Lich su dang bo hoi nong dan thua thien hue

CHƯƠNG I NÔNG DÂN THỪA THIÊN HUẾ TRONG LỊCH SỬ (TRƯỚC KHI ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM RA ĐỜI) I. VÙNG ĐẤT VÀ CON NGƯỜI THỪA THIÊN HUẾ TRƯỚC NĂM 1306 Các nhà khảo cổ học đã phát hiện được khá nhiều dấu tích văn hóa thời tiền sử trên đất Thừa Thiên Huế. Đó là những chiếc rìu, bôn đá tìm thấy ở các xã Hồng Thủy, Hồng Vân, Bắc Sơn, Hồng Bắc và Hồng Hạ (A Lưới), Lộc An và Lộc Thủy (Phú Lộc), Hương Chữ (Hương Trà) và Phong Thu (Phong Điền). Sưu tập công cụ rìu, bôn đá nói trên có niên đại cách ngày nay từ 3.500 năm đến 4.000 năm. Bấy giờ, một bộ phận cư dân nguyên thủy trên đất Thừa Thiên Huế tiếp tục ở lại địa bàn cũ ở vùng thung lũng, chân núi, bìa rừng, một bộ phận lớn khác dần dần lan tỏa xuống khai phá vùng đồng bằng trước núi, ven sông. Do nhu cầu của việc khai phá đất hoang và sản xuất nông nghiệp mà công cụ lao động không ngừng được cải tiến, bổ sung. Bên cạnh công cụ đá, lúc bấy giờ cư dân ở đây còn dùng xương thú và tre, gỗ để chế tác công cụ. Nhờ có sự tham gia của các công cụ tiến bộ mà việc sản xuất không ngừng phát triển. Bên cạnh cây lúa, họ còn trồng các cây lấy củ, cây ăn quả và rau dưa, bầu, bí v.v.. Trên cơ sở đó, nền nông nghiệp sơ khai đã tiến dần lên nền nông nghiệp trồng lúa nước và hình thành nên những xóm làng tiểu nông. Người nông dân từng bước cải biến những vùng đất hoang thành ruộng lúa, nương khoai từ miền núi, thung lũng đến gò đồi và đồng bằng ven sông, ven biển. Tiến lên một bước, dân cư Thừa Thiên Huế thời kim khí đã có một cuộc sống nông nghiệp định cư lâu dài. Công cụ lao động chủ yếu được chế tạo bằng sắt với các loại rìu, cuốc, cày, liềm, dao, thuổng... Nhờ thế mà năng suất trong nông nghiệp được tăng lên. Đời sống vật chất và tinh thần của con người thuở ấy được cải thiện và phong phú hơn. Đến những năm đầu công nguyên, vùng đất Thừa Thiên Huế là một phần của quận Nhật Nam, quận ở cực nam của bộ Giao Chỉ lệ thuộc các triều đại phong kiến Trung Quốc. Trong hai thế kỷ đầu công nguyên, nhân dân quận Nhật Nam đã nhiều lần nổi dậy trong các năm 3943, 100, 137138, 144, 155, tạo điều kiện thuận lợi để người dân huyện Tượng Lâm huyện ở cực nam của quận Nhật Nam (nay thuộc Quảng Nam) đánh đuổi quan binh đô hộ, hình thành nước Lâm Ấp, tiền thân của vương quốc Chăm Pa vào khoảng năm 190193. Năm 248, khi nổ ra cuộc khởi nghĩa của Bà Triệu chống quân Ngô, Lâm Ấp đã đưa quân tiến đánh huyện Thọ Lãnh, và nước Lâm Ấp về phía bắc đã ra đến sông Gianh (Quảng Bình). Nhiều thế kỷ sau đó, tuy có lúc xảy ra chiến tranh nhưng tình hình chung là vùng đất Thừa Thiên Huế trong lòng vương quốc Chăm Pa có điều kiện phát triển cả về kinh tế và văn hóa. Đến năm 1069, vùng đất từ sông Gianh vào đến Cửa Việt thuộc về Đại Việt, Thừa Thiên Huế và một phần của Quảng Trị trở thành vùng cực bắc của Chăm Pa. Khoảng thời gian sau đó, tuy còn phải trải qua một quá trình tranh chấp dai dẳng giữa Chăm Pa và Đại Việt, nhưng kể từ năm 1306, vùng đất nay là Thừa Thiên Huế đã trở thành một bộ phận của nước Đại Việt. II. NÔNG DÂN THỪA THIÊN HUẾ TỪ NĂM 1306 ĐẾN TRƯỚC NGÀY THÀNH LẬP ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM 1. Nông dân Thừa Thiên Huế dưới thời phong kiến Mùa hè 1306, vua Chiêm Thành là Chế Mân xin dâng châu Ô và châu Lý để làm lễ vật dẫn cưới công chúa Huyền Trân, một dải đất từ bờ nam sông Thạch Hãn đến bờ bắc sông Thu Bồn được sáp nhập vào lãnh thổ nước Đại Việt một cách hoà bình. Qua đầu năm 1307, vua Trần cử Hành khiển Đoàn Nhữ Hài vào vùng đất mới này tuyên dương đức ý của triều đình, đổi tên châu Ô làm châu Thuận, châu Lý làm châu Hóa với ý nghĩa biến đổi bằng giáo hóa một cách thuận hòa. Đoàn Nhữ Hài đã chọn cử người địa phương làm quan cai trị, chia cấp ruộng đất và tha tô thuế cho dân 3 năm. Buổi đầu cư dân Chiêm Thành vẫn là lực lượng chủ yếu sinh sống tại đây. Họ sống rải rác ở vùng đồng bằng sông Ô Lâu, sông Bồ, sông Hương, vùng đầm phá và ven biển, thành thạo nghề nông với các giống lúa Chiêm thích nghi chất đất chua mặn. Ở các đầu nguồn và thung lũng phía tây là cư dân Pa Kô, Tà Ôi, Kơ Tu chuyên về nương rẫy và săn bắt, thu hái sản phẩm của núi rừng. Quá trình nhập cư của người Việt tại vùng đất mới Hóa châu diễn ra rải rác trong thế kỷ XIV trong tình trạng cộng cư với dân Chiêm Thành bản địa, và đến cuối thế kỷ, triều đình nhà Trần đã thành lập tại đây 7 huyện là Trà Kệ, Lợi Bồng, Sạ Lệnh, Tư Dung, Bồ Đài, Bồ Lãng và Thế Vinh với khoảng 40 làng, ấp, thôn, trại, sách. Trên 7 huyện dân cư còn thưa thớt và đất hoang vẫn nhiều hơn đất canh tác, và cuộc sống người dân trở nên khó khăn hơn bởi cuộc chiến giành giật đất đai do các vị vua Chiêm sau Chế Mân phát động. Cho đến năm 1391, khi vua Trần Thuận Tông cử Lê Quý Ly đi tuần châu Hóa, xét định quân ngũ, sửa chữa thành trì, vùng đất này mới ổn định. Vào năm 1402, Hồ Hán Thương cho sửa chữa đường thiên lý từ Tây Đô (Thanh Hóa) đến châu Hóa, việc di dân từ phía bắc vào Hóa châu lại tiếp tục, nhưng sau đó trong quá trình xâm lược nước ta, vào năm 1413 giặc Minh đã chiếm được Hóa châu, một ách đô hộ khắc nghiệt được áp đặt lên toàn cõi Đại Việt. Chúng đặt ra đủ loại sắc thuế nhằm vơ vét tài sản của nhân dân. Riêng về tô thuế ruộng đất, chúng nâng lên gấp 3 lần, do định 3 sào thành 1 mẫu. Xóm làng suy kiệt cả về nhân lực lẫn vật lực. Hai châu Thuận, Hóa bị sáp nhập làm một châu Thụân Hóa, gồm 79 làng, 1.470 hộ và 5.662 khẩu dân đinh. Trong hoàn cảnh đó, nhân dân Hóa châu đã tích cực hưởng ứng khởi nghĩa Lam Sơn, giải phóng quê hương (1425). Bình Định Vương Lê Lợi trong bài dụ tướng sĩ, quân lính Tân Bình, Thuận Hóa đã chỉ rõ: “Giặc Minh vô đạo, trái mệnh trời, hung hăng hiếu chiến, hòng mở rộng mãi đất đai, khiến cho sinh dân lầm than đã hơn hai chục năm rồi. Ngay ở kinh lộ của ta cũng chưa thấy có ai dốc lòng hết sức, lập công nêu danh mà bọn các ngươi là bề tôi ở chốn phên giậu biên cương lại biết nghĩ tới công sức của ông cha ngày trước, hết lòng với vua mà đánh giặc, lập công trước. Lòng trung thành đó, thực đáng ngợi khen” 1. Sau khi lên ngôi năm 1428, vua Lê Thái Tổ đã cử các trọng thần vào trấn thủ châu Hóa với nhiệm vụ bảo vệ vùng đất phía nam, ổn định đời sống nhân dân, tăng cường việc di dân khai hoang và thành lập làng xã mới. Có thể xác định những làng được thành lập vào đầu thế kỷ XV như Đa Cảm (nay là Mỹ Xuyên, Phong Điền), Thanh Cần (Quảng Vinh, Quảng Điền), Triều Sơn (nay nằm trên địa bàn các xã Hương Sơ, Hương Vinh, Hương Toàn thuộc huyện Hương Trà)... Tháng 51469, vua Lê Thánh Tông định bản đồ các thừa tuyên trong cả nước. Thừa tuyên Thuận Hóa được tổ chức thành phủ Tân Bình và phủ Triệu Phong. Phần đất Thừa Thiên Huế ngày nay thuộc 3 huyện Kim Trà, Đan Điền và Tư Vinh nằm trong phủ Triệu Phong. Sau chuyến chuyến bình định phương nam thắng lợi của vua Lê Thánh Tông (tháng 21471), hưởng ứng chủ trương di dân của triều đình, một số quan quân nam chinh trở về đã đem gia đình và bà con từ các vùng quê phía bắc mà đa số là Thanh Hóa, Nghệ An vào khai khẩn đất đai, lập thành những làng ấp mới. Theo Hồng Đức bản đồ soạn năm 1490, 3 huyện thuộc phần đất Thừa Thiên ngày nay gồm có: Kim Trà (22 làng, 20 thôn, 3 nguồn), Đan Điền (60 làng, 14 thôn, 4 sách, 1 nguồn) và Tư Vinh (69 làng, 1 thôn, 4 sách). Làng mạc tăng trưởng, ruộng đồng mở mang, nhà cửa tài sản của dân được gầy dựng và bảo vệ. Một sức sống mới đã nảy nở trên chặng đường tiến lên phía trước của châu Hóa. Năm 1527, Mạc Đăng Dung cướp ngôi vua Lê, kéo theo hàng loạt biến động khắp cả nước. Một số gia tộc từ phía bắc lại di cư vào châu Hóa lập nghiệp. Đến năm 1533, khi Lê Trang Tông mở đầu sự nghiệp trung hưng, ở Hóa châu đã có khoảng 180 làng và 50 thôn, sách, nguồn, tập trung ở vùng trung lưu và hạ lưu các sông Bồ, sông Hương, sông Phù Bài, sông Nong, sông Truồi, sông La Ỷ và ven đầm phá cũng như dọc theo đồi cát ven biển. Dân cư đại đa số làm ruộng mỗi năm 2 vụ (hè và thu). Ngoài ra, hầu như làng nông nghiệp nào cũng có nghề đánh cá ở sông, đầm, bàu, ruộng. Hệ đầm phá Tam Giang Cầu Hai gồm hơn hai vạn hecta là một ngư trường tôm cá nước lợ thuận lợi cho dân ven bờ đánh bắt thủy sản. Rải rác năm, ba làng thường có một chợ nhỏ để nông dân bán hàng tự sản, tự tiêu, chưa có hoạt động mua bán tấp nập, chỉ trừ một vài chợ lớn như chợ Thế Lại, Lại Thị, Địa Linh, Tây Thành, Đan Lương, Phò Trạch, Lại Ân. Hầu hết là những chợ dọc theo ven sông, lợi dụng đường sông làm phương tiện chuyên chở. Nhìn chung nhịp sống của nhân dân bình lặng, đơn sơ và đạm bạc. Dương Văn An trong tác phẩm Ô châu cận lục viết năm 1555 đã viết về vùng đất Thuận Hóa: “Đồng bằng làm ruộng nuôi tằm, miền biển làm nghề mắm muối. Tôm cá đánh ở biển, hồ, không đâu không có. Gỗ củi lấy ở núi rừng, tùy nhà dùng đủ. Xóm làng đông đúc, tiếng gà gáy chó sủa cùng nghe. Cỏ nước đầy đủ, bầy trâu chăn thả khắp đồng. Trồng lúa thì vụ hè thường nhiều, vụ thu vẫn ít. Trong ruộng công còn có ruộng khẩn riêng, ngoài thuế ruộng còn nhiều thuế khác. Xuân sang mở hội đua bơi, lụa là chen chúc. Hạ tới mở tiệc tàng quy, ca múa tưng bừng. Tháng tư, tháng năm, dưỡng lúa ngoài ruộng, quá kỳ vẫn chưa thu hoạch. Tháng sáu, tháng bảy thả trâu giữa đồng, trải cả tuần không chăn dắt. Mua bán thì tùy nơi đong lấy, tuy ba hộc lúa vẫn chẳng quá hai tiền. Gà gáy lần ba, người người đi chợ. Mới đầu canh năm nơi nơi ra đồng. Cày thì kết cả đôi trâu, mà cái cày đặt giữa. Bừa thì có dáng cái giường, mà người đứng ở trên. Nhà tuy có nhiều thóc lúa, trong túi cũng không chút bạc vàng” 2. Đáng quý nhất là đông đảo nhân dân, lúc bình thường thì sống chất phác, thuận hòa, vui với cuộc sống nông nghiệp bình dị, nhưng lúc có biến cố thì anh dũng, kiên cường, quyết hy sinh vì nghĩa lớn. Họ là những thế hệ tiên phong trong xu thế mở cõi về phương nam, đã nỗ lực không ngừng làm chuyển biến vùng đất biên cương trở thành làng mạc, đồng ruộng thanh bình. Đó là những nhân tố thuận lợi cho Nguyễn Hoàng năm 1558 vào trấn thủ xứ Thuận Hóa có điều kiện để phát triển dân sinh, củng cố thế lực, đưa vùng đất này tiến lên một giai đoạn phát triển mới. Tháng 111558, Nguyễn Hoàng được lệnh vào trấn thủ Thuận Hóa. Nhân dân các làng mạc ở huyện Tống Sơn (Thanh Hóa) cùng một số quan lại, binh lính ở hai tỉnh Thanh Hóa và Nghệ An đã đi theo Nguyễn Hoàng lập nghiệp ở vùng đất mới. Thừa Thiên Huế Thuận Hóa trở thành đất dựng nghiệp của họ Nguyễn. Công cuộc khai thác Thuận Hóa một cách quy mô được khẩn trương xúc tiến. Quân dân Thanh Hóa, Nghệ An theo phò Nguyễn Hoàng cũng như đông đảo dân nghèo ở phía bắc tự di cư vào Thuận Hóa từ nửa sau thế kỷ XVI cộng với lực lượng dân cư tại chỗ đã trở thành lực lượng quan trọng để thực hiện chính sách khai hoang lập làng và làm nòng cốt trong xây dựng quân đội, chính quyền ở vùng đất mới. Nhân dân được chia thành từng đoàn, được cấp lương thực và nông cụ, cho đi các nơi khai phá đất hoang, lập thành những làng ấp mới. Theo quy định, ruộng đất khai khẩn đặt thành ruộng đất công của làng ấp mới thành lập và dưới quyền sở hữu tối cao của chúa Nguyễn. Hiện tượng tách lập làng mới trên cơ sở làng cũ diễn ra khá phổ biến tại vùng đồng bằng, gò đồi, ven biển và đầm phá. So với thời Lê Mạc, diện tích ruộng đất và số lượng làng xã tăng lên khá nhanh. Lê Quý Đôn trong tác phẩm Ô châu cận lục cho biết xứ Thuận Hoá vào nửa sau thế kỷ XVIII có 2 phủ, 8 huyện, 1 châu với 882 xã, thôn, phường, giáp với 126. 