một cách chính xác, sao chép lậu sách điện tử là một sự bùng nổ” Theo Hiệp hội các nhà xuất bản Mỹ (AAP) số lượng sách kỹ thuật số bán ra trong quý II
Hatchette Book Group - công ty xuất bản cuốn sách về ma cà rồng Chạng vạng của Stephenie Meyer phát biểu trong một tuyên bố: “Sao chép lậu đang là một vấn đề nghiêm trọng cho các nhà xuất bản Việc xem xét để bảo vệ bản quyền là rất quan trọng”
Cũng tương tự như thị trường sách thế giới, sách điện tử ở Việt Nam đang đương đầu với vấn nạn sách lậu, ngày càng khó kiểm soát Với nền văn hóa mã nguồn mở trên Internet, các ý tưởng về quyền sở hữu - sở hữu nghệ thuật đang bị
Trang 9bỏ qua, khiến cho việc sao chép sách càng trở nên dễ dàng Loại hình sách điện tử
đã xuất hiện từ nhiều năm qua nhưng gần như hoàn toàn trong tình trạng vi phạm bản quyền Bắt đầu từ thói quen chia sẻ thông tin các tác phẩm văn học, nhiều cá nhân đã đăng tải nội dung cuốn sách lên mạng, dần dần hình thành cả một hệ thống
“sách điện tử” Đến thời điểm này, có hàng chục trang web sách điện tử, phong phú về nội dung và thể loại, cho phép đọc và tải về miễn phí đã thu hút hàng triệu lượt truy cập
Sách điện tử được chú ý như thế có lẽ bởi suốt thời gian qua, rất nhiều các đơn vị xuất bản như Nhã Nam, Đông A, Trẻ, Trí Việt, Chibooks… đều phàn nàn vì nhiều sách điện tử của họ bị làm lậu, trắng trợn phát tán rộng rãi trên hàng chục trang web và diễn đàn như e-thuvien.com/forums, 360-books.com, vnthuquan.net, ebook4u.vn, ebook.edu.vn thu hút khoảng 500.000 thành viên, được phép tải miễn phí hoặc trả phí mỗi lượt tải cho tất cả sách điện tử được đưa lên (với giá khoảng 2000 - 5000 đồng/lần)
Chỉ cần vài cái click chuột, hoặc “lướt” qua một số trang web, diễn đàn như
www.statmyweb.com/s/thu-vien-ebook … người yêu sách có thể tìm được ngay những cuốn tiểu thuyết “best- seller”, hoặc những cuốn “hot” trên thị trường sách Thậm chí, nhiều cuốn sách bị tịch thu, đình bản cũng được xuất hiện tràn lan trên mạng dưới dạng ebook Trên thực tế, việc đăng tải ebook hay copy ra nhiều bản cực kỳ đơn giản và hầu như không tốn mấy công sức, thời gian Thậm chí, việc sản xuất ebook còn đơn giản hơn việc in ấn, sao chép sách in “lậu” Các website chia
sẻ sách điện tử luôn có cả một đội ngũ tình nguyện viên chuyên ngồi gõ lại những cuốn sách hay và đang ăn khách trong nước để đưa lên mạng
Trang 10Theo ước tính, một cuốn sách thuộc diện “best seller” tiền mua bản quyền khoảng từ 2.000 - 3.000USD, có khi còn lên tới 5.000USD, còn sách nước ngoài loại rẻ nhất cũng khoảng 1.000USD Không như trước kia, việc dịch sách là hợp đồng với một dịch giả có uy tín, giờ thường chia nhỏ các chương, phần và thuê sinh viên dịch, rồi thuê người tổng hợp, hiệu đính lại Tùy theo số trang dịch, loại sách, nhưng nói chung, tổng cộng chi phí sản xuất một đầu sách trọn gói hiện nay thuộc diện sách bán chạy từ 70 - 80 triệu đồng (tiền mua bản quyền, tiền dịch, tiền xin giấy phép, biên tập, in ấn, quảng cáo truyền thông ) Và công đoạn sản xuất một cuốn sách mất từ 4 - 6 tháng (từ tìm kiếm sách, mua bản quyền, dịch, hiệu đính biên tập, thiết kế, xin giấy phép, in ấn, quảng bá sách) thì sách lậu chỉ cần mất vài ngày đã hoàn thành