857 người và 153.181 mẫu ruộng. Thừa Thiên Huế bấy giờ là ba huyện Hương Trà, Phú Vang và Quảng Điền thuộc phủ Triệu Phong có 23 tổng, 234 xã, 23 thôn, 77 phường, 1 giáp, 1 châu và 3 sách. Từ nửa sau thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII, kinh tế nông nghiệp Thừa Thiên Huế phát triển khá nhanh. Đầu thế kỷ XVII, giáo sĩ Bori vào đây đã nhận xét: “đất đai màu mỡ và sinh lợi... hàng năm họ gặt lúa 3 lần”, và Lê Quý Đôn cũng cho biết, trên các cánh đồng Đàng Trong nhân dân đã cấy đến 26 giống lúa nếp và 23 giống lúa tẻ, nhiều loại lúa cấy được ở ruộng nước ngọt lẫn ruộng nước mặn; riêng “xứ Thuận Hóa có nhiều ruộng mùa hạ, ít ruộng mùa thu; lúa mùa hạ gọi lúa mùa chính (mùa mùa), lúa mùa thu gọi là lúa mùa trái” 3. Năm 1669, sau khi đo đạc ruộng đất, chúa Nguyễn chính thức ban hành phép thu thuế. Ruộng công, ruộng tư đều được chia làm ba hạng, đánh thuế ngang nhau: mỗi mẫu ruộng hạng nhất nộp 40 thăng thóc (1 thăng = 20 lít), ruộng hạng nhì 30 thăng thóc và ruộng hạng ba 20 thăng thóc. Ruộng mùa thu và đất khô thì không chia hạng, mỗi mẫu nộp 3 tiền. Tháng 4 năm Bính Thân (1716), chúa Nguyễn Phúc Chu sai quan huyện sức cho các tổng, xã kê khai số mẫu, sào, thước, tấc ruộng đất công tư, ruộng chùa, đất bãi, quan điền trang, quan đồn điền, ruộng tư các họ, bỏ hoang chưa khẩn... Tính cả một xứ Thuận Hóa, thực ruộng được 153.181 mẫu 1 sào 5 thước 3 tấc. Riêng ở 3 huyện nay là Thừa Thiên Huế thì cụ thể như sau: Huyện Hương Trà, ruộng đất cộng 33.287 mẫu 12 thước 4 tấc, trong đó trừ bỏ hoang, rừng núi, cồn gò, tha ma 13.845 mẫu 5 sào 8 thước 8 tấc, thực còn ruộng đất 19.442 mẫu 1 sào 3 thước 6 tấc. Huyện Quảng Điền, ruộng đất cộng 14.020 mẫu 4 sào 4 thước 1 tấc, trong đó trừ bỏ hoang, tha ma, ruộng khô, đầm hồ 3.600 mẫu 8 sào 3 thước 3 tấc, thực còn ruộng đất 10.419 mẫu 6 sào 8 tấc. Huyện Phú Vang, ruộng đất cộng 39.574 mẫu 6 sào 4 thước 6 tấc, trong đó trừ bỏ hoang, tha ma 11.540 mẫu 4 sào 4 thước 8 tấc 1 phân, thực còn ruộng đất 28.034 mẫu 2 sào 7 tấc 9 phân 4. Kinh tế nông nghiệp vùng Thuận Hoá phát triển nhanh, chính sách thuế khoá buổi đầu còn tương đối nhẹ nhàng nên đời sống nhân dân được đảm bảo. “Chợ không bán hai giá, người không ai trộm cướp, cửa ngoài không phải đóng”. Đó là do chính sách cai trị nới sức dân của Nguyễn Hoàng và các đời chúa Nguyễn kế vị đã thực hiện. Từ năm 1765, khi quyền hành thực tế rơi vào tay Trương Phúc Loan, kẻ “bán quan, buôn ngục, hình phạt và thuế má nặng nề” thì mâu thuẫn xã hội trở nên gay gắt, cảnh thanh bình không còn nữa. Lê Quý Đôn cho biết riêng việc thuế khóa thì “pháp lệnh rất phiền, nhân viên thu thúc rất nhiều, nên dân cùng nhà nghèo thường khổ vì nộp gấp bội, mà trong thì ty lại, ngoài thì quan bản đường, bớt xén không thể kiểm xét được” 5. Năm 1771, khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ ở đất Quy Nhơn. Dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ, nghĩa quân Tây Sơn đã nhanh chóng phát triển, chiếm cứ gần một nửa đất Đàng Trong và cô lập Thuận Hoá. Năm 1774, quân Trịnh vượt sông Gianh và ngày 3011775, chiếm Đô thành Phú Xuân. Chúa Nguyễn Phúc Thuần cùng thân binh vượt biển vào Gia Định. Việp quận công Hoàng Ngũ Phúc được kiêm lĩnh chức Trấn thủ xứ Thuận Hoá, bắt đầu thực hiện chính sách để bình ổn tình hình như “chở thóc gạo đi đường biển và đường kênh để cấp lương cho quân, cấm đoán cướp bóc, khoan miễn tô thuế, xét hỏi tật khổ, tìm dùng người giỏi, tạm lấy người Thuận Hoá làm huyện lệnh”, thế nhưng họ Trịnh vẫn không cải thiện được tình hình ở Phú Xuân bấy giờ. Đời sống của các tầng lớp nhân dân cơ cực, kinh tế nông nghiệp sa sút. Mọi người dân đều hướng về phong trào Tây Sơn với hy vọng sẽ thay đổi số phận của mình. Sau khi quân Tây Sơn chiếm Phú Xuân ngày 2061786, nhân dân Thuận Hóa đã phấn khởi đem hết sức mình xây dựng quê hương trong giai đoạn mới, trước hết là tham gia quân đội “áo vải cờ đào” để lật đổ chính quyền phong kiến đã mục nát ở Bắc Hà và đập tan cuộc chiến tranh xâm lược của nhà Thanh. Ngày 22121788, Nguyễn Huệ tổ chức lễ Tế Trời tại núi Bân, công bố chiếu lên ngôi, lấy niên hiệu là Quang Trung, điểm binh và tiến ra bắc. Chỉ 40 ngày sau, Quang Trung đã oanh liệt đại phá quân Thanh, bảo vệ nền độc lập dân tộc. Nhà Tây Sơn trải qua hai triều Quang Trung và Cảnh Thịnh, nhưng hầu hết các chính sách xây dựng đất nước đều do vua Quang Trung vạch ra và tổ chức thực hiện. Chính sách kinh tế của nhà Tây Sơn vẫn xây dựng trên căn bản “trọng nông”. Ngô Thì Nhậm (17461803) đã thay mặt hoàng đế viết Khuyến nông chiếu, nêu rõ: “những ruộng công tư trót đã bỏ hoang, dân lưu tán phải trở về nhận lấy để cày cấy, không được để hoang, khiến cho những người thực cày cấy ruộng khác phải chịu thuế khống. Các sắc mục, xã trưởng, thôn trưởng phải xét số đinh hiện có bao nhiêu suất, số điền hiện có bao nhiêu mẫu, ruộng hoang mới khai khẩn bao nhiêu mẫu, hạn trung tuần tháng chín phải làm sổ xếp loại, đem nộp cho các quan; các viên này chuyển đệ lên, đợi quan Khâm sai xét thực, sẽ châm chước mà đánh thuế cho công bằng. Xã nào có ruộng bỏ hoang đã lâu mà không ai nhận, nếu là ruộng công, thì trách cứ vào các viên chức sắc, các chủ hộ xã ấy, phải chiếu nguyên ngạch thuế ruộng mà nộp gấp đôi; nếu là ruộng tư thì sung công, ngạch thuế cũng như ruộng công” 6. Thời Tây Sơn, ngoài thuế, người nông dân không phải đóng thêm một khoản nào nữa nên dốc sức làm ăn, lại nhờ công cuộc chiêu tập dân lưu tán, đẩy mạnh việc khai hoang phục hóa mà xã hội dần dần ổn định, đời sống nhân dân dần dần được cải thiện. Năm 1792, vua Quang Trung mất, nhà Tây Sơn lâm vào suy yếu. Không lâu sau, ngày 3151802, Nguyễn Phúc Ánh lập đàn tế cáo trời đất ở cánh đồng làng An Ninh về việc đặt niên hiệu Gia Long, mở đầu triều Nguyễn. Ngày 1571802, vua Gia Long chiếm được Thăng Long nhưng vẫn quyết định lấy Phú Xuân làm Kinh đô cuả nước Việt Nam. Theo cách nhìn của vua quan triều Nguyễn, Phú Xuân là “nơi miền núi, miền biển đều họp về, đứng giữa miền nam miền bắc, đất đai cao ráo, non sông phẳng lặng; đường thủy thì có cửa Thuận An, cửa Tư Hiền sâu hiểm; đường bộ thì có Hoành Sơn, ải Hải Vân chặn ngăn; sông lớn ngăn phía trước, núi cao giữ phía sau, rồng cuốn hổ ngồi, hình thế vững chãi”. Kiến trúc Kinh thành Huế là sự kết hợp chặt chẽ giữa kiến trúc và thiên nhiên. Đây là trí tuệ và công sức của cả dân tộc Việt Nam ở nửa đầu thế kỷ XIX. Hàng vạn người lao động và thợ thủ công đã được điều từ nhiều nơi đến Huế trong năm 1805 để xây đắp Kinh thành, trong đó đông nhất là người địa phương (4.421 người). Năm 1831, vua Minh Mạng chia đặt từ Quảng Trị ra bắc thành 18 tỉnh, qua năm 1832 tiếp tục chia đặt từ Quảng Nam vào nam thành 12 tỉnh. Cả nước bấy giờ có 30 tỉnh và phủ Thừa Thiên. Đầu năm 1835, triều đình đặt thêm 3 huyện ở phủ Thừa Thiên là Phong Điền, Hương Thuỷ và Phú Lộc. Như vậy, đến thời điểm đó, phủ Thừa Thiên có tất cả 6 huyện, kể từ phía bắc vào là: Phong Điền, Quảng Điền, Hương Trà, Phú Vang, Hương Thuỷ và Phú Lộc. Theo Đại Nam nhất thống chí được biên soạn dưới thời Tự Đức, huyện Phong Điền có 5 tổng, 40 xã, thôn; huyện Quảng Điền có 5 tổng, 58 xã, thôn; huyện Hương Trà có 6 tổng, 98 xã, thôn; huyện Phú Vang có 6 tổng, 90 xã, thôn; huyện Hương Thủy có 5 tổng, 58 xã, thôn và huyện Phú Lộc có 4 tổng, 87 xã, thôn. Sáu huyện có tất cả 31 tổng, gồm 431 xã, thôn, phường, ấp, giáp. Dân đinh ở Thừa Thiên có 68.540 người, ruộng đất trong toàn phủ là 126.150 mẫu. Trong phạm vi mỗi làng xã, đất đai được chia thành hai loại: Công điền (ruộng làng) và công thổ (đất thổ trạch, tức là đất chiếm cứ bởi nhà cửa và các loại đất dùng để trồng những loại cây khác cây lúa). Ruộng đất này triều đình giao cho xã thôn sử dụng, là của công, xã thôn không được phép bán đi 7. Phần lớn công điền công thổ thuộc vào hạng khẩu phân điền, theo định kỳ 3 năm một lần chiếu sổ đinh trong làng mà phân cấp cho dân. Sự phân cấp này được thực hiện bởi các hương chức, chiếu theo sổ đinh của làng, theo thứ tự ngôi thứ. Tất cả mọi dân đinh trong xã, từ quan viên cho đến các hạng thấp nhất của bậc thang xã hội đều được chia ruộng đất 8. Tư điền tư thổ là đất riêng của tư nhân, do tư nhân trồng cấy và nộp thuế. Đất đai này có thể được truyền lại cho con cháu, có thể đem mua bán, cầm cố. Về thuế ruộng, vua Minh Mạng chia cả nước ra làm 3 khu vực, trong đó khu vực I gồm các tỉnh từ Quảng Bình đến Khánh Hòa với mức thuế công điền, tư điền như nhau: hạng nhất 40 thăng thócmẫu, hạng nhì 30 thăng thócmẫu và hạng ba 20 thăng thócmẫu. Thuế ruộng đất phải nộp bằng hiện vật, nhưng triều đình cũng cho phép nộp tiền thay thóc lúa vào những trường hợp như vận chuyển khó khăn và lâu, hay mất mùa không đủ thóc 9. Giá gạo biến đổi rất nhiều từ năm này qua năm khác. Thường thường những lúc giao mùa là lúc nông dân gặp khó khăn, khi mà số gạo gặt được trong mùa trước đã tiêu thụ hết, và phải chờ đợi số thu hoạch của mùa vụ sắp tới; lúc này là lúc giá gạo lên cao. Nhưng nếu gặp thời tiết bất thường, giá gạo còn nhảy vọt cao thêm, có thể lên đến gấp rưỡi hay hơn nữa từ tháng này qua tháng sau. Nông dân khốn khổ phải đi vay, và phải vay với một phân lãi rất cao. Suất lãi quá nặng chồng chất tháng này sang tháng khác, năm này qua năm khác, rút cục nông dân không những mất ruộng mà còn bắt buộc phải cày cấy ruộng của mình và hằng năm phải trả cho chủ nợ một khoảng địa tô. Thừa Thiên Huế bao gồm cả Kinh đô nên thường được triều đình Huế chú ý an dân, phát triển các mặt để tạo chỗ đứng chân vững chắc cho vương triều. Ở đây các vua Nguyễn đã có những chính sách ưu đãi để phát triển nông nghiệp, như quân cấp khẩu phần lương điền cho quan quân, cấm mua bán ruộng đất công, ban hành phép quân điền, cho lập địa bạ, lập kho Thường bình, lập Sở Tịch điền, đặt Sở Diễn canh, lập Kho Bình thiếu, lập Sở Đồn điền và lập Đàn Tiên nông, giảm miễn thuế mỗi khi mất mùa để dân có điều kiện sản xuất. Lễ Tịch điền là một trong những cuộc lễ quan trọng có liên quan đến quốc kế dân sinh dưới triều Nguyễn, qua đó nhằm khuyến khích nông dân chăm lo cày cấy. Khi ban chỉ dụ về việc xây dựng khu Tịch điền, vua Minh Mạng đã nói: đời vua xưa cày ruộng Tịch điền, để lấy gạo làm xôi tế Giao miếu, nhân thể để xét thời tiết làm ruộng khuyên giúp nông dân, thực là việc lớn trong vương chính. Hàng năm cứ đến mùa hạ vào tháng thứ hai thì tiến hành lễ Tịch điền. Tại buổi lễ, nhà vua quay về hướng nam, nhận chiếc cày từ quan Bộ Lễ và nhận roi cày từ quan đứng đầu phủ Thừa Thiên, tay phải cầm cày, tay trái cầm roi, có bốn vị bô lão chức sắc phụ tá. Đi theo cày sau nhà vua có hoàng tử và quan Thượng thư Bộ Hộ mang thúng thóc vừa đi vừa vãi giống. Sau nhà vua, các hoàng thân và quan chức tiếp tục cày. Đến khi lúa chín, quan phủ Thừa Thiên trông coi việc gặt hái cùng với một viên quan Bộ Hộ lựa chọn hạt giống tốt để chuẩn bị cho lễ Tịch điền năm sau, số lúa thu hoạch được dùng cho các lễ tế. Nhà nước còn coi trọng việc xây dựng các công trình thuỷ lợi, đắp đập ngăn mặn, đào kênh, khơi vét sông hói. Năm 1808, Gia Long đích thân xem xét việc đào sông Dương Xuân. Năm 1814, Gia Long đến làng Thanh Thủy (Hương Thủy), thấy ruộng đất bị nhiễm mặn liền cho gọi bô lão đến hỏi việc đào sông. Có người tâu: “Đời xưa có ngòi lạch để phòng nắng lụt mà chứa lại hay tháo đi. Nay khai sông này, thực lợi cho nông dân lắm”, vua bèn quyết định cho đào sông dẫn nước ngọt về và làm thêm cửa đập Thần Phù để ngăn mặn. Lúc mới đào sông mang tên An Cựu, đến năm 1821, Minh Mạng đổi thành sông Lợi Nông để nhắc lại mục đích đào sông. Năm 1835, Minh Mạng cho đào sông Phổ Lợi (Phú Vang), từ sông Hương theo đường sông này đến cửa biển Thuận An là 25 dặm, so với đường cũ có thể bớt được 78 dặm. Sông được đào sâu, vừa có nước ngọt cho ruộng đồng, vừa tiện cho việc đi lại của thuyền bè. Sách Đại Nam nhất thống chí đã cho biết nhiều kênh mương và đê đập được nạo vét và xây dựng dưới thời Gia Long và Minh Mạng, nhờ đó, diện tích canh tác được mở rộng và sản lượng tăng lên đáng kể. Dẫu vậy, cho đến nửa đầu thế kỷ XIX, công cụ chưa có những tiến bộ quan trọng và năng suất cây trồng vẫn còn thấp. Kỹ thuật sản xuất phổ biến là dùng trâu, bò để kéo cày bừa. Để đưa nước vào ruộng, nông dân dùng các nông cụ thô sơ, dùng gàu tát nước bằng tay hoặc xe đạp nước bằng chân. Thừa Thiên Huế ở nửa đầu thế kỉ XIX là đất Kinh sư nên thường được triều đình ưu ái mỗi khi có hoạn nạn. Năm 1808, cư dân ở đây được giảm thuế vì gặp đại hạn. Năm 1816, nông dân được triều đình cho mượn thóc vì giá gạo lên cao. Cũng vào năm ấy, Thừa Thiên cùng một số tỉnh lân cận được giảm thuế thân và thuế ruộng 50%. Đến tháng 11 âm lịch năm đó, vào lúc giá gạo lên cao, vua Gia Long đã truyền phát lúa trong kho để bán cho dân. Năm 1833, vua Minh Mạng lệnh cho Phủ Doãn Thừa Thiên là Trần Tú Dĩnh: “Kinh sư là nơi thủ thiện, người biết hiếu nghĩa. Nhưng người giàu thường do các tai ương mà trục lợi”. Từ đó, việc đầu cơ gạo ở Thừa Thiên cũng bị hạn chế, giá gạo cũng giảm. Năm 1836, vua Minh Mạng lại ra lệnh thuê dân đào vét các dòng kênh để dân có công ăn việc làm và lệnh cho Phủ Doãn Thừa Thiên cho dân làm việc đúng với giờ quy định, không được làm quá sức, trong khi xây công trình nếu có phạm vào ruộng đất của dân đều phải đền bù v.v.. Đất Kinh sư mặc dù được ưu đãi hơn so với các địa phương khác nhưng đời sống của cư dân vẫn cơ cực, vẫn phải chịu gánh nặng của thuế má, phu phen. Sự phân hoá xã hội ngày càng sâu sắc cùng với việc hình thành tầng lớp quý tộc và tầng lớp bình dân, và trên đất Thừa Thiên Huế, người dân cảm nhận rõ rệt hơn sự đè nặng của trật tự, đẳng cấp phong kiến. Lên nắm chính quyền, Gia Long bắt nhân dân trả lại cho chủ cũ ruộng đất mà trước đây phong trào Tây Sơn đã chia cho dân. Tô thuế quá nặng. Ruộng công mỗi mẫu nộp từ 20 đến 40 thăng (1 thăng = 2 lít). Người dân đến tuổi trưởng thành còn phải nộp thuế thân và đi lao dịch nặng nề. Trong khi vua chúa, quan lại sống xa hoa thì nhân dân lao động lại thường thiếu đói, nhất là vào những năm xảy ra thiên tai, dịch bệnh. Năm Giáp Thìn (1844), toàn tỉnh Thừa Thiên bị một trận bão lụt lớn. Hàng nghìn người bị nước và gió cuốn trôi. Nông dân chết đói khắp đầu đường xó chợ. Mâu thuẫn giữa nông dân với chế độ phong kiến ngày càng sâu sắc, dẫn đến sự bùng nổ của hàng trăm cuộc khởi nghĩa nông dân ngay từ thời vua Gia Long. Năm 1805, người dân thiểu số nổi dậy đánh phá miền Tả Trạch, triều đình phải cử Thống chế Phan Văn Đức và Lưu thủ Nguyễn Công Hoà đi đàn áp. Sáu mươi người tham gia khởi nghĩa bị bắt, người cầm đầu bị giết chết, nhiều người tham gia khởi nghĩa bị lưu đày. Năm 1810, dân tộc ít người ở Thừa Thiên lại nổi dậy nhưng cũng bị triều đình đàn áp. Ngoài ra, triều Nguyễn còn đàn áp nhiều cuộc nổi dậy của nông dân, như cuộc đàn áp ở Hương Trà năm 1832.

PHẦN MỞ ĐẦU

Trải qua mấy nghìn năm lịch sử, nông dân Việt Nam đã sớm hình thành một truyền thống yêu nước thiết tha, cần cù trong lao động sản xuất và kiên cường trong đấu tranh chống kẻ thù xâm lược Cùng với các thành phần cư dân khác, nông dân nước ta đã lập nên những thành tích vẻ vang trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước để ngày hôm nay có được một non sông thống nhất và tươi đẹp Trên vùng đất Thừa Thiên Huế - vùng đất kể từ năm

1306 là một bộ phận của nước ta, biết bao thế hệ nông dân đã gắn bó chặt chẽ với những thăng trầm của lịch sử dân tộc.

Từ khi có Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, nông dân Thừa Thiên Huế đãcùng với cả tỉnh và cả nước phát huy cao độ những truyền thống quý báu của mình,tin theo Đảng và từng bước đánh thắng giặc ngoại xâm và giặc đói nghèo Trên quêhương Thừa Thiên Huế, một nông thôn mới với sức sống mới đã và đang hìnhthành ngày một vững chắc

Công trình “Lịch sử phong trào nông dân và Hội Nông dân Việt Nam tỉnhThừa Thiên Huế” đặt ra nhiệm vụ là biên soạn một cách có hệ thống những chặngđường mà nông dân và Hội Nông dân trong tỉnh đã trải qua, phản ánh cụ thể lịch sửxây dựng và bảo vệ quê hương, đất nước của những người dân gắn bó với nôngthôn, ruộng đồng, tập trung vào thời kỳ 1930 - 2005 Từ đó, công trình nhằm mụcđích cung cấp cho người đọc, trước hết là nông dân, hội viên Hội Nông dân trongtỉnh những hiểu biết về chính mình, nhận thức đầy đủ hơn vai trò của mình trongquá khứ cũng như hiện tại Trên cơ sở đó, tiếp tục phát huy hơn nữa truyền thốngyêu nước, đem hết trí tuệ và công sức của bản thân để phục vụ cho sự nghiệp xâydựng một nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa giàu mạnh

Căn cứ vào diễn biến cụ thể của lịch sử, công trình được thể hiện qua 6chương và phần kết luận với các mốc phân kỳ phản ánh thực tế của phong tràonông dân và Hội Nông dân trong tỉnh Công trình được 5 thành viên cùng thực hiệnvới sự phân công cụ thể như sau: Nguyễn Văn Hoa (chương III, mục I chương V và

kết luận), Lưu Thị Thanh Bình (chương II và mục II chương V), Cao Huy Hùng(chương I và mục I, II chương IV), Huỳnh Ngọc Thanh (mục III, IV và V chươngIV) và Trần Văn Lập (chương VI).

Ban Biên soạn công trình trân trọng cảm ơn sự quan tâm và tạo điều kiệnthuận lợi của Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân Tỉnh, Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy và HộiNông dân Việt Nam tỉnh Thừa Thiên Huế Chân thành cảm ơn những ý kiến đónggóp, xây dựng của các vị lão thành cách mạng đã gắn bó với nông dân và Hội Nôngdân qua các thời kỳ lịch sử Chân thành cảm ơn các nhà nghiên cứu chuyên môn đã

có những ý kiến nhận xét về nội dung của công trình

Mặc dù Ban Biên soạn đã rất cố gắng, nhưng những khiếm khuyết của côngtrình là khó tránh khỏi Rất mong nhận được ý kiến đóng góp của cán bộ, hội viên,nông dân và bạn đọc để công trình được hoàn chỉnh hơn

Huế, tháng 01 năm 2008

Chủ biên

TS.Sử học Nguyễn Văn Hoa

xã Hồng Thủy, Hồng Vân, Bắc Sơn, Hồng Bắc và Hồng Hạ (A Lưới), Lộc An

và Lộc Thủy (Phú Lộc), Hương Chữ (Hương Trà) và Phong Thu (Phong Điền) Sưu tập công cụ rìu, bôn đá nói trên có niên đại cách ngày nay từ 3.500 năm đến 4.000 năm.

Bấy giờ, một bộ phận cư dân nguyên thủy trên đất Thừa Thiên Huế tiếp tục ởlại địa bàn cũ ở vùng thung lũng, chân núi, bìa rừng, một bộ phận lớn khác dần dần

lan tỏa xuống khai phá vùng đồng bằng trước núi, ven sông Do nhu cầu của việc

khai phá đất hoang và sản xuất nông nghiệp mà công cụ lao động không ngừngđược cải tiến, bổ sung Bên cạnh công cụ đá, lúc bấy giờ cư dân ở đây còn dùng

xương thú và tre, gỗ để chế tác công cụ Nhờ có sự tham gia của các công cụ tiến

bộ mà việc sản xuất không ngừng phát triển Bên cạnh cây lúa, họ còn trồng các

cây lấy củ, cây ăn quả và rau dưa, bầu, bí v.v Trên cơ sở đó, nền nông nghiệp sơ

khai đã tiến dần lên nền nông nghiệp trồng lúa nước và hình thành nên những xómlàng tiểu nông Người nông dân từng bước cải biến những vùng đất hoang thànhruộng lúa, nương khoai từ miền núi, thung lũng đến gò đồi và đồng bằng ven sông,ven biển

Tiến lên một bước, dân cư Thừa Thiên Huế thời kim khí đã có một cuộc sốngnông nghiệp định cư lâu dài Công cụ lao động chủ yếu được chế tạo bằng sắt vớicác loại rìu, cuốc, cày, liềm, dao, thuổng Nhờ thế mà năng suất trong nông nghiệpđược tăng lên Đời sống vật chất và tinh thần của con người thuở ấy được cải thiện

và phong phú hơn

Đến những năm đầu công nguyên, vùng đất Thừa Thiên Huế là một phần củaquận Nhật Nam, quận ở cực nam của bộ Giao Chỉ lệ thuộc các triều đại phong kiếnTrung Quốc Trong hai thế kỷ đầu công nguyên, nhân dân quận Nhật Nam đã nhiềulần nổi dậy trong các năm 39-43, 100, 137-138, 144, 155, tạo điều kiện thuận lợi đểngười dân huyện Tượng Lâm - huyện ở cực nam của quận Nhật Nam (nay thuộcQuảng Nam) đánh đuổi quan binh đô hộ, hình thành nước Lâm Ấp, tiền thân củavương quốc Chăm Pa vào khoảng năm 190-193.

Năm 248, khi nổ ra cuộc khởi nghĩa của Bà Triệu chống quân Ngô, Lâm Ấp

đã đưa quân tiến đánh huyện Thọ Lãnh, và nước Lâm Ấp về phía bắc đã ra đếnsông Gianh (Quảng Bình) Nhiều thế kỷ sau đó, tuy có lúc xảy ra chiến tranh nhưngtình hình chung là vùng đất Thừa Thiên Huế trong lòng vương quốc Chăm Pa cóđiều kiện phát triển cả về kinh tế và văn hóa Đến năm 1069, vùng đất từ sôngGianh vào đến Cửa Việt thuộc về Đại Việt, Thừa Thiên Huế và một phần củaQuảng Trị trở thành vùng cực bắc của Chăm Pa Khoảng thời gian sau đó, tuy cònphải trải qua một quá trình tranh chấp dai dẳng giữa Chăm Pa và Đại Việt, nhưng

kể từ năm 1306, vùng đất nay là Thừa Thiên Huế đã trở thành một bộ phận củanước Đại Việt

II NÔNG DÂN THỪA THIÊN HUẾ TỪ NĂM 1306 ĐẾN TRƯỚC NGÀY THÀNH LẬP ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM

1 Nông dân Thừa Thiên Huế dưới thời phong kiến

Mùa hè 1306, vua Chiêm Thành là Chế Mân xin dâng châu Ô và châu Lý đểlàm lễ vật dẫn cưới công chúa Huyền Trân, một dải đất từ bờ nam sông Thạch Hãnđến bờ bắc sông Thu Bồn được sáp nhập vào lãnh thổ nước Đại Việt một cách hoàbình Qua đầu năm 1307, vua Trần cử Hành khiển Đoàn Nhữ Hài vào vùng đất mớinày tuyên dương đức ý của triều đình, đổi tên châu Ô làm châu Thuận, châu Lý làm

châu Hóa với ý nghĩa biến đổi bằng giáo hóa một cách thuận hòa Đoàn Nhữ Hài đã

chọn cử người địa phương làm quan cai trị, chia cấp ruộng đất và tha tô thuế chodân 3 năm

Buổi đầu cư dân Chiêm Thành vẫn là lực lượng chủ yếu sinh sống tại đây Họsống rải rác ở vùng đồng bằng sông Ô Lâu, sông Bồ, sông Hương, vùng đầm phá

và ven biển, thành thạo nghề nông với các giống lúa Chiêm thích nghi chất đấtchua mặn Ở các đầu nguồn và thung lũng phía tây là cư dân Pa Kô, Tà Ôi, Kơ Tuchuyên về nương rẫy và săn bắt, thu hái sản phẩm của núi rừng

Quá trình nhập cư của người Việt tại vùng đất mới Hóa châu diễn ra rải ráctrong thế kỷ XIV trong tình trạng cộng cư với dân Chiêm Thành bản địa, và đếncuối thế kỷ, triều đình nhà Trần đã thành lập tại đây 7 huyện là Trà Kệ, Lợi Bồng,

Sạ Lệnh, Tư Dung, Bồ Đài, Bồ Lãng và Thế Vinh với khoảng 40 làng, ấp, thôn,trại, sách

Trên 7 huyện dân cư còn thưa thớt và đất hoang vẫn nhiều hơn đất canhtác, và cuộc sống người dân trở nên khó khăn hơn bởi cuộc chiến giành giậtđất đai do các vị vua Chiêm sau Chế Mân phát động Cho đến năm 1391, khivua Trần Thuận Tông cử Lê Quý Ly đi tuần châu Hóa, xét định quân ngũ, sửa chữathành trì, vùng đất này mới ổn định Vào năm 1402, Hồ Hán Thương cho sửa chữađường thiên lý từ Tây Đô (Thanh Hóa) đến châu Hóa, việc di dân từ phía bắc vàoHóa châu lại tiếp tục, nhưng sau đó trong quá trình xâm lược nước ta, vào năm

1413 giặc Minh đã chiếm được Hóa châu, một ách đô hộ khắc nghiệt được áp đặtlên toàn cõi Đại Việt Chúng đặt ra đủ loại sắc thuế nhằm vơ vét tài sản của nhândân Riêng về tô thuế ruộng đất, chúng nâng lên gấp 3 lần, do định 3 sào thành 1mẫu Xóm làng suy kiệt cả về nhân lực lẫn vật lực Hai châu Thuận, Hóa bị sápnhập làm một châu Thụân Hóa, gồm 79 làng, 1.470 hộ và 5.662 khẩu dân đinh.Trong hoàn cảnh đó, nhân dân Hóa châu đã tích cực hưởng ứng khởi nghĩaLam Sơn, giải phóng quê hương (1425) Bình Định Vương Lê Lợi trong bài dụtướng sĩ, quân lính Tân Bình, Thuận Hóa đã chỉ rõ:

“Giặc Minh vô đạo, trái mệnh trời, hung hăng hiếu chiến, hòng mở rộng mãiđất đai, khiến cho sinh dân lầm than đã hơn hai chục năm rồi Ngay ở kinh lộ của tacũng chưa thấy có ai dốc lòng hết sức, lập công nêu danh mà bọn các ngươi là bề

tôi ở chốn phên giậu biên cương lại biết nghĩ tới công sức của ông cha ngày trước,hết lòng với vua mà đánh giặc, lập công trước Lòng trung thành đó, thực đáng ngợikhen” [1].

Sau khi lên ngôi năm 1428, vua Lê Thái Tổ đã cử các trọng thần vào trấn thủchâu Hóa với nhiệm vụ bảo vệ vùng đất phía nam, ổn định đời sống nhân dân, tăngcường việc di dân khai hoang và thành lập làng xã mới Có thể xác định nhữnglàng được thành lập vào đầu thế kỷ XV như Đa Cảm (nay là Mỹ Xuyên, PhongĐiền), Thanh Cần (Quảng Vinh, Quảng Điền), Triều Sơn (nay nằm trên địa bàncác xã Hương Sơ, Hương Vinh, Hương Toàn thuộc huyện Hương Trà)

Tháng 5-1469, vua Lê Thánh Tông định bản đồ các thừa tuyên trong cả nước.Thừa tuyên Thuận Hóa được tổ chức thành phủ Tân Bình và phủ Triệu Phong.Phần đất Thừa Thiên Huế ngày nay thuộc 3 huyện Kim Trà, Đan Điền và Tư Vinhnằm trong phủ Triệu Phong

Sau chuyến chuyến bình định phương nam thắng lợi của vua Lê Thánh Tông(tháng 2-1471), hưởng ứng chủ trương di dân của triều đình, một số quan quânnam chinh trở về đã đem gia đình và bà con từ các vùng quê phía bắc mà đa số làThanh Hóa, Nghệ An vào khai khẩn đất đai, lập thành những làng ấp

mới Theo Hồng Đức bản đồ soạn năm 1490, 3 huyện thuộc phần đất Thừa Thiên

ngày nay gồm có: Kim Trà (22 làng, 20 thôn, 3 nguồn), Đan Điền (60 làng, 14thôn, 4 sách, 1 nguồn) và Tư Vinh (69 làng, 1 thôn, 4 sách)

Làng mạc tăng trưởng, ruộng đồng mở mang, nhà cửa tài sản của dân đượcgầy dựng và bảo vệ Một sức sống mới đã nảy nở trên chặng đường tiến lên phíatrước của châu Hóa

Năm 1527, Mạc Đăng Dung cướp ngôi vua Lê, kéo theo hàng loạt biến độngkhắp cả nước Một số gia tộc từ phía bắc lại di cư vào châu Hóa lập nghiệp Đếnnăm 1533, khi Lê Trang Tông mở đầu sự nghiệp trung hưng, ở Hóa châu đã cókhoảng 180 làng và 50 thôn, sách, nguồn, tập trung ở vùng trung lưu và hạ lưu cácsông Bồ, sông Hương, sông Phù Bài, sông Nong, sông Truồi, sông La Ỷ và ven

đầm phá cũng như dọc theo đồi cát ven biển Dân cư đại đa số làm ruộng mỗi năm

2 vụ (hè và thu) Ngoài ra, hầu như làng nông nghiệp nào cũng có nghề đánh cá ởsông, đầm, bàu, ruộng Hệ đầm phá Tam Giang - Cầu Hai gồm hơn hai vạn hecta làmột ngư trường tôm cá nước lợ thuận lợi cho dân ven bờ đánh bắt thủy sản Rải rácnăm, ba làng thường có một chợ nhỏ để nông dân bán hàng tự sản, tự tiêu, chưa cóhoạt động mua bán tấp nập, chỉ trừ một vài chợ lớn như chợ Thế Lại, Lại Thị, ĐịaLinh, Tây Thành, Đan Lương, Phò Trạch, Lại Ân Hầu hết là những chợ dọc theoven sông, lợi dụng đường sông làm phương tiện chuyên chở Nhìn chung nhịp sốngcủa nhân dân bình lặng, đơn sơ và đạm bạc

Dương Văn An trong tác phẩm Ô châu cận lục viết năm 1555 đã viết về

vùng đất Thuận Hóa: “Đồng bằng làm ruộng nuôi tằm, miền biển làm nghề mắmmuối Tôm cá đánh ở biển, hồ, không đâu không có Gỗ củi lấy ở núi rừng, tùynhà dùng đủ Xóm làng đông đúc, tiếng gà gáy chó sủa cùng nghe Cỏ nước đầy

đủ, bầy trâu chăn thả khắp đồng Trồng lúa thì vụ hè thường nhiều, vụ thu vẫn

ít Trong ruộng công còn có ruộng khẩn riêng, ngoài thuế ruộng còn nhiều thuếkhác Xuân sang mở hội đua bơi, lụa là chen chúc Hạ tới mở tiệc tàng quy, camúa tưng bừng Tháng tư, tháng năm, dưỡng lúa ngoài ruộng, quá kỳ vẫn chưathu hoạch Tháng sáu, tháng bảy thả trâu giữa đồng, trải cả tuần không chăndắt Mua bán thì tùy nơi đong lấy, tuy ba hộc lúa vẫn chẳng quá hai tiền Gà gáylần ba, người người đi chợ Mới đầu canh năm nơi nơi ra đồng Cày thì kết cả đôitrâu, mà cái cày đặt giữa Bừa thì có dáng cái giường, mà người đứng ở trên Nhàtuy có nhiều thóc lúa, trong túi cũng không chút bạc vàng” [2]

Đáng quý nhất là đông đảo nhân dân, lúc bình thường thì sống chất phác,thuận hòa, vui với cuộc sống nông nghiệp bình dị, nhưng lúc có biến cố thì anhdũng, kiên cường, quyết hy sinh vì nghĩa lớn Họ là những thế hệ tiên phong trong

xu thế mở cõi về phương nam, đã nỗ lực không ngừng làm chuyển biến vùng đấtbiên cương trở thành làng mạc, đồng ruộng thanh bình Đó là những nhân tố thuậnlợi cho Nguyễn Hoàng năm 1558 vào trấn thủ xứ Thuận Hóa có điều kiện để

phát triển dân sinh, củng cố thế lực, đưa vùng đất này tiến lên một giai đoạn pháttriển mới.