3 Bảo vệ bản quyền sách điện tử - sự hi vọng của doanh nghiệp làm sách với quản lý xuất bản
Hiện nay, có hai vấn đề liên quan đến cách nhìn nhận về quản lý sách điện tử
Đó là sách điện tử theo nghĩa xuất bản lần đầu qua ấn bản điện tử Điều này đòi hỏi luật quy định rõ hơn về NXB nào có quyền xuất bản sách điện tử và xuất bản như thế nào (nếu có đối tác liên kết) Hai là những cuốn sách in được tiếp tục quảng bá, giới thiệu, hoặc phục vụ bạn đọc qua internet, các phương tiện kỹ thuật số (những cuốn sách khi tái bản có thể sẽ được thay đổi về mặt nội dung hoặc hình thức) Như vậy, đòi hỏi cơ quan quản lý phải kiểm tra hết sức chặt chẽ về mảng này tránh tình trạng sửa chữa hoặc thêm bớt những nội dung không được phép
Việc bản quyền sách điện tử bị xâm phạm, thiệt hại trước hết là các nhà xuất bản và các doanh nghiệp làm sách điện tử Họ mất khá nhiều thời gian và vốn để mua về được bản thảo, biên tập, chỉnh sửa và hoàn thiện tác phẩm, cùng với sự kết hợp đối tác kĩ thuật để làm nên một cuốn sách Tuy nhiên, họ lại dễ dàng bị các
Trang 11doanh nghiệp sản xuất lậu làm sách giả, sách nhái để bán ra thị trường với giá cả rẻ hơn Theo ông Phạm Minh Thuận - Tổng Giám đốc Fahasa, nếu không chủ động chuẩn bị cho thị trường sách điện tử tiềm năng, thì sự biến tướng trong văn hóa đọc
là nguy cơ hiện hữu Cùng với đó, sẽ là sự tụt đáng tiếc so với các nước trong thị trường sản phẩm văn hóa đọc
Bỏ qua những tiện ích mà sách điện tử “tự phát” mang đến cho cộng đồng mạng, phải nhìn nhận rằng việc phát tán sách trên mạng - bất kể thiệt hại kinh tế cho các nhà xuất bản, đơn vị làm sách - của những cá nhân, tổ chức trong thời gian qua là hành vi vi phạm bản quyền một cách công khai, trắng trợn “Chưa kể, sách điện tử vi phạm bản quyền cũng có thể làm giảm uy tín của nhà làm sách khi sách trên mạng kém chất lượng” – dịch giả Uông Xuân Vy, người đầu tư chuyển thể cuốn sách best-seller Tôi tài giỏi, bạn cũng thế! của Công ty TGM, nói
Công ước Berne đã có hiệu lực tại Việt Nam từ tháng 7 năm 2004 Thế nhưng việc bảo hộ bản quyền cho các tác phẩm văn học nghệ thuật vẫn chỉ dừng lại ở chủ trương, còn trên thực tế vẫn là “nhiệm vụ bất khả thi” Luật xuất bản cũng đã đi vào cuộc sống, tuy vậy mong ước được pháp luật bảo vệ trước những “kẻ cướp ngày trắng trợn” của các nhà xuất bản có uy tín vẫn là mong muốn xa vời
Hầu hết, các nhà xuất bản đều phải tự mình đối phó với tình trạng sách lậu vì các điều khoản trong Luật Xuất bản chưa rõ nét và chưa phù hợp với thực tiễn Bên cạnh đó, những người làm quản lý cũng không phải là những chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực công nghệ thông tin, nên chưa thể ngăn chặn được tình trạng chống phá trang mạng của các đối tượng xâm phạm
Nếu như sách in truyền thống còn có được những cuộc “càn quét” bắt in lậu (như công ty Trí Việt đã làm) và có những biện pháp răn đe nhất định thì việc quản
lý bản quyền sách trên mạng hiện thời - theo ý kiến của nhiều người trong ngành