Tháng 11-1558, Nguyễn Hoàng được lệnh vào trấn thủ Thuận Hóa Nhân dâncác làng mạc ở huyện Tống Sơn (Thanh Hóa) cùng một số quan lại, binh lính ở haitỉnh Thanh Hóa và Nghệ An đã đi theo Nguyễn Hoàng lập nghiệp ở vùng đất mới.Thừa Thiên Huế - Thuận Hóa trở thành đất dựng nghiệp của họ Nguyễn

Công cuộc khai thác Thuận Hóa một cách quy mô được khẩn trương xúc tiến.Quân dân Thanh Hóa, Nghệ An theo phò Nguyễn Hoàng cũng như đông đảo dânnghèo ở phía bắc tự di cư vào Thuận Hóa từ nửa sau thế kỷ XVI cộng với lực lượngdân cư tại chỗ đã trở thành lực lượng quan trọng để thực hiện chính sách khai hoanglập làng và làm nòng cốt trong xây dựng quân đội, chính quyền ở vùng đất mới.Nhân dân được chia thành từng đoàn, được cấp lương thực và nông cụ, cho đicác nơi khai phá đất hoang, lập thành những làng ấp mới Theo quy định, ruộng đấtkhai khẩn đặt thành ruộng đất công của làng ấp mới thành lập và dưới quyền sởhữu tối cao của chúa Nguyễn Hiện tượng tách lập làng mới trên cơ sở làng cũ diễn

ra khá phổ biến tại vùng đồng bằng, gò đồi, ven biển và đầm phá

So với thời Lê - Mạc, diện tích ruộng đất và số lượng làng xã tăng lên khá

nhanh Lê Quý Đôn trong tác phẩm Ô châu cận lục cho biết xứ Thuận Hoá vào nửa

sau thế kỷ XVIII có 2 phủ, 8 huyện, 1 châu với 882 xã, thôn, phường, giáp với 126

857 người và 153.181 mẫu ruộng Thừa Thiên Huế bấy giờ là ba huyện Hương Trà,Phú Vang và Quảng Điền thuộc phủ Triệu Phong có 23 tổng, 234 xã, 23 thôn, 77phường, 1 giáp, 1 châu và 3 sách

Từ nửa sau thế kỷ XVI đến thế kỷ XVIII, kinh tế nông nghiệp Thừa ThiênHuế phát triển khá nhanh Đầu thế kỷ XVII, giáo sĩ Bori vào đây đã nhận xét: “đấtđai màu mỡ và sinh lợi hàng năm họ gặt lúa 3 lần”, và Lê Quý Đôn cũng cho biết,trên các cánh đồng Đàng Trong nhân dân đã cấy đến 26 giống lúa nếp và 23 giốnglúa tẻ, nhiều loại lúa cấy được ở ruộng nước ngọt lẫn ruộng nước mặn; riêng “xứ

Thuận Hóa có nhiều ruộng mùa hạ, ít ruộng mùa thu; lúa mùa hạ gọi lúa mùa chính(mùa mùa), lúa mùa thu gọi là lúa mùa trái” [3].

Năm 1669, sau khi đo đạc ruộng đất, chúa Nguyễn chính thức ban hành phépthu thuế Ruộng công, ruộng tư đều được chia làm ba hạng, đánh thuế ngang nhau:mỗi mẫu ruộng hạng nhất nộp 40 thăng thóc (1 thăng = 20 lít), ruộng hạng nhì 30thăng thóc và ruộng hạng ba 20 thăng thóc Ruộng mùa thu và đất khô thì khôngchia hạng, mỗi mẫu nộp 3 tiền

Tháng 4 năm Bính Thân (1716), chúa Nguyễn Phúc Chu sai quan huyện sứccho các tổng, xã kê khai số mẫu, sào, thước, tấc ruộng đất công tư, ruộng chùa, đấtbãi, quan điền trang, quan đồn điền, ruộng tư các họ, bỏ hoang chưa khẩn Tính cảmột xứ Thuận Hóa, thực ruộng được 153.181 mẫu 1 sào 5 thước 3 tấc Riêng ở 3huyện nay là Thừa Thiên Huế thì cụ thể như sau:

Huyện Hương Trà, ruộng đất cộng 33.287 mẫu 12 thước 4 tấc, trong đó trừ bỏhoang, rừng núi, cồn gò, tha ma 13.845 mẫu 5 sào 8 thước 8 tấc, thực còn ruộng đất19.442 mẫu 1 sào 3 thước 6 tấc

Huyện Quảng Điền, ruộng đất cộng 14.020 mẫu 4 sào 4 thước 1 tấc, trong đótrừ bỏ hoang, tha ma, ruộng khô, đầm hồ 3.600 mẫu 8 sào 3 thước 3 tấc, thực cònruộng đất 10.419 mẫu 6 sào 8 tấc

Huyện Phú Vang, ruộng đất cộng 39.574 mẫu 6 sào 4 thước 6 tấc, trong đó trừ

bỏ hoang, tha ma 11.540 mẫu 4 sào 4 thước 8 tấc 1 phân, thực còn ruộng đất28.034 mẫu 2 sào 7 tấc 9 phân [4]

Kinh tế nông nghiệp vùng Thuận Hoá phát triển nhanh, chính sách thuế khoábuổi đầu còn tương đối nhẹ nhàng nên đời sống nhân dân được đảm bảo “Chợkhông bán hai giá, người không ai trộm cướp, cửa ngoài không phải đóng” Đó là

do chính sách cai trị nới sức dân của Nguyễn Hoàng và các đời chúa Nguyễn kế vị

đã thực hiện

Từ năm 1765, khi quyền hành thực tế rơi vào tay Trương Phúc Loan, kẻ “bánquan, buôn ngục, hình phạt và thuế má nặng nề” thì mâu thuẫn xã hội trở nên gay

gắt, cảnh thanh bình không còn nữa Lê Quý Đôn cho biết riêng việc thuế khóa thì

“pháp lệnh rất phiền, nhân viên thu thúc rất nhiều, nên dân cùng nhà nghèo thườngkhổ vì nộp gấp bội, mà trong thì ty lại, ngoài thì quan bản đường, bớt xén khôngthể kiểm xét được” [5]

Năm 1771, khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ ở đất Quy Nhơn Dưới sự lãnh đạocủa Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ, nghĩa quân Tây Sơn đã nhanhchóng phát triển, chiếm cứ gần một nửa đất Đàng Trong và cô lập Thuận Hoá Năm

1774, quân Trịnh vượt sông Gianh và ngày 30-1-1775, chiếm Đô thành Phú Xuân.Chúa Nguyễn Phúc Thuần cùng thân binh vượt biển vào Gia Định Việp quận côngHoàng Ngũ Phúc được kiêm lĩnh chức Trấn thủ xứ Thuận Hoá, bắt đầu thực hiệnchính sách để bình ổn tình hình như “chở thóc gạo đi đường biển và đường kênh đểcấp lương cho quân, cấm đoán cướp bóc, khoan miễn tô thuế, xét hỏi tật khổ, tìmdùng người giỏi, tạm lấy người Thuận Hoá làm huyện lệnh”, thế nhưng họ Trịnhvẫn không cải thiện được tình hình ở Phú Xuân bấy giờ Đời sống của các tầng lớpnhân dân cơ cực, kinh tế nông nghiệp sa sút Mọi người dân đều hướng về phongtrào Tây Sơn với hy vọng sẽ thay đổi số phận của mình

Sau khi quân Tây Sơn chiếm Phú Xuân ngày 20-6-1786, nhân dân Thuận Hóa

đã phấn khởi đem hết sức mình xây dựng quê hương trong giai đoạn mới, trước hết

là tham gia quân đội “áo vải cờ đào” để lật đổ chính quyền phong kiến đã mục nát

ở Bắc Hà và đập tan cuộc chiến tranh xâm lược của nhà Thanh Ngày 22-12-1788,Nguyễn Huệ tổ chức lễ Tế Trời tại núi Bân, công bố chiếu lên ngôi, lấy niên hiệu làQuang Trung, điểm binh và tiến ra bắc Chỉ 40 ngày sau, Quang Trung đã oanh liệtđại phá quân Thanh, bảo vệ nền độc lập dân tộc

Nhà Tây Sơn trải qua hai triều Quang Trung và Cảnh Thịnh, nhưng hầu hết cácchính sách xây dựng đất nước đều do vua Quang Trung vạch ra và tổ chức thực hiện.Chính sách kinh tế của nhà Tây Sơn vẫn xây dựng trên căn bản “trọng nông”.Ngô Thì Nhậm (1746-1803) đã thay mặt hoàng đế viết Khuyến nông chiếu, nêu rõ:

“những ruộng công tư trót đã bỏ hoang, dân lưu tán phải trở về nhận lấy để cày cấy,

không được để hoang, khiến cho những người thực cày cấy ruộng khác phải chịu thuếkhống Các sắc mục, xã trưởng, thôn trưởng phải xét số đinh hiện có bao nhiêu suất,

số điền hiện có bao nhiêu mẫu, ruộng hoang mới khai khẩn bao nhiêu mẫu, hạn trungtuần tháng chín phải làm sổ xếp loại, đem nộp cho các quan; các viên này chuyển đệlên, đợi quan Khâm sai xét thực, sẽ châm chước mà đánh thuế cho công bằng Xã nào

có ruộng bỏ hoang đã lâu mà không ai nhận, nếu là ruộng công, thì trách cứ vào cácviên chức sắc, các chủ hộ xã ấy, phải chiếu nguyên ngạch thuế ruộng mà nộp gấp đôi;nếu là ruộng tư thì sung công, ngạch thuế cũng như ruộng công” [6]

Thời Tây Sơn, ngoài thuế, người nông dân không phải đóng thêm một khoảnnào nữa nên dốc sức làm ăn, lại nhờ công cuộc chiêu tập dân lưu tán, đẩy mạnhviệc khai hoang phục hóa mà xã hội dần dần ổn định, đời sống nhân dân dần dầnđược cải thiện

Năm 1792, vua Quang Trung mất, nhà Tây Sơn lâm vào suy yếu Không lâusau, ngày 31-5-1802, Nguyễn Phúc Ánh lập đàn tế cáo trời đất ở cánh đồng làng

An Ninh về việc đặt niên hiệu Gia Long, mở đầu triều Nguyễn Ngày 15-7-1802,vua Gia Long chiếm được Thăng Long nhưng vẫn quyết định lấy Phú Xuân làmKinh đô cuả nước Việt Nam Theo cách nhìn của vua quan triều Nguyễn, Phú Xuân

là “nơi miền núi, miền biển đều họp về, đứng giữa miền nam miền bắc, đất đai caoráo, non sông phẳng lặng; đường thủy thì có cửa Thuận An, cửa Tư Hiền sâu hiểm;đường bộ thì có Hoành Sơn, ải Hải Vân chặn ngăn; sông lớn ngăn phía trước, núicao giữ phía sau, rồng cuốn hổ ngồi, hình thế vững chãi”

Kiến trúc Kinh thành Huế là sự kết hợp chặt chẽ giữa kiến trúc và thiên nhiên.Đây là trí tuệ và công sức của cả dân tộc Việt Nam ở nửa đầu thế kỷ XIX Hàng vạnngười lao động và thợ thủ công đã được điều từ nhiều nơi đến Huế trong năm 1805 đểxây đắp Kinh thành, trong đó đông nhất là người địa phương (4.421 người)

Năm 1831, vua Minh Mạng chia đặt từ Quảng Trị ra bắc thành 18 tỉnh, quanăm 1832 tiếp tục chia đặt từ Quảng Nam vào nam thành 12 tỉnh Cả nước bấy giờ

có 30 tỉnh và phủ Thừa Thiên Đầu năm 1835, triều đình đặt thêm 3 huyện ở phủ

Thừa Thiên là Phong Điền, Hương Thuỷ và Phú Lộc Như vậy, đến thời điểm đó,phủ Thừa Thiên có tất cả 6 huyện, kể từ phía bắc vào là: Phong Điền, Quảng Điền,Hương Trà, Phú Vang, Hương Thuỷ và Phú Lộc.

Theo Đại Nam nhất thống chí được biên soạn dưới thời Tự Đức, huyện Phong

Điền có 5 tổng, 40 xã, thôn; huyện Quảng Điền có 5 tổng, 58 xã, thôn; huyệnHương Trà có 6 tổng, 98 xã, thôn; huyện Phú Vang có 6 tổng, 90 xã, thôn; huyệnHương Thủy có 5 tổng, 58 xã, thôn và huyện Phú Lộc có 4 tổng, 87 xã, thôn Sáuhuyện có tất cả 31 tổng, gồm 431 xã, thôn, phường, ấp, giáp Dân đinh ở ThừaThiên có 68.540 người, ruộng đất trong toàn phủ là 126.150 mẫu

Trong phạm vi mỗi làng xã, đất đai được chia thành hai loại:

Công điền (ruộng làng) và công thổ (đất thổ trạch, tức là đất chiếm cứ bởi nhàcửa và các loại đất dùng để trồng những loại cây khác cây lúa) Ruộng đất này triềuđình giao cho xã thôn sử dụng, là của công, xã thôn không được phép bán đi [7].Phần lớn công điền công thổ thuộc vào hạng khẩu phân điền, theo định kỳ 3 nămmột lần chiếu sổ đinh trong làng mà phân cấp cho dân Sự phân cấp này được thựchiện bởi các hương chức, chiếu theo sổ đinh của làng, theo thứ tự ngôi thứ Tất cảmọi dân đinh trong xã, từ quan viên cho đến các hạng thấp nhất của bậc thang xãhội đều được chia ruộng đất [8]

Tư điền tư thổ là đất riêng của tư nhân, do tư nhân trồng cấy và nộp thuế Đấtđai này có thể được truyền lại cho con cháu, có thể đem mua bán, cầm cố

Về thuế ruộng, vua Minh Mạng chia cả nước ra làm 3 khu vực, trong đó khuvực I gồm các tỉnh từ Quảng Bình đến Khánh Hòa với mức thuế công điền, tư điềnnhư nhau: hạng nhất 40 thăng thóc/mẫu, hạng nhì 30 thăng thóc/mẫu và hạng ba 20thăng thóc/mẫu

Thuế ruộng đất phải nộp bằng hiện vật, nhưng triều đình cũng cho phép nộptiền thay thóc lúa vào những trường hợp như vận chuyển khó khăn và lâu, hay mấtmùa không đủ thóc [9]

Giá gạo biến đổi rất nhiều từ năm này qua năm khác Thường thường nhữnglúc giao mùa là lúc nông dân gặp khó khăn, khi mà số gạo gặt được trong mùatrước đã tiêu thụ hết, và phải chờ đợi số thu hoạch của mùa vụ sắp tới; lúc này làlúc giá gạo lên cao Nhưng nếu gặp thời tiết bất thường, giá gạo còn nhảy vọt caothêm, có thể lên đến gấp rưỡi hay hơn nữa từ tháng này qua tháng sau.

Nông dân khốn khổ phải đi vay, và phải vay với một phân lãi rất cao Suất lãiquá nặng chồng chất tháng này sang tháng khác, năm này qua năm khác, rút cụcnông dân không những mất ruộng mà còn bắt buộc phải cày cấy ruộng của mình vàhằng năm phải trả cho chủ nợ một khoảng địa tô

Thừa Thiên Huế bao gồm cả Kinh đô nên thường được triều đình Huế chú ý

an dân, phát triển các mặt để tạo chỗ đứng chân vững chắc cho vương triều Ởđây các vua Nguyễn đã có những chính sách ưu đãi để phát triển nông nghiệp, nhưquân cấp khẩu phần lương điền cho quan quân, cấm mua bán ruộng đất công, banhành phép quân điền, cho lập địa bạ, lập kho Thường bình, lập Sở Tịch điền, đặt SởDiễn canh, lập Kho Bình thiếu, lập Sở Đồn điền và lập Đàn Tiên nông, giảm miễnthuế mỗi khi mất mùa để dân có điều kiện sản xuất

Lễ Tịch điền là một trong những cuộc lễ quan trọng có liên quan đến quốc kếdân sinh dưới triều Nguyễn, qua đó nhằm khuyến khích nông dân chăm lo cày cấy.Khi ban chỉ dụ về việc xây dựng khu Tịch điền, vua Minh Mạng đã nói: đời vuaxưa cày ruộng Tịch điền, để lấy gạo làm xôi tế Giao miếu, nhân thể để xét thời tiếtlàm ruộng khuyên giúp nông dân, thực là việc lớn trong vương chính Hàng năm cứđến mùa hạ vào tháng thứ hai thì tiến hành lễ Tịch điền Tại buổi lễ, nhà vua quay

về hướng nam, nhận chiếc cày từ quan Bộ Lễ và nhận roi cày từ quan đứng đầu phủThừa Thiên, tay phải cầm cày, tay trái cầm roi, có bốn vị bô lão chức sắc phụ tá Đitheo cày sau nhà vua có hoàng tử và quan Thượng thư Bộ Hộ mang thúng thóc vừa

đi vừa vãi giống Sau nhà vua, các hoàng thân và quan chức tiếp tục cày Đến khilúa chín, quan phủ Thừa Thiên trông coi việc gặt hái cùng với một viên quan Bộ

Hộ lựa chọn hạt giống tốt để chuẩn bị cho lễ Tịch điền năm sau, số lúa thu hoạchđược dùng cho các lễ tế.

Nhà nước còn coi trọng việc xây dựng các công trình thuỷ lợi, đắp đập ngănmặn, đào kênh, khơi vét sông hói Năm 1808, Gia Long đích thân xem xét việc đàosông Dương Xuân Năm 1814, Gia Long đến làng Thanh Thủy (Hương Thủy), thấyruộng đất bị nhiễm mặn liền cho gọi bô lão đến hỏi việc đào sông Có người tâu:

“Đời xưa có ngòi lạch để phòng nắng lụt mà chứa lại hay tháo đi Nay khai sôngnày, thực lợi cho nông dân lắm”, vua bèn quyết định cho đào sông dẫn nước ngọt

về và làm thêm cửa đập Thần Phù để ngăn mặn Lúc mới đào sông mang tên AnCựu, đến năm 1821, Minh Mạng đổi thành sông Lợi Nông để nhắc lại mục đíchđào sông Năm 1835, Minh Mạng cho đào sông Phổ Lợi (Phú Vang), từ sôngHương theo đường sông này đến cửa biển Thuận An là 25 dặm, so với đường cũ cóthể bớt được 7-8 dặm Sông được đào sâu, vừa có nước ngọt cho ruộng đồng, vừatiện cho việc đi lại của thuyền bè

Sách Đại Nam nhất thống chí đã cho biết nhiều kênh mương và đê đập được

nạo vét và xây dựng dưới thời Gia Long và Minh Mạng, nhờ đó, diện tích canh tácđược mở rộng và sản lượng tăng lên đáng kể Dẫu vậy, cho đến nửa đầu thế kỷXIX, công cụ chưa có những tiến bộ quan trọng và năng suất cây trồng vẫn cònthấp Kỹ thuật sản xuất phổ biến là dùng trâu, bò để kéo cày bừa Để đưa nước vàoruộng, nông dân dùng các nông cụ thô sơ, dùng gàu tát nước bằng tay hoặc xe đạpnước bằng chân

Thừa Thiên Huế ở nửa đầu thế kỉ XIX là đất Kinh sư nên thường được triều đình

ưu ái mỗi khi có hoạn nạn Năm 1808, cư dân ở đây được giảm thuế vì gặp đại hạn.Năm 1816, nông dân được triều đình cho mượn thóc vì giá gạo lên cao Cũng vào năm

ấy, Thừa Thiên cùng một số tỉnh lân cận được giảm thuế thân và thuế ruộng 50% Đếntháng 11 âm lịch năm đó, vào lúc giá gạo lên cao, vua Gia Long đã truyền phát lúatrong kho để bán cho dân Năm 1833, vua Minh Mạng lệnh cho Phủ Doãn Thừa Thiên

là Trần Tú Dĩnh: “Kinh sư là nơi thủ thiện, người biết hiếu nghĩa Nhưng người giàu

thường do các tai ương mà trục lợi” Từ đó, việc đầu cơ gạo ở Thừa Thiên cũng bị hạnchế, giá gạo cũng giảm Năm 1836, vua Minh Mạng lại ra lệnh thuê dân đào vét cácdòng kênh để dân có công ăn việc làm và lệnh cho Phủ Doãn Thừa Thiên cho dân làmviệc đúng với giờ quy định, không được làm quá sức, trong khi xây công trình nếu cóphạm vào ruộng đất của dân đều phải đền bù v.v

Đất Kinh sư mặc dù được ưu đãi hơn so với các địa phương khác nhưng đờisống của cư dân vẫn cơ cực, vẫn phải chịu gánh nặng của thuế má, phu phen Sựphân hoá xã hội ngày càng sâu sắc cùng với việc hình thành tầng lớp quý tộc vàtầng lớp bình dân, và trên đất Thừa Thiên Huế, người dân cảm nhận rõ rệt hơn sự

đè nặng của trật tự, đẳng cấp phong kiến

Lên nắm chính quyền, Gia Long bắt nhân dân trả lại cho chủ cũ ruộng đất màtrước đây phong trào Tây Sơn đã chia cho dân Tô thuế quá nặng Ruộng công mỗimẫu nộp từ 20 đến 40 thăng (1 thăng = 2 lít) Người dân đến tuổi trưởng thành cònphải nộp thuế thân và đi lao dịch nặng nề Trong khi vua chúa, quan lại sống xa hoathì nhân dân lao động lại thường thiếu đói, nhất là vào những năm xảy ra thiên tai,dịch bệnh Năm Giáp Thìn (1844), toàn tỉnh Thừa Thiên bị một trận bão lụt lớn.Hàng nghìn người bị nước và gió cuốn trôi Nông dân chết đói khắp đầu đường xóchợ Mâu thuẫn giữa nông dân với chế độ phong kiến ngày càng sâu sắc, dẫn đến

sự bùng nổ của hàng trăm cuộc khởi nghĩa nông dân ngay từ thời vua Gia Long.Năm 1805, người dân thiểu số nổi dậy đánh phá miền Tả Trạch, triều đìnhphải cử Thống chế Phan Văn Đức và Lưu thủ Nguyễn Công Hoà đi đàn áp Sáumươi người tham gia khởi nghĩa bị bắt, người cầm đầu bị giết chết, nhiều ngườitham gia khởi nghĩa bị lưu đày Năm 1810, dân tộc ít người ở Thừa Thiên lại nổidậy nhưng cũng bị triều đình đàn áp Ngoài ra, triều Nguyễn còn đàn áp nhiều cuộcnổi dậy của nông dân, như cuộc đàn áp ở Hương Trà năm 1832

Nhìn chung, xã hội Thừa Thiên Huế vào nửa đầu thế kỷ XIX tuy có nhiều biếnđổi đi lên vì là vùng đất Kinh sư của nhà Nguyễn, nhưng vẫn bộc lộ những dấu hiệubất ổn chung của xã hội Việt Nam trước nguy cơ bị thế lực phương Tây xâm lược

Ngày 1-9-1858, thực dân Pháp nổ súng tấn công Đà Nẵng, mở đầu cuộc chiếntranh xâm lược của chủ nghĩa thực dân ở Việt Nam Nằm sát ở phía nam, sự chuẩn

bị cho cuộc kháng chiến của nhân dân Thừa Thiên và triều đình Huế ngày càng tíchcực và khẩn trương hơn

Tháng 9-1858, triều đình Huế điều hai chiến thuyền và 150 lính về đóng giữcửa Tư Hiền (Phú Lộc) để phòng giặc, còn ở cửa biển Thuận An (Phú Vang), triềuđình Huế cho quân lấy xích sắt và dây sắt chắn ngang đề phòng quân Pháp tấn côngKinh đô Huế Một loạt các lũy đất được xây đắp ở Hy Du, Lộ Châu, Hải Trình,Cồn Sơn, Hoà Duân v.v Đối với mặt đường bộ, ngoài Hải Vân Quan đã được tăngcường phòng bị, triều đình Huế cho đắp thêm đồn ở hệ thống ải Hải Vân để ngăngiặc Pháp, bảo vệ Kinh đô

Trong khoảng thời gian này, kinh tế ở Thừa Thiên Huế cũng có những chuyểnbiến quan trọng Từ năm 1860, do thực dân Pháp đánh chiếm miền Nam mà việcvận chuyển lúa gạo ra miền Trung gặp khó khăn, Thừa Thiên lại hay mất mùa,thiên tai liên tục xảy ra nên dân chúng thường bị đói kém Trước tình hình đó, triềuđình Huế đã lệnh cho các xã thôn trong phủ Thừa Thiên cứ 100 mẫu ruộng côngtrích lấy 10 mẫu, giao cho xã dân cày cấy, thu hoạch làm kho chứa riêng gọi là “Xãthương” để dành khi thiếu đem ra ban phát cho dân Ngoài ra, công tác thủy lợi,khơi sông, đắp đập ngăn mặn được triều đình chú ý và tiến hành liên tục trongnhiều năm

Tháng 2-1865, triều đình huy động hơn 600 người dân ở ba tổng Phú Ốc, AnNinh, Long Hồ (Hương Trà) để khơi con sông cũ An Vân, mỗi dân công hàng ngàyđược cấp một bát gạo và 40 đồng [10] Tháng 3-1865, triều đình cho dân các xã AnLưu, Sư Lỗ khơi vét dòng sông từ An Lưu đến sông Lợi Nông để lấy nước tướiruộng và tiện đường vận tải Tháng 4-1867, việc khơi sông được tổ chức rầm rộtrong toàn phủ Triều đình cho đào vét sông Hương từ phía ngoài đến cầu Gia Hộicùng các cửa cống ở Bao Vinh, vét sông Lợi Nông và sông Thuận Trực thuộc địaphận xã Nghi Giang (Phú Lộc) Đến tháng 10-1868, tại các xã An Phú (Hương Trà),

Lương Điền (Phú Lộc) ruộng đất nhiều nhưng địa thế hơi trũng thấp, trước có dòngsông chảy qua nhưng đã bị lấp, triều đình Huế bèn chi 1.500 quan cho dân phu khaiđào, lại đắp ụ đất, đặt cống để tùy lúc chứa nước hoặc tháo nước Sau đó, triều đìnhHuế còn tổ chức khai đào vét đường sông huyện Hương Trà từ cửa biển Nham Biềuđến xã Vân Cù, khai đường sông các xã Kim Đôi, Vân Trình (Phong Điền) thẳng rasông Vĩnh Định (Quảng Trị), vét sông Lợi Nông ở hai giáp Thanh Thuỷ Chánh vàThanh Thuỷ Thượng (Hương Thủy), khơi đường sông ở các xã đoạn Thanh Hương

để tưới tiêu, đắp lại bờ biển ở Vinh Hiền (Phú Lộc) để ngăn mặn v.v

Nói chung, “công tác thủy lợi ở Thừa Thiên Huế rất được chú trọng, triều đìnhHuế phạt nặng các quan lại bê trễ gây ảnh hưởng xấu đến sản xuất nông nghiệp củanhân dân Như vào tháng 8-1874, đường sông ở Bao Vinh, Kim Đôi nhiều chỗnông cạn, triều đình Huế cho là quan địa phương không chịu thường xuyên xem xétkhơi đào, nên hai viên Tri huyện Hương Trà và Hương Thủy đều bị giáng một cấplưu lại làm việc, 3 viên quan ở phủ Thừa Thiên đều bị phạt 9 tháng lương” [11].Việc khai hoang cũng được triều đình quan tâm Tháng 5-1863, nhà vua chophép Biện lý bộ Hình Trần Đình Túc mộ người khai khẩn ruộng bỏ hoang ở phủThừa Thiên và phong ông làm Doanh điền sứ phụ trách việc khai hoang Đến tháng4-1864, Trần Đình Túc cho mộ dân khai khẩn ruộng hoang ở địa phận xã LươngĐiền (Phú Lộc) Mỗi suất đinh được vay trước 20 quan tiền, khai hoang xong 6năm sau mới bắt đầu tính thuế Các ấp mới nhờ khai hoang mà được thành lập làQuý Lộc, Mỹ Thuận, Lương Tri và Lương Sơn Tây Tháng 7-1871, triều đình lệnhcho quan phủ Thừa Thiên xem xét những đất bồi ở bên sông, coi chỗ nào cày cấyđược thì khuyến khích dân chúng khai khẩn cày cấy, người nào không đủ vốn thìcho vay tiền công để khai khẩn nhằm đem lại mối lợi chung Ngoài ra, triều đìnhcòn phổ biến cách thức chế xe nước bằng trâu kéo phỏng theo kiểu phương Tây đểtưới ruộng bị hạn vào tháng 2-1865

Những biện pháp nói trên tuy phần nào đã góp phần cải thiện đời sống của đại

bộ phận cư dân là nông dân nhưng do phải liên tục gánh chịu nhiều thiên tai và dịchbệnh trầm trọng mà cuộc sống của họ phải lâm vào cảnh cơ cực

Từ đầu năm 1858, dịch bệnh phát ra ở Thừa Thiên và một số tỉnh miền Trung,kéo dài đến gần giữa năm vẫn chưa chấm dứt khiến nhiều người dân bị chết, dântình hoang mang sợ hãi Trước tình cảnh ấy, triều đình Huế đã cho các vùng bị dịchđược hoãn các thuế lệ và nghĩa vụ về ruộng đất Qua năm 1859, bệnh dịch lại bùngphát, kéo từ tháng 4 đến tháng 8 âm lịch, thêm nhiều người dân bị chết Đến năm

1862, ở Thừa Thiên Huế và Quảng Trị bị bệnh lệ khí kéo dài rất lâu, nhân dânnhiều người bị nhiễm nặng Tính đến tháng 7-1863, triều đình đã cấp tiền tuất chohơn 3.600 người chết vì bệnh lệ khí

Cùng với dịch bệnh là thiên tai xảy ra dồn dập Tháng 4-1859, mưa rét kéo dàilàm tổn hại gần 50% diện tích lúa, chỉ có lúa trổ muộn vào lúc khí trời tạnh ráo mớikhông bị mất, làm cho giá gạo lên cao và nhiều người phải bỏ làng xiêu dạt đi nơikhác kiếm sống Năm 1864, mới tháng hai âm lịch mà ở Thừa Thiên đã bị bão trànvào, gây thiệt hại nặng nề về tài sản của nhân dân, và triều đình Huế đã tổ chứcquyên góp được 4.481 hộc thóc (1 hộc = 60 lít), đồng thời trích ở kho thóc thêm5.368 hộc, chiếu theo số dân bị nạn mà cấp phát hoặc cho vay Đến tháng 9 âm lịchcùng năm, Thừa Thiên Huế lại bị gió bão mưa lụt rất lớn, nhà cửa đổ nát, dânchúng bị chết rất nhiều Triều đình cử quan lại đi phát chẩn cho dân và cho nhữngbần nông vay tiền và thóc (cứ mỗi mẫu ruộng được vay 1 quan tiền, một hộcthóc) Đầu năm 1865, nạn đói lại xuất hiện, nặng nhất là vùng núi và đồng bằngven biển Triều đình Huế đã lệnh cho quan phủ Thừa Thiên xuất 7.000 phương gạotrong kho (1 phương = 30 lít), đem cho các hộ dân nghèo đói vùng ven núi và venbiển vay tạm để qua cơn ngặt nghèo Vào tháng 1-1868, nhiều xã thôn trong phủ bịbão lụt tàn phá mùa màng nên dân chúng nộp thiếu tiền thuế cả năm là 985 quantiền, thiếu tiền vay của công là 1.860 quan Phủ Thừa Thiên phải làm bản tấu trình

lên bộ Công và triều đình Huế, cuối cùng dân thiếu tiền thuế ở Thừa Thiên đượcxét giảm bớt 50%.

Đã khổ sở vì thiên tai, dịch bệnh, nhân dân Thừa Thiên Huế còn phải gánhchịu sự nhũng nhiễu, áp bức của một số quan lại, hoàng thân nhà Nguyễn và taychân của Sứ quán Pháp đóng tại bờ nam sông Hương Chẳng hạn vào đầu năm

1871 triều đình Huế đã trừng trị hàng loạt các quan đứng đầu phủ Thừa Thiên vì tộidanh gây xáo động dân chúng trong hạt, để xảy ra nhiều vụ trộm cướp, kiện tụng,thiếu sâu sát phong tục và đời sống của nhân dân, xảo trá, không chính trực

Trong hoàn cảnh đó, làn sóng chống đối triều đình ngày càng dâng cao, tạonên nhiều cuộc khởi nghĩa trong cả nước, và riêng ở Kinh đô là cuộc khởi nghĩa

“Chày Vôi” (1866) bất thành

Sau đó, trong ba ngày (từ 18-8 đến 20-8-1883), quân Pháp nổ súng tấn côngThuận An, chiếm Trấn Hải, Hoà Duân, Cồn Sơn và Hạp Châu Vua Hiệp Hòaquyết định hòa nghị, ký với Pháp Hiệp ước Harmand ngày 25-8-1883, công nhận

sự bảo hộ của Pháp trên toàn cõi Việt Nam và người Pháp có quyền kiểm soát vềmặt ngoại giao của triều đình Huế Từ đây, Việt Nam chính thức bị chia làm 3 kỳvới chế độ lệ thuộc khác nhau Thừa Thiên thuộc Trung Kỳ là đất bảo trợ, do triềuđình Huế trực tiếp cai trị

Sau 4 tháng ở trên ngai vàng, vua Hiệp Hoà bị phế truất vì đi chệch đường lốigiữ nước của những người chủ chiến và nguyện vọng của nhân dân Ngày 2-12-

1883, hoàng tử Ưng Đăng làm lễ lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu là Kiến Phúc Bộmáy lãnh đạo triều đình Huế lại ngả về phía những người thuộc phái chủ chiến Đến ngày 6-6-1884, đại diện triều đình Huế và Patenôtre ký hiệp ước gồm 19khoản Theo đó, nước Đại Nam chịu nhận sự bảo trợ của nước Pháp Các tỉnh BìnhThuận, Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hoá được sáp nhập trở lại Trung Kỳ… Hiệp ướcPatenôtre đánh dấu sự công nhận địa vị thống trị của thực dân Pháp tại Việt Nam

và chủ quyền của triều đình Huế chuẩn bị mất vào tay thực dân Pháp

Ngày 2-8-1884, Ưng Lịch lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu là Hàm Nghi.Người Pháp đã phản ứng quyết liệt sự việc trên và cuối cùng dẫn đến sự kiện pháichủ chiến trong triều đình Huế mở cuộc tấn công quân Pháp ở Kinh thành Một giờsáng ngày 5-7-1885 (23 tháng 5 năm Ất Dậu), quân triều đình bắt đầu tấn công vàđến 9 giờ sáng thì quân Pháp làm chủ tình thế, Kinh thành bị thất thủ Binh lính vàdân chúng trong thành hoảng loạn tìm đường chạy trốn Quân Pháp xông vào gặp aigiết nấy, đốt phá khắp nơi, tiếng kêu khóc vang trời dậy đất Chúng tự do cướp giật,hãm hiếp, phá phách suốt 48 giờ Toàn bộ kho tàng, báu vật trong cung điện bịchúng thu giữ

Từ ngày 18-8-1883 đến ngày 5-7-1885 là giai đoạn nhân dân Thừa Thiên Huếtrực tiếp đối đầu với quân đội xâm lược Pháp ngay trên Kinh đô Huế Tuy chỉ rấtngắn ngủi về mặt thời gian, song đây là giai đoạn kết thúc sự tồn vong của nền độclập dân tộc nói chung, của Thừa Thiên Huế nói riêng vào cuối thế kỷ XIX

Sự biến ngày 5-7-1885 (23-5 năm Ất Dậu) là bản hùng ca bi tráng mà cha ông

ta viết lên trong quá khứ, mãi mãi đi vào lịch sử đấu tranh của mảnh đất ThừaThiên Huế nói riêng, của dân tộc Việt Nam nói chung như là một cái mốc đauthương về nỗi hận mất nước Vì thế mà cho đến hôm nay nhiều người dân ThừaThiên Huế cũng như trong cả nước vẫn gọi đó là ngày “Quốc hận”, và lễ cúng “Âmhồn” diễn ra phổ biến ở Huế (từ ngày 23 đến cuối tháng 5 âm lịch hàng năm) vẫncòn lắng đọng âm hưởng của nỗi buồn mất nước ngày xưa [12]

2 Nông dân Thừa Thiên Huế dưới thời thực dân Pháp thống trị

Sáng ngày 7-5-1885, vua Hàm Nghi phải ra dần phía bắc Hơn hai tháng sau,ngày 19-9-1885 thực dân Pháp đưa Đồng Khánh lên ngôi vua Tháng 3-1886, vịvua bù nhìn này ra một đạo dụ và một bản cáo thị ca ngợi công lao của Pháp và lên

án nhà vua yêu nước Hàm Nghi Từ đây nhân dân Thừa Thiên Huế chịu sự thốngtrị hà khắc của thực dân Pháp và chính quyền phong kiến tay sai

Ở thôn xã, việc điều hành tuy do quan lại Nam triều của phủ Thừa Thiên đảmtrách, nhưng thực dân Pháp cũng tìm cách can thiệp Ngày 19-12-1935, vua Bảo

Đại ra đạo dụ về việc tổ chức cơ quan quản trị làng xã ở Trung Kỳ, quy định việcbầu lý trưởng và các chức sắc khác của làng xã trong khuôn khổ “cải lương hươngchính” của Pháp.

Đồng bạc Đông Dương được lưu hành thay cho hệ thống tiền tệ cũ Từ ngày1-1-1899, tiền thuế từ Thanh Hóa trở vào Bình Thuận đều phải nộp bằng đồng bạcĐông Dương Vừa chịu sưu cao thuế nặng, người nông dân Thừa Thiên còn phảichịu cảnh bất công trong quân cấp ruộng đất

“Đại bộ phận ruộng đất trong vùng chúng tôi là ruộng đất công Mặc dầu theoquy định từ xưa thì ruộng đất phải được chia đều cho dân trong từng xã Nhưngnhững người có quyền thế ở nông thôn có cách chia đều mà lại rất có lợi cho họ Đó

là chia đều về diện tích, tốt theo tốt, xấu theo xấu Những người có quyền thế có địa

vị nhận phần trước, những người ít quyền thế hoặc không có quyền thế nhận sau vàngười nhận sau cùng là dân thường được gọi là bạch đinh Cứ như vậy, bao nhiêuruộng đất tốt, thuận lợi đều bị những người có quyền thế chọn hết, đến lượt dânthường, chỉ còn lại ruộng đất cằn cỗi Giá cho thuê một phần ruộng của quan viênchức sắc lúc bấy giờ cao gấp hàng trăm lần phần ruộng đất của dân thường” [13].Theo báo Tiếng Dân, vào năm 1916, “gặp lúc đói rét” [14], làng Vĩnh An(Phong Điền) buộc phải đem 7 mẫu 6 sào ruộng công cầm cố cho ấp Khúc Lý lấy

950 đồng để cứu tế cho dân Cũng theo báo này, dân làng Phù Ninh cũng điêu đứng

vì tình trạng “ruộng xấu thuế cao”: “Nguyên chúng tôi nghèo không có ruộng đất,trong làng có xứ Trằm Việt và xứ Chiền Chiện có đôi vạt đất hoang, xin làng canhtác làm ăn Từ trước đến nay ai canh được ruộng trên núi, làng cũng chiếu lệ khaivào tứ hạng điền cả Năm 1932, nhân việc làm địa bộ, làng cho chúng tôi đứng khainghiệp chủ người một mẫu, kẻ năm ba sào Nay phát trích lục, thấy ruộng củachúng tôi liệt vào nhì hạng Ở miền núi ruộng xấu mà thuế cao, làm không đủ bồithuế, nên không dám lãnh trích lục Rất mong nhà nước xét lại”

Bên cạnh việc nộp thuế quá cao cho địa chủ khi buộc phải làm rẽ vì thiếu ruộng(phải nộp đến 50% sản phẩm thu hoạch được), người nông dân còn phải chịu thêm

cảnh đục khoét của một số lý trưởng cậy quyền cậy thế ức hiếp dân nghèo Mười bangười làng Phú Nông năm 1936 ký tên và điểm chỉ vào đơn kiện gửi cấp trên vì lýtrưởng làm trái phép, không cấp ruộng để canh tác nhưng vẫn bắt dân nộp thuế.

Từ sự bất công và cảnh sống cơ cực, nông dân Thừa Thiên đã nhiều lần vùnglên tranh đấu Một số cường hào ở Phù Ninh và Đông Dạ do mua chuộc được nhânviên đạc điền đã chuyển ruộng công thành ruộng tư hoặc ruộng họ Nhân dân tronglàng đồng lòng làm đơn kêu kiện lên huyện, lên tỉnh và cả Toà Khâm Sau gần 8tháng kiên trì, cuộc đấu tranh chống chiếm ruộng đất công giành được thắng lợi,bọn cường hào phải trả lại ruộng cho làng

Nông dân Thừa Thiên không chỉ kêu kiện lên trên mà còn tham gia tích cựccác cuộc khởi nghĩa chống thực dân Pháp và chính quyền tay sai

Sau khi Kinh thành Huế rơi vào tay quân Pháp, phái chủ chiến phò vua HàmNghi ra dần phía bắc, ngày 13-7-1885 tại Sơn phòng Quảng Trị, vị vua yêu nước ra

dụ Cần Vương, làm bùng lên khắp cả nước nhiều cuộc khởi nghĩa chống Pháp docác văn thân, sĩ phu lãnh đạo

Tại Thừa Thiên, tháng 8-1885, quan phủ thúc hối huyện Quảng Điền bắt dân đilính cho triều đình bù nhìn Dưới tác động từ lời kêu gọi Cần Vương của vua HàmNghi, Đặng Huy Cát đã phất cờ khởi nghĩa, nhanh chóng tập hợp các nghĩa sĩ ở haihuyện Hương Trà và Quảng Điền, rồi cùng cháu là Đặng Hữu Bác đem quân ngănchặn việc bắt lính của triều đình, bắt giam luôn phái viên của huyện Quảng Điền.Tiếp đó, con của Đặng Huy Cát là Đặng Hữu Phổ lại dẫn hơn 30 nghĩa quântập kích vào huyện nha Quảng Điền đóng tại làng Hạ Lang (Quảng Điền), phá nhàngục thả tất cả tù nhân bị giam ở đó, rồi truy bắt viên Bang biện huyện Quảng Điềnđem về nhốt tại đình làng Bác Vọng Đông Nhân dân quanh vùng thuộc hai huyệnQuảng Điền và Hương Trà lập tức ủng hộ cuộc nổi dậy của cha con Đặng Huy Cát,Đặng Hữu Phổ Đến giữa tháng 8-1885, cha con Đặng Huy Cát và nhiều chỉ huynghĩa quân khác bị rơi vào tay giặc, lực lượng khởi nghĩa nhanh chóng tan rã[15]

Vào những năm đầu của thể kỷ XX, Thừa Thiên Huế từng bước chuyển mìnhbởi hoạt động của các sĩ phu yêu nước tiến bộ Đây cũng là khoảng thời gian vùngđất này gắn với thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh Do điều kiện học tập vàlàm việc của thân sinh Nguyễn Sinh Sắc mà Nguyễn Sinh Cung - Nguyễn TấtThành (Chủ tịch Hồ Chí Minh) có dịp sinh sống và học tập ở chốn Kinh thành.Năm 1895, ông Nguyễn Sinh Sắc vào Huế dự kỳ thi Hội nhưng không đỗ Đểchuẩn bị cho kỳ thi sau, ông xin vào học trường Quốc tử Giám rồi trở về quê bànvới gia đình, đưa vợ con vào để tiện việc học hành Nguyễn Sinh Cung lúc đó mới

5 tuổi cùng với anh theo cha mẹ vào Huế

Năm 1898, do thi Hội lần thứ hai vẫn không đỗ, ông Nguyễn Sinh Sắc đã vềDương Nỗ (Phú Vang) dạy học trong nhà ông Nguyễn Sĩ Độ Ông mang theo haicon trai Nguyễn Sinh Khiêm và Nguyễn Sinh Cung để trực tiếp dạy dỗ và đỡ gánhnặng cho người vợ (bà Hoàng Thị Loan vẫn ở tại ngôi nhà 112 Mai Thúc Loan).Tại Dương Nỗ, Nguyễn Sinh Cung bắt đầu học chữ Hán, chứng kiến cảnh lao độngcủa những người nông dân ở một làng quê chỉ cách Kinh thành chưa đầy 7 kilômét,chuyên về làm ruộng tuy rất cần cù, chịu khó, một nắng hai sương nhưng cuộc sốngvẫn còn quá lam lũ “Ba cha con ông Cử Sắc được gia đình ông Độ cùng bà con côbác chăm sóc chu đáo Ông Cử Nghệ rất bận bịu với các học trò của nhiều lứa tuổi

và trình độ khác nhau Tuy vậy, ông vẫn tranh thủ những lúc đêm khuya thanhvắng để ôn luyện sách vở, quyết đi thi Hội lần nữa” [16]

Kỳ thi Hội khoa Tân Sửu (1901), ông Nguyễn Sinh Sắc thi đỗ Phó bảng.Nguyễn Tất Đạt và Nguyễn Tất Thành (tên mới từ tháng 9-1901) lại theo cha vàoHuế sinh sống và học tập Triều đình cấp cho ông Phó bảng một căn hộ trong Dãytrại để ở (nay thuộc số nhà 47 Mai Thúc Loan) Vài tháng sau, Nguyễn Tất Thànhbấy giờ đã 16 tuổi vào học lớp nhì niên khóa 1906-1907 và lớp nhất niên khoá1907-1908 tại trường tiểu học Pháp - Việt Đông Ba Kỳ thi Primaire năm 1908,Nguyễn Tất Thành là một trong mười học sinh giỏi nhất của trường tiểu học Pháp -Việt Đông Ba được thi vượt cấp vào lớp đệ nhị niên trung học niên khoá 1908-

1909 tại trường Quốc học Chính trong thời gian học tại Quốc học, Nguyễn TấtThành đã tích cực tham gia phong trào chống thuế của đồng bào Thừa Thiên Huế.Phong trào chống thuế Trung Kỳ khởi sự từ huyện Đại Lộc (Quảng Nam) vàođầu tháng 3-1908 chẳng mấy chốc đã phát triển theo kế hoạch ra khắp tỉnh TừQuảng Nam, phong trào tiếp tục phát triển ra phía bắc đến Thanh Hóa và xuốngphía nam đến Phú Yên.

Tại Thừa Thiên, phong trào bắt đầu khởi phát từ tháng 4-1908 tại một số làngthuộc huyện Phú Vang và Hương Thủy

Theo Châu bản triều Duy Tân, Nguyễn Hàng Chi (thường gọi là Khóa Nối),người xã Ích Hậu, tổng Phù Lưu, huyện Can Lộc (Hà Tĩnh), là người có quan hệvới lãnh đạo phong trào chống thuế ở Quảng Nam đã lãnh nhiệm vụ đi phát độngphong trào ở các tỉnh từ Thừa Thiên trở ra Trong vụ chống thuế, ông viết thông trigửi đi các nơi và đến Huế để cùng giới sĩ phu tiến bộ ở đây phát động phong trào.Thông tri của Nguyễn Hàng Chi có đoạn như sau:

“Giặc Pháp mượn tiếng bảo hộ, ngược đãi dân ta thật đã quá lắm Hàng nămnộp xong sưu thuế rồi, mình không còn chiếc áo lành, bụng không được ăn cơm no,

đi nơi khác tìm ăn, khổ hết chỗ nói Nếu không một phen đứng dậy tỏ tình kêu nàithì sưu thuế hẳn còn tăng mãi Dân ta mười nhà đã chín nhà rỗng không, khó lònggánh chịu được Nếu cứ ngồi mà đợi chết, chi bằng vùng dậy để tìm lối sống” [17].Những lời lẽ kích động như thế được viết và dán ở đình chợ Hôm và am miếudọc hai bên bờ sông Vân Dương

Cũng như ở các tỉnh khác, kế hoạch của phong trào chống thuế ở Thừa Thiên

là tụ tập dân chúng kéo lên huyện rồi từ đó tiến vào Huế, biểu tình trước Tòa Khâm

sứ và Phủ Thừa Thiên

Tuy nhiên, sự phát triển của phong trào ở Thừa Thiên không thuận lợi như ởQuảng Nam vì Huế là trung tâm chính trị của Trung Kỳ Chính quyền bảo hộ vàNam triều không thể để cho biến động ở Huế kéo dài, ảnh hưởng đến uy thế chínhtrị và có thể khuyến khích nhân dân các tỉnh khác đấu tranh mạnh hơn Phong trào

ở Huế lại phát khởi sau Quảng Nam gần một tháng nên chính quyền ở Huế đãchuẩn bị kế hoạch để đối phó ngay từ lúc mới khởi sự.

Ngày 9-4-1908, tại bãi cát Sa Trung thuộc làng Diên Đại, nằm giữa hai huyệnPhú Vang và Hương Thủy, nơi thuận tiện cho việc tập hợp nhân dân các làng Dạ

Lê Chánh, Vân Thê, Dưỡng Mong, Hà Trung, Mộc Trụ, đoàn người đã kéo lên Huếtheo đường chợ Sam và được dân chúng các làng lân cận tham gia ngày càng đông.Hay tin nhân dân nhiều làng tụ họp và kéo nhau lên huyện, một đoàn quanquân do Phủ doãn Trần Trạm, Tri huyện Phú Vang Bùi Hữu Chí và Phó quản TrầnPhán cùng một số lính tập liền đi hiểu dụ Đoàn quan quân đến chợ Hôm thuộc làngCông Lương thì gặp nhân dân Tại đây, đoàn quan quân đã bị bao vây và Phó quảnTrần Phán, Tri huyện Bùi Hữu Chí ra lệnh đàn áp Một xã dân tên là NguyễnCưỡng trúng đạn chết Dân chúng dùng đất đá đáp trả và xông lên bắt Phủ doãnTrần Trạm để buộc cùng dân đi xin xâu Tri huyện Hương Thủy vừa đến thì PhạmToản hô dân bắt trói Đoàn Thuận cũng huy động dân trói Phó quản và Tri huyệnBùi Hữu Trí, trong khi Lý trưởng Trương Hữu Hoàn cùng Đào Đa chặn đườngquan quân ở Vĩ Dạ không cho thoát lên Huế Trần Phán suýt bị dân đem dìm nước

Sự việc xảy ra ở làng Công Lương (làng quê của Ấm sanh Lê Đình Mộng, có

Lý trưởng Trương Hữu Hoàn rất tích cực và là nơi Khóa Nối Nguyễn Hàng Chi đãnói chuyện về phong trào chống thuế ở Quảng Nam) lập tức lan truyền khắp tỉnh.Ngay đêm mồng 10 rạng ngày 11-4-1908, nhân dân vùng phụ cận đã tụ họp ở cáclàng Đốc Sơ, Dương Xuân, Đốc Bưu, An Hòa, An Cựu, Diên Đại và vùng sau núiNgự Bình để tờ mờ sáng tiến vào Huế theo từng nhóm nhỏ Địa điểm tập hợp làtrước Tòa Khâm sứ Hộ lý Bộ Lại De la Susse yêu cầu dân chúng hãy giải tán đểchờ Khâm sứ cùng Nam triều có thời gian thẩm xét các yêu cầu của dân chúng vànếu không chịu giải tán, triều đình sẽ dùng biện pháp mạnh để đối phó, nhưng đoànbiểu tình vẫn cương quyết ở lại để chờ quyết định của Tòa Khâm sứ Thế là cuộcđàn áp bằng gậy gộc bắt đầu Vào lúc đó, một toán dân làng Công Lương đã gánhPhủ doãn Trần Trạm trả về tỉnh Thế là đoàn biểu tình kéo về phía Phủ Thừa Thiên

Qua ngày 12-4, số người tham gia biểu tình càng đông hơn Họ chia nhau tụhọp trước Tòa Khâm, Phủ Thừa Thiên và trước một số dinh thự khác Bị đàn áp, họtỏa ra vùng phụ cận để rồi trở lại Huế vào ngày hôm sau.

Đoàn biểu tình của nhân dân hai huyện Phú Vang và Hương Thủy bị lính chặnlại ở Vĩ Dạ Người ta thấy trong những người dẫn đầu có mặt Lê Đình Mộng, PhạmToản, Đoàn Thuận, Đào Đa và Lý trưởng làng Công Lương Trương Hữu Hoàn.Ban chỉ huy Pháp ra lệnh nổ súng giải tán làm một số người chết và bị thương, rồicho lính về làng Công Lương để giải thoát cho bọn quan quân bị bắt trước đây.Chúng lục soát làng và bắt đi 35 người

Phong trào chống thuế ở Thừa Thiên không xảy ra nhiều ngày như ở các tỉnhkhác nhưng mức độ quyết liệt và thủ đoạn đàn áp có phần mạnh hơn Các quanchức không tích cực trong việc đàn áp thì bị cách chức như Phủ doãn Trần Trạm,Chánh tổng An Cựu Hồ Giảng

Trong phong trào chống thuế ở Thừa Thiên, Nguyễn Tất Thành lúc bấy giờđang học ở trường Quốc học đã tham gia, làm thông ngôn cho đoàn biểu tình trướcTòa Khâm sứ Sau sự kiện này, ông Nguyễn Sinh Huy bị cấp trên khiển trách vì

“hạnh kiểm của hai người con ở trường Quốc học, đã nói trước mặt thầy giáonhững lời bài Pháp trong dịp dân chúng biểu tình” Thư ký riêng của Chủ tịch HồChí Minh là Vũ Kỳ kể lại: “Trong cuộc biểu tình chống thuế của nhân dân ThừaThiên Huế năm 1908 Bác Hồ đã tham gia tích cực Người nhận làm phiên dịch,nhưng phiên dịch của Người không thụ động Khi đồng bào đưa yêu sách chưađúng mức thì Người đưa vào cho đúng để đối chọi với Pháp Khi Pháp nói gì làmcho uy thế đồng bào kém đi thì Người nói thêm để dấy lên tinh thần đấu tranh củađồng bào” [18]

Chính quyền Nam triều đã trở thành công cụ của thực dân Pháp khi vua ThànhThái bị buộc phải thoái vị, nhường ngôi cho Hoàng tử Vĩnh San mới 7 tuổi (tức vuaDuy Tân, ngày 5-9-1909) Sau đó, do mưu sự khởi nghĩa bất thành, vị vua yêu nước

Duy Tân đã bị đày sang đảo Réunion cùng với phụ thân ngày 3-11-1916 Những ôngvua bù nhìn làm tay sai được thực dân Pháp dựng lên (Khải Định và Bảo Đại).

Năm 1926, Varenne sang làm Toàn quyền Đông Dương, cho thực hiện mộtvài cải cách để mị dân, thay đổi một vài cơ quan không có thực quyền Tại ThừaThiên, chúng chuyển Hội đồng Tư vấn Trung Kỳ thành Viện Nhân dân đại biểuTrung Kỳ

Đại biểu được bầu vào Viện dân biểu phải là Chánh, Phó tổng, Chánh phóhương hội, viên chức, người có bằng Tiểu học trở lên Một số trí thức tiến bộ ứng

cử làm nghị viên với ý thức đại diện cho dân, dùng diễn đàn nghị viện để bênh vựcdân đã đắc cử, trong số đó có Huỳnh Thúc Kháng, Lê Văn Huân, Hoàng ĐứcTrạch Tại kỳ họp đầu tiên, Viện trưởng Huỳnh Thúc Kháng đã trình bày hết thảmtrạng trong dân gian giữa nghị trường Sau kỳ họp, Tòa Khâm sứ lại tự tiện sửabiên bản, đã bị Viện trưởng cực lực phản đối

Trong đại hội thường niên năm 1928, một diễn văn quan trọng của Viện trưởng

đã vạch trần những luận điệu giả dối của bọn thực dân và nêu những yêu cầu cầnthực hiện cho người dân ngay trước mặt Toàn quyền Varenne và các nhân viên củachính quyền Nam triều Bài diễn văn đề cập đến một số nội dung thiết yếu trước mắt,trong đó nói rõ: “Tài nguyên cạn kiệt do chính sách bóc lột tận xương tủy của chínhquyền bảo hộ, mỗi năm đến kỳ thuế trong dân chạy sấp chạy ngửa, trống mõ omsòm, gông cùm hò hét, tình thiệt là rắc rối Vậy nên ngay bây giờ phải áp dụngphương kế đánh thuế những vật xa xỉ, thuế sưu nên định một cách nhất định” [19].Diễn văn của Viện trưởng đã nói lên nguyện vọng và yêu cầu bức thiết củanhân dân Trung Kỳ Jabouille - đại diện của Toàn quyền Đông Dương đã bác bỏ tất

cả đòi hỏi bức thiết của dân và không còn che đậy bộ mặt dân chủ giả hiệu nữa Yphỉ báng, hăm dọa các đại diện của nhân dân, dẫn đến việc Huỳnh Thúc Kháng dứtkhoát từ chức nghị viên, nghị trưởng

Dưới ách thống trị của thực dân Pháp và phong kiến, cuộc sống của người nôngdân trong khắp cả 6 huyện thuộc tỉnh Thừa Thiên rơi vào cảnh bần cùng, đói khổ

Ruộng đất công làng xã chiếm 70-80 % đất đai canh tác trong toàn tỉnh, tồn tạidưới dạng ruộng làng, ruộng họ, ruộng phái Nhưng từ sau Chiến tranh thế giới thứnhất (1914-1918), chính sách ruộng đất của thực dân Pháp làm cho ruộng công mấtdần và trở thành ruộng tư Ruộng công phần thì bị triều đình lấy phong cấp choquan lại, phần thì địa chủ cường hào chiếm đoạt hoặc làng cho bán đấu giá Chính

vì thế mà nông dân thiếu ruộng đất nghiêm trọng Tại huyện Phú Lộc, chỉ một số ítquan lại nhưng chiếm đến 40% diện tích canh tác của huyện Làng Vĩnh An (PhongĐiền) đem 7 mẫu 6 sào ruộng công cầm cố cho ấp Khúc Lý lấy 950 đồng để cứu tếnăm 1931 Cũng làng Vĩnh An, năm 1933, nhà nước lập bộ điền đã xin cải 30 mẫuruộng hương hỏa của 12 họ thành ruộng tư Tháng 10-1918, làng Nguyệt Biều(Hương Thủy) bán 2 mẫu 4 sào cho một nhà kỹ nghệ người Pháp Lý trưởng làngThanh Thủy Thượng (Hương Thủy) lấy 31 mẫu 4 sào ruộng của làng cho thuê, vàbắt dân góp ruộng khẩu phần Ở Sịa (Quảng Điền) năm 1929, quan lại về làng tranhnhau ngôi thứ để giành ruộng quân cấp tốt hơn

Những hiện tượng trên đã dẫn đến ruộng công ít dần và nông dân ngày càng ítruộng cày cấy Do thiếu ruộng, nông dân đành cấy rẽ ruộng của địa chủ và phải nộpđến 50% sản phẩm thu hoạch được

Trong quá trình khai thác nông nghiệp, chính quyền thực dân đã chú ý đếnviệc khai thác đồng bằng ven biển, quy hoạch đắp đập ngăn mặn để có nước ngọtlàm ruộng Ngày 24-3-1929, chính quyền thực dân cho khởi công đắp đập Thuận

An Viên Khâm sứ Trung Kỳ, quan Phụ chính và Thượng thư bộ Công đã tham giađặt đá tại cửa Thuận An, làm lễ động thổ khởi công công trình đập ngăn mặn

Tuy nhiên, trong những năm khủng hoảng kinh tế 1929-1933, nông nghiệpThừa Thiên cũng bị sa sút Báo Tiếng Dân đã phản ánh: “Trung Kỳ năm nay đãmang phong triều lộn xộn, gia dĩ vì kinh tế khủng hoảng Hiện nay trời hạn, nhiềunơi cày cấy chưa xong, người dân bản xứ đau buồn” Nhiều nông dân bỏ ruộngđồng đến các công trường đá làm thuê cho Pháp

Dân cư Thừa Thiên Huế theo thống kê của Pháp năm 1921 có 290.000 người,trong đó có 146.000 nam và có 144.000 nữ, cư trú trong 469 xã thuộc 31 tổng, 6huyện và một thị xã [20] Mật độ trung bình 62 người/km2 Mười năm sau, vào năm

1931, dân số Thừa Thiên Huế là 291.000 người (chỉ tăng 1.000 người)

Thành phần cư dân Thừa Thiên Huế khác với các nơi, bao gồm tầng lớp quanlại có đặc quyền đặc lợi, hoàng tộc triều Nguyễn, địa chủ ở nông thôn ngồi mát ănbát vàng, công nhân (bộ phận cư dân mới hình thành cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ

XX, đa số xuất thân từ nông dân, một phần xuất thân từ thợ thủ công), tiểu tư sảntrí thức (gồm những viên chức trong bộ máy hành chính Nam triều, bộ máy hànhchính Trung Kỳ, giáo chức và học sinh các trường) và nông dân - bộ phận chiếm sốđông nhất trong cư dân Thừa Thiên Huế Nông dân là đối tượng bóc lột chủ yếucủa thực dân phong kiến, là nạn nhân trực tiếp của chính sách bần cùng hóa củathực dân Pháp Phu phen, tạp dịch, thuế má đè nặng lên cuộc sống của họ Hàngnăm mỗi dân đinh ở Trung Kỳ phải đi làm xâu không công 10 ngày (quy định bởiđạo dụ của vua Thành Thái ngày 8-1-1904) Muốn tăng ngân sách, chính quyềnthực dân chỉ việc tăng thuế Mức thuế cứ tăng lên mãi, ngoài định suất còn thêmphụ thu Ở Trung Kỳ, tất cả người đàn ông Việt Nam từ 18 đến 60 tuổi phải chịumức thuế thân kể từ ngày 1-1-1929 là 2,5 đồng, nhưng có phụ thu 20%, thành ra 3đồng (so với 2,2 đồng trước đó theo dụ của vua Thành Thái về chế độ thuế thân ởTrung Kỳ ngày 14-8-1898) Năm 1932, lại tăng mỗi suất thuế thân 0,5 đồng Nhưvậy là thuế thân cứ tăng, người nông dân cứ è cổ mà chịu, không chịu nổi thì bỏquê hương bản quán đi phu đồn điền cao su, đi phu lục lộ để cuối cùng bỏ xác nơirừng thiêng nước độc, nơi đất khách quê người

Chương trình khai thác thuộc địa lần thứ hai của thực dân Pháp đã tác độngtiêu cực đến cuộc sống của mọi người dân Việt Nam, trong đó có nhân dân ThừaThiên Huế Ở thành thị cũng như nông thôn, họ đều sống trong nỗi nhục mất nước.Người Tây có thể đánh đập, cướp bóc người Việt Nam bất kỳ ở đâu và bất cứ lúcnào Báo Tiếng Dân phản ánh: “Hai người Tây vào nhà một bà già nghèo mua 2

con gà giá 0,60 đồng mà chỉ đưa 0,20 đồng, buộc phải lấy Bà già khóc lóc xinthêm, các quý ông hăm dọa rồi lên xe cút mất” Những cảnh tượng như vậy xảy rahàng ngày Đó là cuộc sống tủi nhục của người dân mất nước.

Nông dân là đối tượng bóc lột chủ yếu của thực dân, phong kiến, là lớp ngườichịu đựng mọi thiệt thòi, cày thuê cuốc mướn với giá công 0,1đ một ngày hoặc vàibát gạo, còn cấy rẽ thì phải nộp địa tô cho chủ ruộng đến một nửa số thu hoạch.Cùng với thiên tai thường xuyên hàng năm đe dọa mùa màng là nạn sưu cao, thuếnặng, tạp dịch liên miên

Người dân Hương Trà đã nói về tạp dịch ở địa phương họ như sau: “Dân làngchúng tôi, ai cũng phải đi canh Đi canh không được miếng nước của nhà giàu,đồng xu nào của làng, mà còn phải chịu nhiều điều trách phạt nặng nề oan uổng,đau đầu khổ óc Vậy nên dân chúng tôi buộc phải nộp tiền cho đỡ đi canh, có khinộp cả tháng Dân chúng tôi chân lấm tay bùn, dầm mưa dãi nắng, cơm rau chưa đủ

ăn, áo quần không đủ ấm mà còn phải lo cho ai để chịu thiệt thòi”

Tình hình kinh tế - xã hội trên đây đã ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc vận độngcách mạng giải phóng dân tộc ở Thừa Thiên Huế, dẫn đến việc tiếp thu con đườngcứu nước theo cách mạng vô sản, tạo nên những chuyển biến mới trong đấu tranh.Sau khi tìm được con đường cứu nước theo cách mạng vô sản, Nguyễn ÁiQuốc ra sức truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào Việt Nam Phương tiện đầu tiênchuyển tải tư tưởng cách mạng của Nguyễn Ái Quốc về Việt Nam là báo LeParia (Người cùng khổ) bằng tiếng Pháp.Báo ra số 1 ngày 1-4-1922 do Nguyễn ÁiQuốc làm chủ nhiệm kiêm chủ bút Ngay từ số đầu đã có 200 tờ được chuyển vềViệt Nam và một số đến Thừa Thiên Huế

Đối với giới thanh niên và học sinh Huế, Nguyễn Ái Quốc được coi là lãnh tụtương lai và nhiều người đã xuất dương đi tìm Nguyễn Ái Quốc Họ bắt đầu biếtđến Hội Việt Nam cách mạng Thanh niên Tháng 7-1927, phái viên của Tổng bộThanh niên Vương Thúc Oánh đã tuyên truyền và kết nạp Nguyễn Đức Tịnh, Phó

Đức Trực, Lê Dung vào tổ chức Thanh Niên, đồng thời thành lập Tỉnh bộ lâm thờiThanh niên ở Huế do Nguyễn Đức Tịnh làm Bí thư.

Hội Việt Nam cách mạng Thanh niên hoạt động chủ yếu là tuyên truyền tổchức hội viên và huấn luyện cán bộ Sách báo có nội dung tuyên truyền, giáo dụclòng yêu nước xuất hiện ở Thừa Thiên Huế ngày càng nhiều tuy rằng chúng bị thựcdân Pháp ra lệnh cấm lưu hành Song song với các tài liệu công khai tuyên truyềnlòng yêu nước, còn có các tài liệu bí mật tuyên truyền chủ nghĩa Mác - Lênin Đó là

báo Thanh niên, báo Kông nông và tác phẩm Đường kách mệnhcủa Nguyễn Ái

Quốc Ngoài ra, những thông tin về phong trào cộng sản và tư tưởng cách mạng vôsản còn được phản ánh công khai trên báo Tiếng Dân trong những năm 1928-1929với các bài viết của Võ Nguyên Giáp

Cùng với việc tuyên truyền qua sách báo, hội viên Hội Việt Nam cách mạngThanh niên còn rải truyền đơn trên đường phố, dán trên thân cây các tờ áp phích.Đối với những người mù chữ, không thể tuyên truyền bằng sách báo được thì tiếnhành tuyên truyền bằng miệng Các hội viên Thanh niên đi vào quần chúng cùng ăn

ở, cùng làm việc để tuyên truyền thông qua các câu chuyện hàng ngày rồi dẫn dắt

họ đến với lý tưởng cách mạng Kết quả là một số cơ sở của Tỉnh bộ Thanh niênđược xây dựng và nâng tổng số hội viên lên khoảng 20 người

Trên con đường xây dựng lực lượng cách mạng, Thừa Thiên Huế còn được sựquan tâm của cấp trên Năm 1928, Kỳ bộ Thanh niên Trung Kỳ cử thêm 3 ngườităng cường cho Tỉnh bộ Thừa Thiên Huế Tỉnh bộ sau đó đã cử Nguyễn Đức Tịnhtham dự Đại hội Đại biểu Thanh niên Trung Kỳ họp tại Huế vào tháng 3-1929.Bên cạnh tổ chức Hội Việt Nam cách mạng Thanh niên, vào giữa năm 1927 tổchức Tân Việt cách mạng Đảng ở Huế được hình thành với những đảng viên nhưĐào Duy Anh, Võ Liêm Sơn, Trần Hữu Duẫn, Phạm Văn Đại, Nguyễn Chí Diểu,Nguyễn Khoa Văn, Nguyễn Hoàng Các đảng viên Tân Việt đã đi gây dựng cơ sở

và phát triển đảng viên ở các huyện Hương Thủy, Phú Vang và Phú Lộc

Với sự ra đời của tổ chức Thanh niên và Tân Việt, công tác truyền bá chủ nghĩaMác - Lênin được đẩy mạnh hơn, dẫn đến việc hình thành tổ chức Đảng Cộng sản

ở Thừa Thiên Huế, lãnh đạo sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc và xây dựng

Tổ quốc Với tinh thần yêu nước sâu sắc và truyền thống đấu tranh bất khuất, nôngdân Thừa Thiên Huế tiếp tục đi theo Đảng, cùng với các tầng lớp xã hội khác làmcuộc cách mạng đổi đời, giành quyền làm chủ quê hương, đất nước, xây dựng cuộcsống mới no đủ hơn

-Thông tin, Hà Nội, 2000, tr 427.

2001, tr 68-69.

Văn hóa thông tin, Hà Nội, 2007, tr 438.

Văn hóa thông tin, Hà Nội, 2007, tr 173.

Văn hóa thông tin, Hà Nội, 2007, tr 171.

1978, tr 119-120.

103-104.

235.

238-239.

1999, tr 28.

[18] Bảo tàng Hồ Chí Minh Thừa Thiên Huế, Di tích, địa điểm di tích lưu niệm Bác Hồ và gia đình Người ở Thừa Thiên Huế Nxb TH, H, 2001, tr 128.

1972, tr 107.

Hồ và Vĩnh Trị), 103 làng và 8.823 đinh; huyện Quảng Điền có 5 tổng (Thanh Cần, Khuôn Phò, Phước Yên, Hạ Lang và An Thành), 64 làng và 7.229 đinh; huyện Phú Vang có 6 tổng (Ngọc Anh, Dương Nỗ, Mậu Tài, Kế Mỹ, Sư

Lỗ và Quảng Xuyên), 100 làng và 7.928 đinh; huyện Phong Điền có 5 tổng (Phò Trạch, Vĩnh Xương, Chánh Lộc, Phò Ninh và Hiền Lương), 48 làng và 6.303 đinh; huyện Hương Thủy có 8 tổng (VõngNhi, An Cựu, Dã Lê, Lương Điền, An Nông, An Cư, Lương Văn và Cư Chánh), 127 làng và 8.807 đinh; huyện Phú Lộc có 1 tổng là Diêm Trường với 15 làng, 695 đinh (Nguyễn Đình Đầu Nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn - Thừa Thiên Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1997, tr 68-73).

CHƯƠNG II

NÔNG DÂN VÀ HỘI NÔNG DÂN THỪA THIÊN HUẾ TRONG CUỘC

ĐẤU TRANH GIÀNH CHÍNH QUYỀN 1930 - 1945

I NÔNG DÂN THỪA THIÊN HUẾ TRONG PHONG TRÀO CÁCH MẠNG

1930 - 1931 VÀ NHỮNG NĂM 1932 - 1935

Cuộc khủng hoảng kinh tế 1929 - 1933 của chủ nghĩa tư bản đã tác động nặng

nề đến nền kinh tế các nước thuộc địa Nền kinh tế Việt Nam vốn phụ thuộc nềnkinh tế Pháp, phải gánh chịu thêm hậu quả khủng hoảng nên càng suy sụp hơn Lúagạo là sản phẩm chính của nông nghiệp bị sụt giá mạnh Ruộng đất bị bỏ hoangngày càng nhiều Nông dân phải chịu sưu cao, thuế nặng và nạn cho vay nặng lãi

“Một suất sưu năm 1929 bằng giá 50kg gạo, thì năm 1932 là 100kg” [1] Nhiều thứthuế vô lý được áp đặt và tăng thêm Nhiều loại công trái được phát hành nhằm bònrút tiền của ít ỏi của người dân

Trong bối cảnh đó, đời sống các tầng lớp nhân dân lao động, nhất là nông dân

ở Thừa Thiên cũng lâm vào tình cảnh khó khăn, thiếu thốn Mâu thuẫn giữa nhândân ta với thực dân Pháp ngày càng gay gắt, là nguyên nhân chủ yếu dẫn đến cáccuộc đấu tranh cách mạng sôi nổi trong cả nước

Với sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam vào ngày 3-2-1930, nhân dân ViệtNam, trong đó đại đa số là nông dân đã có một tổ chức tiên phong lãnh đạo, dẫn dắtphong trào phát triển theo một phương hướng mới

Cương lĩnh chính trị của Đảng Cộng sản Việt Nam được Hội nghị thành lậpĐảng thông qua chỉ ra những nhiệm vụ và mục tiêu cụ thể của cách mạng liênquan đến nông dân như: “Đánh đổ đế quốc chủ nghĩa Pháp và bọn phong kiến dựng ra Chính phủ công nông binh Thâu hết ruộng đất của đế quốc chủ nghĩalàm của công chia cho dân cày nghèo” [2] Cương lĩnh khẳng định nông dân là lựclượng cơ bản của cách mạng: “Đảng phải thu phục cho được đại bộ phận dân cày

và phải dựa vào hạng dân cày nghèo làm thổ địa cách mạng đánh trúc bọn đại địachủ và phong kiến” [3]

Đường lối cách mạng của Đảng phù hợp với nguyện vọng thiết tha của nhândân nên đã tập hợp được đông đảo quần chúng, trong đó đa số là nông dân trongcuộc đấu tranh vì mục tiêu chung của dân tộc

Tại tỉnh Thừa Thiên đầu năm 1930, các tổ chức cộng sản được thành lập.Đông Dương Cộng sản Đảng hình thành các chi bộ trong một số nhà máy, trườnghọc ở thành phố Huế Đông Dương Cộng sản liên đoàn sau khi thành lập cũng xâydựng tổ chức trong nhiều cơ sở ở thành phố Huế và vùng nông thôn các huyện.Tháng 1-1930, tại làng Bàn Môn (Lộc An, Phú Lộc), chi bộ ghép Phú Vang -Phú Lộc được thành lập gồm các đảng viên: Đỗ Tram, Trương Luyện (Phú Vang),

Lê Bá Dị, Lê Trọng Uẩn, Lê Trọng Ngạc, Đoàn Thông, Lê Bút Đoàn, Bùi Pha,Nguyễn Liễn (Phú Lộc), do đồng chí Lê Bá Dị làm Bí thư Đây là chi bộ đầu tiên ởvùng nông thôn Thừa Thiên Hoạt động của chi bộ đã thúc đẩy phong trào nôngdân các huyện phía nam của tỉnh phát triển mạnh

Tháng 4-1930, tổ chức Đông Dương Cộng sản Đảng và Đông Dương Cộngsản liên đoàn tiến hành hội nghị hợp nhất, thành lập Đảng bộ Đảng Cộng sản ViệtNam tỉnh Thừa Thiên do Lê Viết Lượng làm Bí thư Dưới sự lãnh đạo của Đảng

bộ, nông dân Thừa Thiên từng bước trưởng thành, ngày càng khẳng định vai tròquan trọng của mình trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc

Tại phiên họp đầu tiên, các Ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh được phâncông nhiệm vụ cụ thể Đồng chí Lê Bá Dị trực tiếp phụ trách công tác Dân vận ở bahuyện phía nam là Phú Lộc, Phú Vang và Hương Thủy Về phương hướng công tácliên quan đến phong trào nông dân, hội nghị đề ra nhiệm vụ phải tuyên truyền vềĐảng, vận động, giác ngộ và phát động nông dân đấu tranh đòi những quyền lợithiết thân hàng ngày, tham gia các hoạt động tổ chức kỷ niệm ngày Quốc tế laođộng 1-5 từ ngày 22-4 đến ngày 7-5-1930

Với vai trò nòng cốt của đảng viên ở nông thôn, cuộc đấu tranh của nông dânchống cường hào, địa chủ, chống chủ tư bản chiếm đất được đẩy mạnh Phong tràodiễn ra mạnh mẽ ở các huyện Phong Điền, Phú Lộc.

Ở Phong Điền có cuộc đấu tranh của nông dân chống hãng dầu tràm của Phápchiếm vùng đồi núi của tổng Phù Ninh Cuối năm 1931, hãng F.I.A của thực dânPháp đến xây dựng một xưởng dầu tràm ở Hiền Sĩ Một số hương lý của 9 xã trongvùng nguyên liệu tràm bị mua chuộc đã ký giấy nhượng đất Do nguồn lợi sinhsống bị mất, được sự hậu thuẫn của nhóm Thanh niên Sông Bồ, nông dân đã kéođến các cơ quan cai trị cấp huyện, tỉnh để đấu tranh giành lại nguồn sống của mình.Sau hai năm, cuộc đấu tranh đã giành thắng lợi

Bằng các hình thức làm đơn kiện có chữ ký của nhiều người, gửi đăng báo ,nông dân các làng Phù Ninh, Đông Dạ còn đấu tranh có hiệu quả chống cường hàochiếm ruộng đất công, chống quân cấp điền thổ không công bằng Nhóm Thanhniên Sông Bồ còn tích cực đấu tranh chống các hủ tục, nhất là tệ mê tín dị đoan lantràn trong địa phương

Ở Phú Lộc, vụ đông xuân năm 1930 mất mùa khiến nông dân trong vùng đóikhổ Bọn địa chủ cường hào bắt nông dân đắp đập, khai hoang hai mẫu ruộng ởđầm Cầu Hai với tiền công rất rẻ mạt: 1lon gạo (tương đương 0,25 kg)/một ngàycông Để tổ chức cuộc đấu tranh, chi bộ Truồi đã cử hai đảng viên là Lê TrọngNgạc và Lê Trọng Uẩn cùng tham gia lao động với bà con Nắm được nguyện vọngcủa những người dân nghèo, các đồng chí đã khéo léo vận động nông dân kiên trìđấu tranh đòi tăng tiền công với hàng trăm nông dân tham gia Bọn hào lý phảinhượng bộ, tăng giá trị ngày công lên 3 lon gạo/ngày Thắng lợi của cuộc đấu tranhthể hiện vai trò của chi bộ Đảng, cổ vũ tinh thần của nông dân trong vùng

Thực hiện chủ trương của Đảng về tổ chức các hoạt động kỷ niệm ngày Quốc

tế lao động 1-5, bên cạnh hoạt động ở thành phố Huế, tại một số địa phương kháctrong tỉnh, các tổ chức Đảng đã bí mật rải truyền đơn và treo cờ đỏ búa liềm như:Bao Vinh, Triều Sơn Trung, Thanh Lương (Hương Trà), Phước Tích, Ưu Điềm

(Phong Điền), chợ Trường Hà, Dưỡng Mong, Hà Thanh, Thanh Lam, Viễn Trình(Phú Vang), Nam Phổ Cần, Xuân Lai, Mỹ Lợi (Phú Lộc) Truyền đơn kêu gọi nôngdân đấu tranh đòi cải thiện đời sống, phản đối chủ nghĩa đế quốc, ủng hộ Liên bang

Xô Viết, đã ảnh hưởng tích cực đến tư tưởng quần chúng lao động, thức tỉnh họ đấutranh chống cường quyền

Sau đợt hoạt động nhân kỷ niệm ngày Quốc tế lao động 1-5, tổ chức Đảng,quần chúng ở cơ sở phát triển mạnh Nhiều chi bộ được thành lập Trên cơ sở đó,Tỉnh ủy chủ trương thành lập các ban vận động: Ban vận động thành lập Nông hộigồm Lê Bá Dị, Đỗ Tram, đồng chí Thông Ban vận động Phản đế, Cứu tế gồm HảiTriều, Võ Liêm Sơn, Lâm Mậu Ban vận động phụ nữ là các chị Lụt, Nụ và Xin Tháng 6-1930, trên cơ sở những hoạt động bước đầu có hiệu quả của các banvận động, Tỉnh ủy chủ trương thành lập Ban Dân vận và các đoàn thể quần chúngcủa phụ nữ, nông dân (Nông hội), thanh niên, học sinh (Sinh hội đỏ) cấp tỉnh và thị

xã Ở các vùng nông thôn, tổ chức Nông hội bắt đầu được xây dựng, tích cực gópphần vào cuộc đấu tranh của nông dân chống cường hào áp bức, nhũng lạm

Trên phạm vi cả nước, phong trào cách mạng diễn ra sôi nổi, đỉnh cao là cáccuộc đấu tranh của nhân dân Nghệ - Tĩnh Từ tháng 9-1930 đến đầu năm 1931,chính quyền Xô viết được thành lập ở nhiều địa phương trong hai tỉnh Nghệ An và

Hà Tĩnh Tổ chức “Nông hội đỏ” ra đời và hoạt động tích cực

Ở Thừa Thiên, hưởng ứng phong trào bảo vệ Xô viết Nghệ - Tĩnh do ĐảngCộng sản Việt Nam phát động, một đợt hoạt động cách mạng mới với những hìnhthức phong phú như mít tinh, diễn thuyết, rải truyền đơn, lễ truy điệu, lạc quyên

đã diễn ra sôi nổi ở nhiều địa phương trong tỉnh

Cuối tháng 9-1930, nhiều cuộc mít tinh với sự tham gia của hàng ngàn nôngdân ở Bàn Môn, Mỹ Lợi (Phú Lộc), Mộc Trụ, Trừng Hà (Phú Vang) nhằm tuyêntruyền về Nghệ - Tĩnh đỏ, đồng thời tố cáo tội ác của thực dân Pháp ném bom hủydiệt ở Hưng Nguyên và kêu gọi nhân dân ủng hộ đồng bào Nghệ - Tĩnh

Đối với thực dân Pháp, chúng không chỉ đàn áp phong trào đấu tranh ở Nghệ Tĩnh mà còn mở rộng khủng bố ra khắp các địa phương trong cả nước Cuối năm

-1930, đầu năm 1931, tại Thừa Thiên, nhiều cán bộ, đảng viên bị bắt, trong đó có LêViết Lượng (Bí thư Tỉnh ủy), Lê Bá Dị (Tỉnh ủy viên, phụ trách công tác dân vận).Các đồng chí cán bộ, đảng viên bị giam cầm trong các nhà lao Thừa Phủ, Hộ Thành

và Sở Mật thám; sau đó, một số tiếp tục bị đày ở địa ngục trần gian Lao Bảo vàKon Tum

Tại nhà lao Thừa Phủ, chi bộ Đảng được thành lập, lãnh đạo tù chính trị đấutranh bằng nhiều hình thức, kể cả tuyệt thực, chống chế độ lao dịch nặng nề, đòiđược đọc sách, báo, được người nhà vào thăm Gia đình, bà con nông dân là ngườithân của các chiến sĩ cách mạng từ nhiều địa phương trong tỉnh cũng đấu tranh đểđược vào thăm nuôi; qua đó, hình thành một số cơ sở làm cầu nối liên lạc với bênngoài nhà tù

Do sự đàn áp khủng bố ráo riết của địch, các cuộc đấu tranh của nông dândưới sự lãnh đạo của Đảng tạm thời lắng xuống

Trong những năm 1930 - 1931, các cuộc đấu tranh của nông dân Thừa Thiênbên cạnh mục tiêu kinh tế đã hướng đến những mục tiêu chính trị có tính chất quốcgia (ủng hộ Xô viết Nghệ - Tĩnh) và quốc tế (kỷ niệm ngày Quốc tế lao động 1-5).Tuy diễn ra chưa thật sôi nổi và đều khắp trong toàn tỉnh nhưng các cuộc đấu tranhcủa nông dân đã góp phần quan trọng trong việc vận động và tập hợp quần chúng

để chuẩn bị cho những cuộc đấu tranh tiếp theo

Từ cuối năm 1931, do chính sách đàn áp, khủng bố ngày càng khốc liệt củathực dân Pháp, phong trào cách mạng tạm thời lắng xuống Đến tháng 6-1932, BanLãnh đạo Trung ương của Đảng đưa ra Chương trình hành động của Đảng Cộngsản Đông Dương, trong đó nhấn mạnh: “cần phải kiên cố những đoàn thể cáchmạng quần chúng, nhất là Công hội đỏ, Nông hội… Khi lập ra các ban uỷ viênnông dân để tranh đấu chống việc bán đất của nông dân và chống sưu cao thuế

nặng thì các đoàn thể cách mạng phải liên kết những điều yêu cầu khẩn yếu hằngngày với những nhiệm vụ căn bản của cuộc cách mạng phản đế và điền địa” [4].Trên cơ sở Chương trình hành động của Đảng, Chương trình hành động củaNông hội xác định cụ thể 10 điểm sau: chống các thứ xâu thuế; chống cướp ruộng;phản đối cho vay nặng lãi; thi hành luật ngày làm 8 giờ; cho nông dân vay vốn đểcày cấy; chia thóc cho dân cày nghèo; đòi tự do hội họp, tự do ngôn luận, tự do bãicông, bãi thị; phản đối bắt bớ, giam cầm, đòi thả tù chính trị; đòi bỏ độc quyềnrượu, muối Chương trình hành động của Nông hội kêu gọi: Nông hội khắp trong

cả nước phải đoàn kết đấu tranh để bênh vực quyền lợi của nông dân lao động, đó

là con đường duy nhất đưa giai cấp nông dân làm cách mạng ruộng đất thành công.Chương trình hành động của Đảng và Nông hội là định hướng đúng đắn vàphù hợp để phong trào nông dân và tổ chức nông hội ở các địa phương hoạt độngtrong điều kiện phong trào đang gặp tổn thất lớn

Từ năm 1932, một số đảng viên mãn hạn tù trở về địa phương tiếp tục bí mậtvận động nông dân đấu tranh, gây dựng phong trào

Ở Phú Lộc, các đảng viên vận động nông dân làng An Nông tố cáo âm mưucủa địa chủ định đấu giá 35 mẫu ruộng, đấu tranh đòi chúng phải chia cho trai làngmới đủ 18 tuổi được hưởng suất đinh; đòi chia lại ruộng đất, đòi lính huyện khôngđược bắt bớ những người tham gia đấu tranh

Ở Phong Điền, tuy không tổ chức thành chi bộ nhưng các đảng viên vẫn bímật hoạt động, tuyên truyền, vận động nông dân Mỹ Xuyên, Mỹ Cang, Phú Xuân

và mở rộng ra các địa bàn Vĩnh An, Trạch Phổ, Phú Nông, Thanh Hương, Đại Lộc

và Thế Chí Nhiều nhóm thanh niên nông dân tiến bộ được hình thành

Từ đầu năm 1933, nhóm “Thanh niên sông Bồ” là những nông dân trẻ, cùngchí hướng ở các làng Cổ Bi, Hiền Sỹ, Đông Dạ, Phù Ninh và Thượng An tập hợplại Nhóm đã tổ chức thành công những cuộc đấu tranh chống cường hào chiếmđoạt ruộng đất, chống quân cấp ruộng đất bất công và bài trừ mê tín dị đoan trongquần chúng

II NÔNG DÂN THỪA THIÊN HUẾ TRONG CUỘC VẬN ĐỘNG DÂN CHỦ

1936 - 1939

Tháng 7-1935, trong bối cảnh hòa bình thế giới bị đe dọa bởi chủ nghĩa phátxít, Quốc tế Cộng sản tổ chức Đại hội lần thứ VII vạch rõ nhiệm vụ của các ĐảngCộng sản là tập trung chống chủ nghĩa phát xít, thành lập Mặt trận Thống nhất củacông nhân và quần chúng rộng rãi nhằm đẩy lùi nguy cơ chiến tranh, bảo vệ hòabình thế giới

Năm 1936, Mặt trận Bình dân Pháp thành lập nội các mới do lãnh tụ Đảng Xãhội Léon Blum làm Thủ tướng Léon Blum đã ban hành những quyết định quantrọng tác động đến tình hình nước ta: trả tự do cho tù chính trị, thành lập ủy banđiều tra tình hình thuộc địa và thi hành một số cải cách xã hội

Trước tình hình mới, Đảng ta quyết định thay đổi sách lược đấu tranh, ngày26-7-1936, Ban Chấp hành Trung ương Đảng tổ chức hội nghị tại Thượng Hải(Trung Quốc) Hội nghị nhận định: trước mắt cách mạng Đông Dương chưa thểtrực tiếp đánh đổ đế quốc Pháp và làm cách mạng ruộng đất mà chỉ đấu tranhchống phát xít và chiến tranh đế quốc, chống bọn phản động thuộc địa và tay sai,đòi tự do dân chủ, cơm áo, hòa bình Hội nghị chủ trương thành lập Mặt trận dântộc phản đế, thay đổi các hình thức tổ chức và đấu tranh phù hợp với tình hình vànhiệm vụ mới Mặt trận dân tộc phản đế có nhiệm vụ đấu tranh đòi các quyền lợichính trị, các quyền tự do báo chí, tự do ngôn luận, tự do dùng tiếng mẹ đẻ, tự dohọc tập cho toàn thể nhân dân Đông Dương

Tháng 8- 1936, Trung ương Đảng chủ trương “thành lập các tiểu ban trù bịtriệu tập Đông Dương đại hội để thảo ra một bản dân nguyện gửi tới phái đoàn điềutra mà Quốc Hội Pháp sắp phái qua Đông Dương”, Đảng “sẵn sàng liên hiệp đểhành động chung với hết thảy mọi người lao động, tiểu tư sản, trí thức, tư sản thuộcbất kỳ nòi giống, tôn giáo, giai cấp nào tán thành nguyên tắc triệu tập Đông DươngĐại hội theo những nguyên tắc dân chủ, muốn bảo vệ hòa bình và đòi các quyền tự

do dân chủ, cơm áo cho quần chúng nhân dân” [5] Chủ trương của Trung ương